بۇل ماقالانى جازۋ تۋرالى تۇڭعىش وي بۇدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن كەلگەن ەدى. 1987 جىلى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى ادەتتەگىدەي مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 90 جىلدىعىن مەرەكەلەپ جاتقان كەز. اياگوز قالاسىنىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى, جاسى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە جەتكەن زەينەتكەر قابدوللا ميتانوۆ دەيتىن قاريا ءبىر جۇزدەسكەن كەزدە اۋەزوۆ 1943 جىلى اياگوزدە ءۇش كۇن بولعان دەگەن بولاتىن. سودان كەيىن-اق وسى ۋاقىتقا دەيىن ەل اۋزىندا ءارتۇرلى قيسىنمەن ايتىلىپ كەلگەن بۇل دەرەكتى ىزدەپ تاۋىپ, ەكشەپ, جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنسا دەگەن ءۇمىت ساۋلەسى ىزدەنىسكە جەتەلەي بەردى.
ىزدەنىسىمىزدى كوپشىلىككە بۇرىننان ءمالىم مۇحاڭنىڭ سول 1943 جىلى تۋعان ەلىن ارالاپ قايتقاننان كەيىن جازىلعان «اقىن ەلىندە» اتتى جولساپار وچەركىن سارالاپ وقۋدان باستادىق. ول 1943 جىلى 17 قازاندا رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءبىر بەتىن تۇتاس الىپ جاتىر ەكەن. امال نە, بۇل دەرەكتى شىعارمادان: «اياگوزدەن شىعىپ, اۋدان ورتالىعى قاراۋىلعا قاراي جۇرگەندە» – دەگەننەن باسقا اياگوزگە بايلانىستى ەشتەڭە تابا المادىق.
ەندىگى ءۇمىت ءجىبىن جازۋشىنىڭ سول كەزدەگى ءتۇرلى ونەر ادامدارىنا, دوس-جاراندارىنا جازعان حاتتارىنان سۋىرتپاقتادىق. بۇل ارەكەت از دا بولسا ىزدەنىس قولامتاسىنا كەزىكتىردى. مۇحاڭ تۋعان ەلىنە جۇرەر الدىندا ءوزىنىڭ بۇرىنعى شاكىرتى, سول كەزدە مايداندا جاۋمەن شايقاسىپ جۇرگەن مالىك عابدۋللينگە 1943 جىلى 11 ماۋسىمدا كەزەكتى ءبىر حاتىن جولداعان ەكەن. ونداعى مىنا جولدار ەرىكسىز نازار اۋدارتتى.
«اباي اۋدانىنا جۇرەيىن دەپ وتىرمىن. بۇل بارىستا روماننىڭ ەكىنشى كىتابىنا كەرەك پەيزاج كورىنىستەرى, تابيعات ەرەكشەلىكتەرى سياقتى بوياۋلاردى جيا قايتارمىن. بۇرىن رومان جازباي ءجۇرگەندە, ءوز اۋدانىمىزدى, جالپى ءبىلىپ جۇرگەنىمىز جەتكىلىكتى سياقتى ەدى. ارناپ, قاداعالاپ سۋرەتتەۋگە كىرىسەم دەگەندە, قايتا قاراپ سول جيدەبايدى, تۇيەوركەشتەردى قايتادان كورىپ الۋ سياقتى ماقساتىم بار».
دەمەك, جوعارىداعى ءبىر وچەرك پەن ءبىر حاتتىڭ جازىلۋ مەرزىمىن ساراپتاساق, م.اۋەزوۆتىڭ اباي ەلىنە ساپارى سول 1943 جىلدىڭ ماۋسىم-قازان ايلارىنىڭ ورتاسىنداعى ءبىر ايدا بولعانعا ساياتىنداي.
ەگەر مۇحاڭنىڭ سول جىلدارداعى تۇراقتى جۇمىس ورنى تەك الماتىداعى قازاقتىڭ اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى دەسەك (ول كەزدە اكادەميا ءالى قۇرىلا قويماعان), وندا جازۋشى ساپارى كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىنا ورايلاسا كەلۋى ابدەن ىقتيمال. بۇل, ارينە, ينستيتۋت ستۋدەنتتەرىنىڭ جاپپاي جازعى دەمالىسقا شىعاتىن شىلدە مەن تامىز ايلارى. ال, بىزگە ءتىپتى جازۋشى ساپارىنىڭ ايى بەلگىلى بولعاننىڭ وزىندە, ونىڭ ىشىندە اياگوزدە وتكىزگەن ءۇش كۇندى انىقتاۋ قاجەتتىلىگى كولدەنەڭدەي بەردى.
«ىزدەگەن جەتەر مۇراتقا» دەگەندەي, بۇگىندە ۇلتتىق كىتاپحانا دەپ اتالاتىن عيماراتتىڭ سيرەك قورلار بولىمىنەن ايتەۋىر كەرەك ماقالانى تاپتىق-اۋ! ماقالا سەمەي وبلىستىق «ەكپىندى» گازەتىنىڭ 1943 جىلعى 23 شىلدەسىندەگى سانىندا جاريالانىپتى. تاقىرىبى «قازاقستان جازۋشىلارى اياگوزدە» دەپ اتالعان. ماقالا اۆتورى – ءا.تولعانباەۆ.
ماقالادا ق.ميتانوۆ اقساقال ايتقان جايدىڭ بارلىعى دەرلىك كورىنىس تاپقان. اسىرەسە, بىزدەر ءۇشىن اسا قۇندى «ءۇش كۇن» دەگەن ءدال دايەكتى دەرەكتىڭ قاز-قالپىندا جازىلعانىن قايتەرسىز. ول مىناداي سويلەممەن ورنەكتەلگەن. «وسى جىلدىڭ 13-15 شىلدە كۇندەرى جازۋشى دراماتۋرگ مۇحتار اۋەزوۆ باسقارعان قازاقستان جازۋشىلار وداعى عىلىمي-ەكسپەديتسياسى اياگوز اۋدانىندا بولدى. ەكسپەديتسيا قۇرامىندا جازۋشى س.بەگالين, ادەبيەت سىنشىسى ە.ىسمايلوۆ, سۋرەتشى ب.ۋرمانچە, لەنينگرادتىق جازۋشى پولوتسكي جانە الماتىداعى مەملەكەتتىك فيلارمونيانىڭ ءانشى-ارىپتەستەرى ج.ەلەبەكوۆ پەن ي.ماتاقوۆ بار».
ماقالادا ەكسپەديتسيانىڭ مۇنداي ارنايى ساپارعا شىعۋى, ەڭ الدىمەن, ەندى ەكى جىلدان كەيىن تۋعانىنا 100 جىل تولاتىن ۇلى اقىن اباي تويىن رەسپۋبليكا كولەمىندە اتاپ ءوتۋ مەرەكەسىنە دايىندىق شارالارىن اقىن ەلىمەن, وبلىس جۇرتشىلىعىمەن اقىلداسا وتىرىپ بەلگىلەۋ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ تىلداعى ەڭبەك ادامدارىمەن ەتەنە تانىسۋ, سونداي-اق, ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى, جازۋشى م.اۋەزوۆتىڭ كەلەشەكتە ءالى دە جازىلا تۇسپەك اباي تۋرالى كوپ تومدىق رومانىنا دەرەك ىزدەۋ ماقساتتارى جونىندە دە جيناقى اڭگىمەلەنەدى. ماقالا سوڭىندا بۇل اقىن-جازۋشىلاردىڭ اۋدان ورتالىعىنداعى كەيبىر ەڭبەك ۇيىمدارىن ارالاعانى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە ولار ءۇشىن ارنايى قابىلداۋ وتكىزىلگەنى جانە ولاردىڭ سول ءۇش كۇننەن كەيىن اباي اۋدانىنا اتتانىپ كەتكەنى باياندالادى.
قويشى, سونىمەن الماتىدان ات باسىنداي التىن ارقالاعانداي بولىپ, سول ماقالانىڭ تولىق كوشىرمەسىن الىپ اياگوزگە كەلدىك. ايتپاقشى, ۇلى جازۋشىنىڭ سول ساپارىنان سۋىرتپاقتاتا سىر شەرتەتىن مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانعان تاعى ەكى ماقالاعا (ەكەۋى دە ءبىر كۇندە جاريالانعان) كەزدەسىپ, ءتىپتى, ايدارلانىپ قايتتىق.
مۇنىڭ ءبىرىنشىسى, مىعىم مۇحاڭنىڭ ءوز قولىمەن جازىپ بەرگەن, «كورگەن, سەزگەن جايلاردان» دەگەن اتپەن اباي اۋداندىق «سوتسياليستىك مال شارۋاشىلىعى» گازەتىنىڭ 1943 جىلدىڭ 17 تامىزىندا جاريالانعان ماقالا. تەگى تۋعان ەلىن ءبىر ايدان استام ارمانسىز ارالاپ, كەرى ورالۋ ساتىندە جەرلەستەرىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جول-جونەكەي قاعازعا تۇسىرە سالسا دا, ءار ءسوزى قىسقا دا, نۇسقا, تانىمى تەرەڭ, مايەكتى ماقالا. ەندى ەكىنشىسى – «وبلىس اقىن-جازۋشىلارىنىڭ جينالىسى» دەپ اتالاتىن ماقالادا («ەكپىندى», 1943 جىل, 17 تامىز) اۋەزوۆ باسقارعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى قاتىسقان ءبىر جيىننىڭ جۇمىسىنان جاندى ەسەپ بەرىلگەن. وسى جيىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ تولاعاي تۇلعاسى اۋەزوۆ اباي تۋرالى شالقار دا ساليقالى ءسوز سويلەسە, بەلگىلى ادەبيەت سىنشىسى ەسماعامبەت ىسمايلوۆ ۇلى اقىننىڭ الداعى 100 جىلدىق مەرەكەسىن اتاپ ءوتۋدىڭ جاي-جاپسارى تۋرالى بايسالدى بايانداما جاساعان كورىنەدى.
ەندى, وسى ماقالانى ىزدەستىرۋگە سەبەپكەر بولعان اقساقال قابدوللا ميتانوۆپەن اۋەزوۆ تۋرالى ۇزىلگەن اڭگىمەمىزدى قايتا جالعاستىرايىق. اۋەزوۆتىڭ اياگوزگە كەلگەندىگىن قالاي ءبىلدىڭىز دەگەن العاشقى سۇراققا اقساقال بىلاي جاۋاپ بەردى.
– ول كەزدە مەن وسى اۋدانداعى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى وكىلى ەدىم. ءبىر كۇنى اياگوز اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى مۇقسىن امىرعالين مەنى, اياگوز قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى كالمىكوۆانى جانە تاعى ەكى-ءۇش ادامدى شاقىرىپ الىپ:
– وبلىس باسشىلارىنىڭ حابارلاۋىنا قاراعاندا, جاقىن كۇندەردىڭ بىرىندە وسى اياگوز اۋدانى ارقىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ عىلىمي-ەكسپەديتسياسى اباي اۋدانىنا بارادى ەكەن. وسىعان وراي, بىزگە الماتىدان وسى اراعا دەيىن پويىزبەن كەلەتىن سول ەكسپەديتسيانى قارسى الىپ, اباي اۋدانىنان كولىك كەلگەنشە جاتار ورىن, ىشەر تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى جۇكتەلىپ وتىر. ءتىپتى, اباي اۋدانىنان كولىك كەلمەي قويعان جاعدايدا ەكسپەديتسيانى مۇندا كوپ كىدىرتپەي, ءتيىستى جەرىنە جەدەل جەتكىزۋ قاجەتتىلىگىن دە ەسكەرتتى. ءدال وسى ارادا قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى كالمىكوۆاعا بولاشاق قوناقتار ءۇشىن قالاداعى قوناقۇيدەن ەڭ كەم دەگەندە 10 ادامعا ورىن دايىنداۋعا, ال ءوزىنىڭ ورىنباسارى تولەش تاۋىرباەۆقا بولاشاق جولاۋشىلار ءۇشىن اۋداننىڭ كولحوز-سوۆحوزدارىنان, كاسىپورىندارىنان لايىقتى كولىك ىرىكتەۋگە تاپسىرما بەرىلدى. ەڭ سوڭىندا امىرعاليننىڭ ماعان جانە اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ باستىعىنا بەرگەن نۇسقاۋى ادەتتەگىدەن تىس سيپاتتا بولدى. ول مۇنى بىلايشا تەرمەلەدى:
– ەكسپەديتسيا قۇرامىندا اقىن-جازۋشىلاردان باسقا ارتىستەر, سۋرەتشىلەر, انشىلەر, كۇيشىلەر دە بار كورىنەدى. «ەل قۇلاعى ەلۋ» دەگەن. كۇنى ەرتەڭ مۇنى ەستىگەن ەل ويىن-ساۋىق كورەمىز دەپ ەلەڭدەۋى مۇمكىن. وسىعان وراي, جۇرتقا ەكسپەديتسيانىڭ بارار جەرى دە, نەگىزگى جۇمىسى, اتقارار ورتاسى دا اباي اۋدانى عانا ەكەنىن دۇرىستاپ ءتۇسىندىرۋ قاجەت. ادىلىندە, ەكسپەديتسيا ول جاققا مىناداي سۇراپىل سوعىس كەزىندە ويىن-ساۋىق ءۇشىن بارا جاتقان جوق. كەرىسىنشە, ەندى ەكى جىلدان كەيىن رەسپۋبليكا كولەمىندە اتاپ وتىلەتىن اباي اتامىزدىڭ 100 جىلدىق تويىنا دايىندالۋ ماسەلەلەرىنىڭ اۋقىمدى شارالارىن اقىن ەلىمەن اقىلداسا وتىرىپ بەلگىلەپ قايتپاق ەكەن. بۇعان قوسا, ەكسپەديتسيا باستىعى, جازۋشى م.اۋەزوۆتىڭ اباي تۋرالى الدا جازىلار كىتاپتارىنا تىڭ دەرەكتەردى ەل ورتاسىنان جيناۋ شارۋاسى دا بار بولسا كەرەك. تاعى قايتالاپ ايتامىن, ەكسپەديتسيانىڭ ۋاقىتى بارىنشا شەكتەۋلى. دەمەك, بىزگە قويىلىپ وتىرعان مىندەت تە تىعىز. سول ەكسپەديتسيانى شيراقى تۇردە قارسى الىپ, جيناقى شىعارىپ سالۋ. وسى جەردە مەن اقساقالدىڭ سوڭعى سوزىنە وراي:
– ۋاقىتى تىعىز بولسا, ولار اياگوزدە نەگە ءۇش كۇن بولدى؟ – دەگەن سۇراق قويۋىما تۋرا كەلدى.
– بۇعان الدىمەن كولىك جايى سەبەپ بولعان سەكىلدى, – دەپ اقساقال اڭگىمەسىن ەشبىر ىركىلىسسىز جالعاستىرا بەردى. اباي اۋدانىنان ەكىنشى كۇنى كەش باتا ارقايسىسىندا كۇنقاعارى بار قوس جەگىن اتتى ەكى جەڭىل اربا كەلدى. جەگىن اتتارى ءبىر كۇن تولىق دەم الدىرىلدى.
– سول ءۇش كۇندە قوناقتار قايدا جاتتى؟ – دەپ مەن تاعى دا جەدەل سۇراق بەردىم.
– ارينە, قوناقۇيدە جاتتى. قالامىزدا وسى ماقساتقا ارنالىپ سوعىستان بۇرىن سالىنعان سول ءۇي ءالى امان-ساۋ تۇر ەمەس پە. ول قازىرگى ورتالىق مونشا قاسىنداعى ءبىر قاباتتى ەڭسەلى عيمارات ەلۋىنشى جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن قوناقۇي بولىپ كەلدى. مىنە, وسىندا مۇحاڭدار ءۇش كۇن تۇنەدى, – دەپ اقساقال ءار ءسوزىن نىقتاپ ايتتى.
– وسى ءۇش كۇندە مۇحاڭنىڭ تىندىرعان ىسىنەن حابارىڭىز بار ما؟ ءوزىڭىز جازۋشىمەن تىلدەسە الدىڭىز با؟ ايتپەسە, بۇل ورتادا اۋەزوۆپەن كىمدەر بايلانىسا الدى؟ – دەگەن سۇراعىمىزعا قابدوللا اقساقال ءبىرشاما ويلانىپ بارىپ جاۋاپ قاتتى.
– الدىمەن اۋەزوۆپەن تىلدەستىم دەپ ايتا المايمىن. ءبىز كىم؟ اۋەزوۆ كىم؟ ال ونىمەن سول ءۇش كۇندە ءجيى جولىعىسقان ەكى جاۋاپتى قىزمەتكەر بولدى. مۇنىڭ ءبىرى جوعارىداعى تاۋىرباەۆ, ەكىنشىسى, سول كەزدەگى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولعان ءجۇنىس قانسەيىتوۆ دەگەن جىگىت. سوڭعىسى مۇحاڭا بۇرىننان تانىس سەكىلدى, سەبەبى, ول جازۋشىنى ۇيىنە قوناق ەتكەنى بار. كەيىننەن بۇل ادام اباي ەلىندە بىرنەشە جىل اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن دە اتقاردى. مىنە, وسى ەكى ادامنىڭ كومەگىمەن جازۋشىلار وسى قالاداعى كەيبىر ونەركاسىپ ورىندارىنا بارىپ, ءبىراز ەڭبەك ادامدارىمەن دە اڭگىمەلەستى. اۋداندىق پارتيا كوميتەتى مەن اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىندە قابىلداۋ دا ۇيىمداستىرىلدى. بۇل شاراعا مەن دە قاتىسىپ, اۋەزوۆتىڭ سوندا سويلەگەن ءسوزىن تىڭدادىم. بۇل مەنىڭ ۇلى جازۋشىنى تۇڭعىش كورۋىم ەدى.
جازۋشى بۇل قابىلداۋدا قاعازسىز سويلەدى. ماڭدايى كەرە قارىس كەلگەن, بىراق, قوس ساماي شاشى بۇيرالانا بۇرقىراپ تۇرعان مول دەنەلى ادام العاشىندا ءبىراز كىبىرتىكتەپ الىپ, سودان كەيىن اعىل-تەگىل سويلەپ كەتە باردى.
وسى ارادا زالدان:
– اعاي, بۇل ساپارىڭىزدا دا ويلاعان تاقىرىپتارىڭىز, ماقساتتارىڭىز بار شىعار. نە جازباق ويداسىز؟ – دەدى ءبىر توسىن داۋىس يەسى.
– ءپالى, ماقساتسىز ادام بولا ما؟ بىراق, قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا تىرشىلىكتە قاي ماقساتتى كەزىندە ورىنداپ بىتەرسىڭ. اباي ايتقانداي: «ماقسات الىس – ءومىر شاق». دەگەنمەن, ءوز باسىم اۋەل باستان ءبىر عانا تۇپكىلىكتى ماقساتقا – ابايدىڭ اقىندىق ءومىرىن زەرتتەۋگە ارنالعان.
تۇپكىلىكتى ماقسات, ارينە, وڭايشىلىقپەن ورىندالا قويمايدى. ول كەزەڭدىك ساتىمەن ورىندالادى. مەن قازىر 46 جاستامىن. وسى جاستىڭ تەڭ جارتىسىن اباي ءومىرى مەن اقىندىعىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلەمىن. بىتىرگەنىمنەن بىتىرمەگەنىم الدەقايدا كوپ. مىسالى, اعىلشىننىڭ بايرونىن نەمەسە نەمىستىڭ گەتە اقىندارىن بۇكىل دۇنيە ءجۇزى حالىقتارى بىلگەندەي دارەجەگە جەتكىزۋ ءۇشىن ءالى مەن سياقتى ابايدى زەرتتەيتىن ونداعان, ءتىپتى, جۇزدەگەن عالىمدار كەرەك.
تاياۋ جىلدارداعى ماقساتىم – ۇلى اقىن تۋرالى كولەمدى روماندار توپتاماسىن جازۋ. بۇل ورايدا, «اباي» دەگەن اتپەن تۇڭعىش رومانىم بىلتىر جارىق كوردى. قازىر ەكىنشى كىتاپتى جازۋ ۇستىندەمىن. جاسىراتىن نە بار, وسى ەكسپەديتسيانى باسقارا, اقىننىڭ 100 جىلدىعىنا دايىندىقتى ءسوز ەتە ءجۇرىپ, ەل اراسىنان اباي ومىرىنەن ءالى دە تىڭ دەرەكتەر ىزدەستىرۋ نيەتىندەمىن. ەگەر تىرشىلىك بولىپ, 10-15 جىلدىڭ ار جاق, بەر جاعىندا اباي تۋرالى 3-4 كىتاپ جازىپ, ۇلى اقىن بەينەسىن تۋعان حالقىما تابىستاپ كەتسەم, تۇپكىلىكتى ماقساتىم ورىندالار ەدى. ءاي, كىم ءبىلسىن, وعان ءتىل جەتە مە, ءومىر جەتە مە؟ ءوزىم دە بىلمەيمىن. ايتەۋىر, مىزعىماس ماقساتقا, ۇزىلمەس ۇمىتكە ماتالعانداي وسى ەكسپەديتسيانى تۋعان ەلگە – اقىن جەرىنە باستاپ اپارا جاتىرمىن, – دەپ مۇحاڭ ءسوزىن اياقتادى.
مۇحاڭ تۋرالى مۇنداي تولاسسىز وي تولقىنى ەندى ءبىزدى ونىڭ شىنايى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى, قازاق ادەبيەتىندەگى ابايتانۋ, مۇحتارتانۋ سالاسىندا ۇزاق جىلدار ەڭسەلى ەڭبەكتەرىمەن كوزگە تۇسكەن پروفەسسور قايىم مۇحامەتحانوۆپەن دە (2004 جىلى 89 جاسىندا قايتىس بولدى) اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتىن ءتۇسىردى.
– مۇحاڭ سول ساپارىندا اياگوزدە ءۇش كۇن بولدى, – دەگەن گازەت دەرەگى قولىڭدا بولسا, وندا اڭگىمەمىزدى تۋرا سودان باستايىق, – دەپ ق.مۇحامەتحانوۆ ويىن تۋرا سوعان بۇردى. الدىمەن ايتارىم: اۆتور ماقالاسىندا سول ەكسپەديتسيا مۇشەسى بولسام دا مەنىڭ اتى-ءجونىمدى اتاماعان. سەبەبى, ول كەزدە سەمەيدە قىزمەت اتقارعاندىقتان, ەكسپەديتسيا قۇرامىنا مەن اباي اۋدانىنىڭ اياگوز جەرىمەن شەكتەسەتىن «جاڭا ارنا» كولحوزىندا قوسىلدىم. ودان ءارى مۇحاڭدارمەن بىرگە بولدىم.
– جوعارىداعى ەكسپەديتسياعا دا كىرۋىمە مۇحاڭنىڭ ىقپالى از بولعان جوق, – دەپ قايىم اقساقال اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاستىرىپ اكەتتى. بىرەۋلەر بىلەر, مۇمكىن بىلمەس, 1940 جىلدىڭ باسىندا رەسپۋبليكا ۇكىمەتى مەن قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى ابايدىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەكەسىنە دايىندالۋ جانە ونى وتكىزۋ تۋرالى كولەمدى قاۋلىنى بەس جىل بۇرىن قابىلداعان بولاتىن. وسى قاۋلىعا وراي, مەرەكەنى وتكىزۋدىڭ كوميسسياسى دا قۇرىلعان-دى. سول كوميسسيانىڭ جاۋاپتى حاتشىسى مۇحتار اۋەزوۆ بولىپ بەكىتىلگەن ەدى. ءادىلىن ايتۋ كەرەك, بۇل تاريحي قاۋلى ۇلى اقىن مۇراسىن ناسيحاتتاۋدا كوپ-كورىم شارۋا تىندىردى. 1940 جىلى قازاق ەلىندە تۇڭعىش رەت اقىن تويىن جەر-جەردە سالتاناتپەن اتاپ ءوتۋدىڭ ءراسىمى جاسالدى. سول جىلى سەمەيدە العاش رەت اقىننىڭ مۇراجايى شاڭىراق كوتەردى. مىنە, وسى مۇراجايعا مەن مۇحاڭنىڭ كەڭەسىمەن اعا عىلىمي-قىزمەتكەر بولىپ جۇمىسقا قابىلداندىم. امال نە, توسىن باستالعان سوعىس تالاي شارۋانىڭ شىرايىن بۇزىپ, ەل ەڭسەسىن ەزىپ كەتكەن جوق پا. ايتەۋىر, مايدانداعى شايقاس ءبىزدىڭ ەل اسكەرلەرىنىڭ پايداسىنا شەشىلە باستاعان 1943 جىلدىڭ ورتاسىندا رەسپۋبليكا ۇلى اقىن تويىنا دايىندىقتى قايتا قولعا الۋدىڭ شالىمدى شارالارىن ويلاستىردى. سونىڭ ءبىرى – اقىن ەلىنە شىققان سول عىلىمي ەكسپەديتسيا ەدى. بۇل جەردە مۇحاڭنىڭ ماعان كورسەتكەن تاعى ءبىر سەنىمىن ايتپاسقا شارام قالماي تۇر.
جوعارىدا بايانداعانىمداي, مۇحاڭ اباي مەرەكەسىن وتكىزۋ جونىندەگى ۇكىمەت كوميسسياسىنان 1941 جىلدىڭ باسىندا ءوز ءوتىنىشى بويىنشا بوساندى دا, بۇل ورىنعا مەنى ۇسىنعانىن قايتەرسىز. حاتشىلىقتان بوي تارتۋىن سول وتىنىشىندە بايانداعانداي, اباي تۋرالى روماندار تسيكلىن جازۋدىڭ سەبەبىنە اكەپ تىرەگەن-ءدى. شىنىندا سولاي بولدى عوي. باسقا ادەبي-عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن, دراماتۋرگياداعى ءدامدى دۇنيەلەرىن ءسوز ەتپەگەننىڭ وزىندە, 1943-1954 جىلدارى اباي تۋرالى باستى ەڭبەگى – ءتورت تومدىق «اباي جولى» ەپوپەياسىن دۇنيەگە كەلتىردى عوي.
مۇحاڭ ساپارىنىڭ نەلىكتەن اياگوز جاقتان باستالعانىن ءوزى بىلايشا ساباقتايتىن. ابايدىڭ جاس كەزىندە بولىس بولىپ: «جاسىمدا البىرت ءوستىم ويدان جىراق», دەپ وكىنىشتە بولاتىن قوڭىر كوكشە بولىسى – قۇندىزدى شەت ءوڭىرى – باسى توسەكتە, مالى جايلاۋدا قوسىلاتىن ارقالى اياگوز ەلىمەن شەكتەسەدى. سوناۋ باياعى زاماندى اڭگىمە ەتپەگەننىڭ وزىندە, مۇندا اباي ءومىر كەشكەن ءداۋىردىڭ الدى-ارتىندا تالاي سۋىرىپسالما اقىندار, جاۋجۇرەك باتىرلار دۇنيەدەن وتكەن. باسقاسىن ايتپاعاندا, ءحىح عاسىردىڭ قۇنانبايىمەن كەلىسكەن دە, كەرىسكەن دە, ءارى سۇلتان, ءارى باتىر باراق, جىراۋ اقتامبەردى, ابايدىڭ اقىن ۇستازى دۋلات, جەتى اتالارىنان اقىندىقتىڭ ونەرى ۇزىلمەگەن تۇبەك باستاعان 17 اقىن, كەشەگى اباي الدىن كورگەن اقىن ءارىپ وسى وڭىردەن ۇشقان تۇلەكتەر.
اۋەزوۆ اياگوزدە ءۇش كۇن بولعاندا وسى ەلدىڭ وسىنداي تۇلعالى تۇلەكتەرى تۋرالى دەرەكتەرىن كونە ءسوزدىڭ كوبەسىن سوگەتىن قاريالارىنان جيناپ الۋعا مۇمكىندىك تاۋىپ ۇلگەرگەن. ولارمەن اڭگىمەلەسكەن. مۇحاڭنىڭ بۇل جاقتان تاپقان ولجالارىنىڭ ەندى ءبىرى – سەرگيوپول اۋىلىندا تۇراتىن ابايدىڭ نەمەرەسى, اقىلبايدىڭ بالاسى يسرايل مەن كەزىندە ابايدىڭ دوسى, كەيىننەن قاسىنا اينالىپ كەتكەن جيرەنشەنىڭ شوبەرەسى قاقاباي جيرەنشيندەر ەدى.
ايتتى-ايتپادى, بۇل دەرەكتەردىڭ ءبىرتالايى مۇحاڭنىڭ ۇلى اباي تۋرالى جازعان كىتاپتارىنىڭ ءار جەرىندە كەلىستى, قيسىندى كورىنىس تاپقان. مۇحاڭ اياگوزدەن شىعىپ, قۇندىزدى, شەت بويىندا بولعاندا قوس وزەنى جاعاسىندا جەرلەنگەن اقتامبەردى زيراتىن, اكەلى-بابالى, اقىندار اقتايلاق-سابىرباي-قۋاندىق مەكەن ەتكەن سارىوزەكتەي كەڭ قونىستى ارالاپ كورىپ, جازعاندارىن ودان ءارى تاعى سارالاعان. ۇلى اقىننىڭ ەتىنە قامشى تيەتىن كوشبيكە بۇلاعىنان مۇحاڭ سۋ ءىشىپ, ول جەردىڭ كورىنىسىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىردى. ءسويتىپ, ۇلى مۇحاڭ اياگوز جەرىندە, اباي ەلىندە ءدال وسىنداي ماقساتكەرلىكپەن قىرۋار دەرەكتەر ءتۇزىلىسىن تاۋىپ, ولجالى قايتتى.
م.اۋەزوۆكە شيرەك عاسىر شىنايى شاكىرت بولعان قايىم اقساقالدىڭ مۇنداي قانىقتى, قالىپتى اڭگىمەسىنە دە ريزا بولدىق. تەك اڭگىمە سوڭىندا, قايىم مۇحامەتحانوۆتان مۇحاڭداردىڭ اياگوزدە بولعاندىعى تۋرالى ماقالا جازعان ادامدى بىلەسىز بە دەپ تە باسپالاپ سۇراعان ەدىك. وعان جاۋاپ وتە قىسقا بولدى.
– مەنىڭ بولجاۋىم بويىنشا, بۇل اۆتور م.اۋەزوۆتىڭ تاماشا دوسى, ءتىپتى, اعاسىنداي بولىپ كەتكەن بالتاقاي تولعانباەۆتىڭ تۋعان ءىنىسى ءانۋار تولعانباەۆ. مۇحاڭ ەلىنە بارعان سايىن الدىمەن وسى كىسىنىڭ ۇيىنە اتباسىن تىرەپ, ەل-جۇرتتى ارالاۋدى وسى ۇيدەن باستايتىن. ال بالتاقايدىڭ ۇلكەن اكەسى – اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسى كەيىپكەرىنىڭ ءبىرى – ايگىلى جۇمان قارت. بالتاقاي بىرنەشە اعايىندى بولعان. ماقالانىڭ اياگوز تۋرالى بولعانىنا قاراعاندا, اۆتور اياگوزدىك تە بولۋى مۇمكىن. قازاقتا اتتاس فاميليالار كوپ قوي, الايدا, مەنىڭ پايىمداۋىمشا, اۆتور بالتاقاي تولعانباەۆتىڭ تۋعان ءىنىسى ءانۋار تولعانباەۆ بولار دەيمىن. ەگەر ول اياگوزدە ىستەسە, وندا سول جاقتان ىزدەۋ كەرەك شىعار, – دەپ جاۋاپ بەردى. قايىمنىڭ ماقالا اۆتورىن اياگوز جاقتان ىزدەستىرگەن ءجون دەگەن سىلتەمەسى ءبىزدى تاعى دا ميتانوۆ اقساقالمەن كەزدەستىردى. شارۋامىزدىڭ ەندىگى ىڭعايىن ءتۇسىنگەن ول ءبىرتالاي ويلانا وتىرىپ:
– ەندەشە, ول قوس شاتىرلى قاتىننىڭ كۇيەۋى بولعان تولعانباەۆ قوي, – دەپ تىڭ اڭگىمە باستاپ كەتتى. كەزىندە قالا سىرتىنداعى انا سەرگيوپول اۋىلىندا كولحوزداردىڭ تراكتورلارى مەن كومبايندارىن جوندەيتىن متس دەيتىن كاسىپورىن بولعان. سوندا متس ديرەكتورىنىڭ ساياسي ىستەرى ءجونىندەگى ورىنباسارى بولىپ تولعانباەۆ دەيتىن جىگىت ىستەدى. ول سول سەرگيوپولدان اياگوز قالاسىنا رە-زينكالى قوس دوڭگەلەكتى كىشكەنە اربامەن كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن. ۇمىتپاسام, بۇل جىگىت سول – سوعىس جىلدارىنىڭ بىرىندە سەمەي وبلىسىنداعى جارما اۋداندىق اسكەري كوميسسارى بولىپ كەتتى عوي دەيمىن.
ەندى بىردە اياگوزدە وتكىزىلگەن ۇلكەن ءبىر جيىندا جينالعاندارعا, اۋەزوۆتىڭ سوعىس جىلدارىندا اياگوزدە ءۇش كۇن بولعاندىعىن, ول تۋرالى وبلىستىق «ەكپىندى» گازەتىندە ءا.تولعانباەۆ دەگەننىڭ ماقالاسى باسىلعانىن, وسى اۆتور جايلى دەرەكتەر ىزدەستىرىپ جۇرگەنىمىزدى قۇلاققاعىس جاساعان ەدىك.
مۇنى ەستىگەندە اياگوز قالاسىندا ۇزاق جىلدار ورتا مەكتەپ ديرەكتورى بولعان, قازىردە زەينەتكەر قۇسايىن اتكەشوۆ دەگەن كىسى بىلاي دەگەن ەدى:
– ۇمىتپاسام, 1943 جىلى مەن سەرگيوپول اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ 8 سىنىبىن بىتىرگەن ەدىم. جازعى كانيكۋلگە شىققان كەزىمىز بولسا كەرەك. سول كەزدە الاقانداي اۋىلدا الماتىدان جازۋشىلار, ارتىستەر كەلىپتى دەگەن ءسوز كەۋلەپ كەتتى. مۇنىڭ انىق ەسىمدە قالعانى, ورتا مەكتەپتىڭ وقۋ ءىسى مەڭگەرۋشىسى بولىپ, بىزگە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرەتىن مۇعالىم سەيتقازيننىڭ مەنىمەن بىرگە ءبىر سىنىپتا وقيتىن وڭعار دەگەن بالاسى, ماعان كەلىپ:
– ءجۇر, وزەنگە بارايىق. الماتىدان كەلگەن قوناقتاردى مەنىڭ اكەم مەن متس-تە قىزمەت ىستەيتىن ءبىر باستىق شومىلدىرۋعا الىپ كەتتى. ءبىز دە وزەنگە تۇسەيىك, – دەدى. ايتقاندايىن, ءبىر توپ بالا شۋلاپ اياگوز وزەنىنە باردىق. باسپالاپ ءجۇرىپ الىستان كەلگەن قوناقتاردىڭ شومىلىپ جاتقانىن ءبىراز تاماشالادىق. بىراق, ولاردىڭ كىم ەكەنىن بىزگە ايتقان ەشكىم بولمادى. جاقىن بارۋعا جۇرەكسىندىك.
ەندى وسى ءۇش زەينەتكەردىڭ ايتقاندارىن قورىتىندىلاۋ ماقساتىمەن وبلىستىق مۇراعاتتىڭ اياگوز فيليالىندا ساقتالۋدا جاتقان سەرگيوپول متس-ءىنىڭ ازىن-اۋلاق قۇجاتتارىنا ۇڭىلدىك. باقىتىمىزعا وراي, وسى كاسىپورىننىڭ 1942 جىلعى جۇمىسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرى جەكە قۇرامى تۋرالى بۇيرىقتاردىڭ بىرىندە: «تولعانباەۆ – متس ديرەكتورىنىڭ ساياسي ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى», دەپ جازىلىپتى. اتى-ءجونى انىق كورسەتىلگەن. باسقالاي دەرەك تابىلماسا دا, ماقالا اۆتورىنىڭ يەسى وسى ادام ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتكەندەي بولدى. قايىم مەن ميتانوۆ اقساقالداردىڭ ايتقان جورامالدارى دۇرىس-اۋ دەپ باعامدادىق.
ءسويتىپ, ون جىل بويى تولعاندىرعان شارۋامىزدىڭ سوڭىنا اقىرعى نۇكتە قويۋدىڭ دا كەزەگى جەتكەن سياقتى. بۇل ماقالا سوڭىندا مىناداي ءبىر ۇسىنىستى دا العا تارتۋدى ءجون كوردىك. ول, كەزىندە ۇلى جازۋشىمىز اۋەزوۆ ءۇش كۇن ايالداپ, جۇمىس ىستەگەن سول بۇرىنعى قوناقۇيدىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ىلسە دەگەن تىلەك ەدى. نەسى بار, بۇل تىلەك جۇزەگە اسسا, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ۇلى جازۋشىعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مەن قۇرمەتىنىڭ باياندى ءبىر بەلگىسى بولىپ قالا بەرەر ەدى.
عابيت زۇلحاروۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
اياگوز قالاسى.