بىلتىر ءبىزدىڭ ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىندە ىندەتكە قارسى جۇرگىزىلگەن ءىس-شارالار ناتيجەسى بويىنشا جيتس (جۇرە پايدا بولعان يممۋندىق تاپشىلىعىنىڭ سيندرومى) ىندەتىنىڭ شوعىرلانعان كەزەڭىنە ەندى. ياعني, ستاتيستيكالىق مالىمەتتە الەمدىك ورتاشا دەڭگەيدەگى كورسەتكىش 1,1 پايىزدى قۇراسا, قازاقستانداعى حالىقتىڭ كورسەتكىشى 0,2 پايىزعا تەڭ تۇسكەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل سالىستىرمالى تۇردە العاندا وتە جاقسى كورسەتكىش.
سونىمەن قاتار, قازاقستاندا 2005-2008 جىلدار ارالىعىندا انتيرەتروۆيرۋستى دارىلىك زاتتار جاھاندىق قور گرانتى ەسەبىنەن ۇلەستىرىلىپ كەلگەن بولسا, سوڭعى جەتى جىلدان بەرى قايتارىمسىز قاراجات توقتاتىلىپ, ونداي مىندەتتى مەملەكەت تولىعىمەن ءوزى اتقارۋدا. وسى ماقساتتا ەل بيۋدجەتىنەن قانشا قاراجات ءبولىنىپ, ول قالاي يگەرىلۋدە؟ جاھاندىق قوردان گرانت نەگە بەرىلمەيتىن بولدى؟ 0,2 پايىزدىق كورسەتكىشتىڭ «قاۋقارى» قانداي, ونى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ كوكەيدە جۇرگەن وسى سىندى سان ساۋالىمىزدى استانا قالاسى
«جيتس-تىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس ورتالىعى» مكقك-نىڭ باس دارىگەرى, الەۋمەتتىك گيگيەنا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا جوعارى ساناتتاعى مامان ءسابيت ابدرايموۆقا قويعان بولاتىنبىز.
– ءسابيت بەكماعانبەت ۇلى, الدىمەن جيتس تۋرالى قىسقاشا تۇسىنىك بەرىپ, سودان سوڭ اتالعان ىندەتكە قارسى قولعا الىنىپ جاتقان شارۋالارىڭىز تۋرالى قىسقا قايىرىپ وتسەڭىز...
– وتكەن جىلدىڭ سوڭعى ايىنداعى دەرەكتەر بويىنشا, قازاقستاندا 28 840 جيتس ينفەكتسياسىنىڭ جاعدايى تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ازاماتتار 1 788 بولسا, جاسىرىن زەرتتەلگەندەر سانى 599 ادام. سوندا قالعان 26 453 جان ءوز وتانداستارىمىز دەگەن ءسوز. ال استانا قالاسىندا اعىمداعى جىلدا 2 162 جاعداي ءتىركەلگەن, ونىڭ 2 038-ءى شەت ەل ازاماتتارى. ءسويتىپ, 100 مىڭ حالىققا شاققانداعى كورسەتكىش – 11,7 پايىزعا تەڭ تۇسكەن. ەندى وسى ادامداردىڭ اراجىگىن جىكتەسەك, ونىڭ 57 پايىزى ەرلەرگە, 43 پايىزى ايەلدەرگە تيەسىلى دە, جالپى جيىنتىعىن العاندا دەرتتى جانداردىڭ 87 پايىزى 15 پەن 49 جاس ارالىعىن قۇراعان. سوندىقتان دا, اتالعان ىندەتپەن كۇرەس جانە وعان قارسى ءىس-شارالار تەتىگى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق قۇجاتتارىندا, اسىرەسە, 2050 جىلعى دەيىنگى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ دامۋ ستراتەگياسى مەن 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن.
– سوڭعى بىرەر اي شاماسىندا بدسۇ جاريالاعان رەسمي دەرەكتە قازاقستاننىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى 0,2 پايىزدى قۇراعاندىعىن بىلدىك. بۇل كورسەتكىشتى قالاي باعالاۋعا بولادى؟
– دسۇ دەرەكتەرى بويىنشا, ىندەتكە قارسى جۇرگىزىلگەن ءىس-شارالار ناتيجەسى بويىنشا قازاقستان جيتس ىندەتىنىڭ شوعىرلانعان كەزەڭىنە كىرەدى. ياعني, الەمدىك دەڭگەيدەگى ورتاشا كورسەتكىش 1,1 پايىز بولسا, قازاقستاننىڭ جاعدايى 0,2%. بۇل شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا وڭىرلەرىندەگى ورتاشا دەڭگەيدەن بىرنەشە ەسەگە تومەن. نەگىزىنەن, جيتس-ءتىڭ ءتۇيىندى توپتارىنا جاتاتىندار اراسىندا ىندەتتىڭ تارالۋى 5%-دان اسپاۋى وسى دەرتتى تومەندەتۋ بويىنشا باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا, سوڭعى ەكى جىلدا «15-49 جاس اراسىنداعى بۇقارا ءىشىندەگى جيتس ينفەكتسياسىنىڭ تارالۋ» كورسەتكىشى بويىنشا بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ گيك رەيتينگىندە قازاقستاننىڭ جيتس ينفەكتسياسىنىڭ تارالۋى كەمىندە 0,2% بولاتىن ءبىرىنشى ورىنعا يە ەلدەر توبىنا كىرۋىنە ءمۇمكىندىك بەردى. مىنە, وسى جەردەگى «ءبىرىنشى ورىن» ءسوزىن كەيبىرەۋلەر جەتە ۇعىنا الماعان سەكىلدى. سەبەبى, بۇل جەردە 0,2 پايىزدىق كورسەتكىشتىڭ تومەن بولۋى ءبىزدىڭ جوعارى ورىننان كورىنۋىمىزگە سەپ بولادى. دەمەك, ءبىزدىڭ ەلدە ينفەكتسيانىڭ تارالۋ بەلسەندىلىگى تومەن دەگەن ءسوز.
– سوڭعى جىلدارى جاھاندىق قوردان قازاقستانعا قايتارىمسىز قاراجات ءبولۋ توقتاتىلىپ, باعدارلاما اياسىندا دونورلىق قىزمەتتىڭ دە شەكتەلۋ سەبەبىن قالاي تۇسىندىرەسىز؟
– ءيا, قازاقستان سوڭعى ەكى جىلدان بەرى حالىقارالىق ۇيىم تاراپىنان قارجىلاندىرىلمايدى. 2014 جىلعا دەيىن بۇل باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ دونورلىق, جيتس-پەن, تۋبەركۋلەزبەن جانە بەزگەكپەن كۇرەس بويىنشا جاھاندىق قور ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلگەن ەدى. ال ونىڭ توقتاتىلۋىنىڭ سەبەبى, قازىرگى قازاقستاننىڭ حالىق سانى مەن ونىڭ الەۋەتى «ورتادان», «جوعارى ەلدەر» ساناتىنا كىرۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. جالپاق تىلمەن ايتقاندا, بۇل جاعدايىمىزدىڭ جاقسارىپ, ءوز ماسەلەمىزدى ءوزىمىز شەشە الاتىن حالگە جەتكەنىمىزدى كورسەتەدى. سوندىقتان دا دونورلىق كومەك قىسقارىپ, كوپتەگەن الدىن الۋ ءىس-شارالارى مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن بيۋدجەتتىك قاراجات ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسىلايشا, قازاقستان – ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا جيتس ينفەكتسياسىمەن ءومىر سۇرەتىن پاتسيەنتتەر اراسىندا تەگىن انتيرەتروۆيرۋستى ەمدەۋدى ۇسىناتىن جالعىز ەل رەتىندە تانىلدى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن, 2005-2008 جىلدار ارالىعىندا انتيرەتروۆيرۋستى دارىلىك زاتتاردى قازاقستان جاھاندىق قور گرانتى ەسەبىنەن ۇلەستىرىپ كەلگەن ەدى. ال 2009 جىلدان باستاپ مۇنداي دارىلىك زاتتاردى ساتىپ الۋدى مەملەكەت تولىعىمەن وزىنە الدى. ماسەلەن, دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس, وتكەن جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وسى ماقساتقا 3 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى.
– ال ەندى بۇل قاراجات قالاي يگەرىلىپ, قانداي قىزمەت تۇرلەرى كورسەتىلۋدە؟
– جالپى, وتكەن كەزەڭگە كوز سالساق, جيتس-ءتىڭ الدىن الۋ باعىتىنداعى ءارتۇرلى جۇمىستار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلعان. وسى ۇەۇ قارجىلاندىرۋ سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك قاراجات ەسەبىنەن دە ورىندالا باستادى. ول ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان الەۋمەتتىك تاپسىرىس اياسىندا بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋ قاراستىرىلىپ, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە بۇل سالادا 36 ۇەۇ قىزمەت كورسەتۋدە. ولار ازاماتتىق قاۋىمداستىقتىڭ وكىلدەرى رەتىندە الدىن الۋ شارالارىن ازىرلەۋ, جۇزەگە اسىرۋ, باعالاۋ جانە جيتس ينفەكتسياسىمەن ءومىر سۇرەتىندەردى كۇتۋ جانە ولارعا قولداۋ كورسەتۋ شارالارىنا بەلسەندى قاتىسادى. ال ەندى قانداي قىزمەت كورسەتىلەدى دەگەنگە كەلسەك, پاتسيەنتتەرگە كومەكتىڭ 11 ءتۇرى ۇسىنىلادى. كونسۋلتاتسيا, تەستىلەۋ, انتيرەتروۆيرۋستى تەراپيا, تۋبەركۋلەزدى ەمدەۋ, شپريتستەردى ايىرباستاۋ, اقپاراتتىق-ءبىلىم بەرۋ ماتەريالدارىن تاراتۋ سىندى قىزمەتتەردىڭ كەشەندى پاكەتى ەنگىزىلگەن. سونىمەن قاتار, قاناتقاقتى وبلىستار دەڭگەيىندە مەتادوندى تەراپيانى قولداۋشى باعدارلاما ەنگىزىلىپ, قازىرگى ۋاقىتتا ول قازاقستاننىڭ 10 وڭىرىندە جۇمىس ىستەۋدە. ءسويتىپ, مەملەكەتتىك تۇرعىدا تياناقتى جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە جيتس-تەن قايتىس بولۋ كورسەتكىشى سوڭعى ون جىل ىشىندە 16,1 پايىزدان 9,0 پايىزعا دەيىن تومەندەۋ ءۇردىسى بايقالدى.
– ال ەندى اتى جامان ىندەتتىڭ تارالۋىن الدىن الۋ مەن انادان بالاعا بەرىلۋىن بولدىرماۋعا قاتىستى قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە؟
– جيتس ينفەكتسياسىن جۇقتىرعان انالاردان تۋعان بالالار ءۇشىن ءبىز كورسەتەتىن كەشەندى كومەك قىزمەتىمىزدىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى. مۇنداي شارا جيتس-پەن اۋىراتىن جۇكتى ايەلگە ەم-دوم جاساۋ ارقىلى دۇنيەگە دەنى ساۋ بالانىڭ تۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل كۇندەرى اياعى اۋىر ايەلدەرگە جيتس-كە قارسى ەكى رەت تەستىلەۋ ءجۇرگىزۋىمىزدىڭ سەبەبى دە وسى. سونداي-اق, مۇنداي دەرتكە شالدىققان جاننان تۋعان بالالار تەگىن بەيىمدەلگەن سۇتپەن قامتاماسىز ەتىلەتىندىگىن دە اتاپ وتكىم كەلەدى. جۇزەگە اسىرىلاتىن وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە پەريناتالدى ترانسميسسيانىڭ دەڭگەيىن توعىز جىل بۇرىنعى 8,4%-دان 1,9%-عا دەيىن تومەندەتۋ ءمۇمكىندىگىنە يە بولدىق.
– ەستۋىمىزشە, سوڭعى ون جىل كولەمىندەگى ءسىز ەڭبەك ەتەتىن سالادا اتقارىلعان ەلەۋلى شارۋانىڭ ءبىرى مونيتورينگىلەۋ مەن باعالاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى كورىنەدى. وسى ۇلتتىق جۇيەدەن ۇتارىمىز نە, ونىڭ تيىمدىلىگى قانداي؟
– ءبىز 2005 جىلى جيتس-پەن كۇرەستى مونيتورينگىلەۋ مەن باعالاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن ىسكە قوستىق. راسىمەن دە, ەگەر سوڭعى ونجىلدىقتا ەتكەن ەڭبەگىمىزدى ەكشەيتىن بولساق, سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ەلەۋلىسى وسى ۇلتتىق جۇيەنىڭ قىزمەتكە كىرىسۋى دەر ەدىم. ويتكەنى, وسى قىزمەت اياسىندا مەملەكەتتىك, قوعامدىق, حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىندا دەرەكتەر الماسۋ ۇدەرىسى جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق, ورتالىق ازيادا العاش رەت حالىقارالىق سەرىكتەستەردىڭ قولداۋىمەن 2011 جىلى ناقتى ۋاقىت تارتىبىندە ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن وڭىرىندە جيتس ينفەكتسيانىڭ بارلىق تىركەلگەن جاعدايلارىن ەپيدەميولوگيالىق, كلينيكالىق جانە زەرتحانالىق دەرەكتەرىن جيناۋعا, ساقتاۋعا جانە تالداۋعا ءارى ونىڭ تارالۋىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەلەكتروندى بازا ىسكە قوسىلدى. بۇل جيتس ينفەكتسياسىن جۇقتىرعان ادامدارعا دەر كەزىندە, تولىق ءارى ساپالى باعالاۋ جۇرگىزە وتىرىپ, دەرتتىڭ الدىن الۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋگە جانە جەدەل شەشىمدەر قابىلداۋعا زور مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
اڭگىمەلەسكەن
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»