جىل اتاۋلارى مەن ونى قايىرۋ كەستەسىندەگى التى ادال, التى حارام جانۋار تابيعاتتاعى تەپە-تەڭدىكتىڭ كورىنىسىندەي بەكىگەن ورنىن بۇزباي, تاڭعاجايىپ تىلسىمىنا ادامزاتتى قىزىقتىرۋمەن كەلەدى. تۋعان جىلىنا, ايىنا, كۇنىنە, مەزگىلىنە قاراي, ومىرگە كەلگەن بالانىڭ مىنەز-قۇلقىن, ماقساتىن, تاعدىرىنا دەيىن ءبىلىپ بولجاعان اتا-بابالارىمىز جىل قايىرۋ, جىل باسى, اپتا اتتارى, اي اتتارى, مۇشەل جاس دەگەن اتاۋلارعا دا ەجەلدەن كوڭىل بولەدى. ءار حالىق ءوز تانىمىنا قاراي وسى اتاۋلاردىڭ ارقايسىنا وزىندىك ۇلتتىق اتاۋلارىن بەكىتىپ, سيپاتتاما جاسادى. جىل يەلەنىپ, اتاۋ العان التى ادالدىڭ ءبىرى – تاۋىق. جىلدىڭ ءبىرى جۇپ, ءبىرى تاق بولىپ, كەزەكتەسە اينالىپ كەلەتىنىن ەسكەرسەك, تاۋىققا تەك تاق جىلداردىڭ عانا تيەسىلى ەكەنىن بايقايمىز. ماسەلەن, وتكەن عاسىردىڭ باسىنان ەسەپتەگەندە 1909, 1921, 1933, 1945, 1957, 1969, 1981, 1993, 2005 جانە ەسىگىمىزدەن ەنىپ جاتقان 2017 جىل تاريحتا تاۋىق جىلى بولۋىمەن تاڭبالانادى.
جىل باستالماي جاتىپ, «قازاق ءۇشىن مەشىن مەن تاۋىق جىلدارى اۋىر بولعان, يت جىلى عانا ەڭسەسىن تىكتەپ, ەتەك-جەڭىن جيناعان» دەگەن سياقتى جورامالدار جاسالىپ جاتىر. ءيا, قيسىنسىز ەمەس, 1921 جىلعى جۇت پەن 1932-1933 جىلدارداعى اشتىقتان تىگەرگە تۇياق قالدىرماي, حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىن جەر جاستاندىرعان «تاۋىق» ەكەنى راس شىعار, بىراق 20 ميلليوننان ارتىق ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان سوعىستىڭ اياقتالىپ, 1945 جىلى جەڭىس مەرەكەسىن تويلاتقان دا «تاۋىق» ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ابزال. تاريحتا «حرۋششەۆتىڭ جىلىمىعى» اتالىپ, كوكپ-نىڭ حح سەزىنەن كەيىن شىعارىلعان «جەكە باسقا تابىنۋ جانە ونىڭ زارداپتارىن جويۋ» دەگەن اتاقتى قاۋلىسى نەگىزىندە جازىقسىز جالا جابىلىپ, «حالىق جاۋى» اتانعان الاشتىڭ ارداقتىلارى 1957 جىلدان باستاپ جاپپاي اقتالا باستاعانىن بىلە تۇرا, تاۋىقتى قالايشا جاماندىققا قيۋعا بولادى؟ قازاق حالقىن ۇلت رەتىندە جويىپ جىبەرۋگە باعىتتالعان بۇل سۇمدىقتىڭ تاريحتا كەتكەن ەسەسى تاۋىق جىلى قايتارىلعانى, كەرىسىنشە, كىپ-كىشكەنتاي ءۇي قۇسى يەلەنگەن جىلعا دەگەن جىلى ءۇمىتىمىزدى وياتا تۇسپەي مە؟
قازاق ەلىنىڭ تاريحي تولقۇجاتى بولىپ تانىلعان, كونە ساق ءداۋىرىنىڭ باعا جەتپەس اسىل قازىناسى «التىن ادام» 1969 جىلى ەسىك قورعانىنان تابىلدى. بۇل دا تاريحقا تاۋىقتىڭ اتىمەن ەنگەن جىل بولاتىن. ەجەلگى وركەنيەتتىڭ كوزى «التىن ادام» – بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ سيمۆولى. جەر جۇزىنە قازاقستاننىڭ اتىن تانىستىرعان, ماقتانىشپەن كورسەتەتىن ماڭدايعا باسقان جادىگەر باسى وسى. قازاقستاننىڭ ءار تۇكپىرىنەن «التىن ادامدار» تابىلىپ جاتىر, بىراق كەمەل اقىشەۆ پەن بەكەن نۇرمۇحامەتوۆ تاپقان 4000 التىن اشەكەيمەن اپتالعان العاشقى «التىن ادامنىڭ» قادىرى دە, قاسيەتى دە قازاق ءۇشىن بولەك بولىپ قالا بەرمەك.
سونداي-اق, 1993 جىلى قازاقستاننىڭ ساياسي ومىرىندە ماڭىزدى وقيعا ورىن الدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ايشىقتى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى, قازاق ەلىنىڭ دەربەس ءومىر سۇرە الاتىنىنىڭ دالەلى – ۇلتتىق ۆاليۋتا اينالىمعا شىقتى. ءتول تەڭگەنىڭ تۇعىرعا مىنگەن جىلى دا تاپ وسى تاۋىق جىلىنا تۋرا كەلدى.
تاۋىق جىلىمەن بىرگە كەلگەن 2005 جىل – قازاقستاننىڭ تورتكۇل دۇنيەگە بەرەكە-بىرلىگىمەن, بەكەم تىرلىگىمەن تانىلىپ, ەكونوميكالىق جاعىنان دامىپ, ەڭسە كوتەرگەن شاعى. «اۋىلدى قولداۋ جىلىندا» شارۋالارى شاشىلىپ, تۇرالاپ قالعان مىڭداعان ەلدى مەكەننىڭ تامىرىنا قايتا قان جۇگىردى. وسى جىلى كەزەكتى پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتىپ, ن.نازارباەۆقا ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا رەتىندە حالىق پەن مەملەكەت بيلىگى سەنىپ تاپسىرىلدى.
ءار جىلدى قويىپ, جاڭارىپ تۇرار ءار ايدان, ءتىپتى ەرتەڭگى اتار تاڭنىڭ وزىنەن قايىر-شاپاعات تىلەيتىن قازاق حالقى ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ماڭگىلىك باياندى بولۋى مەن ەل ىرگەسىنىڭ بۇتىندىگىنەن اسقان ۇلى مۇرات جوق. ءاربىر جىلعا ات قويىپ, ايدار تاققاندا, جايسىزداۋ بولىپ كەلەتىن جىلدىڭ وزىنە جاقسى ءتۇيىن جاساعان. جاقسىلىقتان ءۇمىتىن ۇزبەگەن حالقىمىز «تىشقان جىلى تىنىشتىقتىڭ, سيىر جىلى سىيلىقتىڭ, بارىس جىلى بىرلىكتىڭ» دەي كەلە, تاۋىق جىلىن «تابىسقا» تولتىرعان ەكەن. تاڭ اعارىپ اتپاستان ۇيقىنىڭ دۇشپان ەكەنىن ۇعىندىرىپ, ەرتە وياتاتىن دا وسى تاۋىق. ارەكەتسىز وتىرۋعا توزبەيتىن تىنىمسىزدىعى تاعى بار. تۇمسىعىمەن قاي جەردى تۇرتسە دە, جەمىن تابادى. ءۇي يەسىنە «ەرىنشەكتەنبەي, ەرتە تۇر. ەڭبەك ەت تە, ەرتەڭىڭدى ويلا» دەگەن ءتىلسىز تۇسپالى تىرشىلىگىمىزگە ساباق بولعاي!
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى