كەشە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى بولىپ, ونىڭ كۇن تارتىبىندە بىرنەشە ماسەلە قارالدى. پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىنا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قاتىستى.
العاشقى ماسەلە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋى ەرەكشە تاريحي وقيعاعا – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءتوراعاسى ي.روگوۆ 1991 جىلعى 16 جەلتوقساننان بەرگى وتكەن ۋاقىت ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەت جانە قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىندا رەفورمالار جۇرگىزىلگەنىنە توقتالا كەلىپ, سونىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋدا, قولدانىستاعى قۇقىقتى, تۇلعانىڭ, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى ءارى اشىق بيلىك تەتىگىن تۇرلاۋلى ەتۋدە, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن ارتتىرۋدا ءبىراز شارۋا تىندىرىلعانىنا باسا نازار اۋداردى.
جولداۋدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ اتا زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قىزمەتى زاڭنامانىڭ ساپاسىن باقىلاپ-باعالاۋمەن قابات ءجۇرىپ وتىراتىنى ايتىلىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنداعى قۇقىقتىق پوزيتسيالاردىڭ, جىل سايىنعى جولداۋلارداعى ۇيعارىمدار مەن ۇسىنىستاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى وسىنىڭ ءبىر كورسەتكىشى بولىپ تابىلاتىنى اتاپ كورسەتىلدى. ءوز سوزىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى وڭ ۇردىستەرمەن قاتار, ۇكىمەتتىڭ جانە پارلامەنتتىڭ نازارىن كەڭەستىڭ جەكەلەگەن شەشىمدەرىن ورىنداماۋ نەمەسە جارتىلاي ورىنداۋ فاكتىلەرىنە اۋداردى. «زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭنىڭ 1,5 جىل بويى كۇتتىرگەنىنە قىنجىلىس ءبىلدىردى.
جانە دە كەڭەستىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ولاردىڭ ورگاندارىنىڭ شەشiمدەرi, قازاقستان رەسپۋبليكاسى راتيفيكاتسيالاعان حالىقارالىق شارتتا وسى شەشiمدەردiڭ قازاقستان ءۇشiن مiندەتتi سيپاتى تiكەلەي كورسەتiلگەن جاعدايدا رەسپۋبليكا راتيفيكاتسيالاعان حالىقارالىق شارتتىڭ زاڭدىق سيپاتىن الادى دەپ اتاپ كورسەتىلگەنىمەن, وسى قۇقىقتىق پوزيتسيانىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جۇزەگە اسىرىلماۋىن دا پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ نازارىنا سالدى.
بىرلەسكەن وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندە ەكىنشى قارالعان ۇكىمەتتىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2010 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرىن تىڭداۋدا العاشقى بولىپ مىنبەرگە كوتەرىلگەن قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ: «2010 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپپەن جاسالعان جۇمىس ءۇشىن سىزدەرگە ءوز ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. مەن ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ءونىمدى بولدى دەپ سانايمىن, بۇل اعىمداعى جىلدىڭ, سول سياقتى كەلەسى جىلداردىڭ دا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتىن اتقارۋدا وڭ كورىنىس تابارى ءسوزسىز», دەپ 2010 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىنا توقتالدى.
2010 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭنىڭ 44-بابىنان 7-باپ نورماتيۆتىك سيپاتقا يە, 31-باپ 10 پايىزعا ورىندالىپ, 4-باپ ءىشىنارا ورىندالدى, ونىڭ ىشىندە 1-باپ – بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگى بويىنشا جوسپار 99,1 پايىزعا ورىندالعانىن, ال 37,5 ملرد. تەڭگە يگەرىلمەي قالعانىن جەتكىزدى. مۇنان سوڭ بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىندا ەڭ باستى باعدار ەل ازاماتتارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ, جۇمىسسىزدىقتىڭ ءوسۋىنە جول بەرمەۋ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىنان تۋىندايتىن ستراتەگيالىق مىندەتتەر بولعانى ءسوزسىز دەگەن مينيستر, ولاردىڭ بارلىعىنىڭ ورىندالعانىن باياندادى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدىڭ تاعى ءبىر بەلەسى – ول دەنساۋلىق ساقتاۋ iسiن رەفورمالاۋ مەن دامىتۋدىڭ 2005 – 2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتiك باعدارلاماسىنىڭ اياقتالۋى. وسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 286,6 ملرد. تەڭگە بولىنگەن, ال ودان كۇتەتىن ناتيجە ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق مىندەتتەرگە قول جەتكىزگەنىمىزدى كۋالاندىرادى, دەگەن جامىشەۆ ءبىلىم سالاسىندا «بالاپان» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2010 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 19,2 ملرد. تەڭگە بولىنگەنىن ءمالىم ەتتى. وسىنىڭ يگى اسەرىنەن 2010 جىلدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا مەكتەپكە دەيىن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جەلىسى 1 878 بىرلىككە ۇلعايتىلىپتى.
ال رەسپۋبليكا بويىنشا قولعا الىنعان «100 مەكتەپ» جوباسى شەڭبەرىندە جالپى سوماسى 104,3 ملرد. تەڭگەگە 103 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى, ونىڭ ىشىندە 5,2 ملرد. تەڭگەگە 19 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى 2010 جىلى اياقتالعانىن ايتقان باس قارجىگەر ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2010 – 2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ شارالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ەكونوميكانى جەدەل ءارتاراپتاندىرۋعا جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا وتكەن جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 921,5 ملرد. تەڭگە باعىتتالعانىن, ونىڭ 912,2 ملرد. تەڭگەسى يگەرىلگەنىن نازارعا سالدى.
2010 جىلى تاعى ءبىر مەملەكەتتىك باعدارلاما ءوز مارەسىنە جەتكەن. ول – اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ 2004 – 2010 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى. دامۋ الەۋەتى جوعارى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ سانى 1548 بىرلىككە, ال وندا تۇراتىن حالىقتىڭ ۇلەس سالماعى 22-دەن 52%-عا ۇلعايىپتى. بۇل بويىنشا 2010 جىلى باعدارلاما ءىس-شارالارىن قارجىلاندىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 99,0 ملرد.تەڭگە جۇمسالىپتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلى اۋىز سۋدى تاسىپ ىشەتىندەر سانى دا ازايعان. ولار 445 مىڭنان 83 مىڭعا دەيىن قىسقارىپتى. باعدارلامانى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمى 150,6 ملرد.تەڭگە بولىپ, اۋىز سۋدان قيىندىق كورگەندەردىڭ قاتارى كەمىگەن.
جالپى العاندا, ۇكىمەت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى پارامەترلەرىن ورىنداپ شىقتى دەپ باعالايمىز, دەپ ءسوزىن باستاعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن قاداعالاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ومارحان وكسىكباەۆ بىرنەشە ماسەلەنى قاداپ ايتتى.
بىرىنشىدەن, ءۇش جىلدىق جوسپارلاۋعا كوشۋ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جىل سايىن العا جىلجىپ وتىرۋى قۇقىقتىق ولقىلىققا الىپ كەلدى. ماسەلەن, «2010 – 2012 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭدى ىسكە اسىرۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ ەسەبىنە قورىتىندى بولىپ تابىلاتىن ءبىزدىڭ ەسەبىمىز ءىس جۇزىندە تەك 2010 جىلعى بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باعالاۋدى عانا قامتىدى.
قازىرگى كەزدە, كەيىنگى ءۇش جىلعا, ياعني 2011 – 2013 جىلدارعا ارنالعان جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانۋى ەسەپ كوميتەتىنە ءۇش جىلدىڭ قارجى كولەمى مەن پارامەترلەرىنە كەشەندى باعالاۋ ءجۇرگىزۋ قۇقىعىن بەرمەي وتىر. ال نەگىزىنەن ەلىمىزدەگى دامۋ باعدارلامالارىنىڭ باسىم بولىگى ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدەردە ىسكە اسىرىلاتىنى ەسىمىزدە, سول سەبەپتەن ءتوراعا قىنجىلىسى ورىندى كورىندى.
بۇگىنگى تاڭدا بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىلەرى زاڭعا ەنگىزىلەتىن ناقتىلاۋلاردى اسىعا كۇتەدى, ويتكەنى, ونى بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرۋ تەتىگى رەتىندە پايدالانادى. مۇنىڭ ءبارى شارت مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ مەرزىمىنىڭ كەشىكتىرىلۋىنە جانە دەبيتورلىق بەرەشەكتىڭ ۇلعايۋىنا الىپ كەلەدى.
وسى دەبيتورلىق بەرەشەكتىڭ 118 ملرد. تەڭگەگە جەتۋى – الاڭداتارلىق ماسەلە. مۇنى ايتقان وكسىكباەۆ ەكىنشى ءبىر جەتىمسىزدىك دەپ ەلىمىزدەگى سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلىك ەتۋدىڭ ساپاسىنىڭ جاقسارماۋىنا توقتالدى.
2009 جىلمەن سالىستىرعاندا, 2010 جىلى سالىق بەرەشەگى مەن بەرەسى كولەمى ۇلعايعان, ال سالىقتىق تەكسەرۋلەردىڭ ءناتيجەسىندە بيۋدجەتكە ءوندىرىپ الىنعان قاراجاتتىڭ ءتيىستى دەڭگەيگە ءوسۋىنە اسەرىن تيگىزبەگەن. مۇنىڭ ءبارىنە, ەڭ الدىمەن, رەسپۋبليكادا جالعان كاسىپكەرلىكتىڭ ءوسۋى ىقپال ەتكەن.
بۇل ماسەلەدە, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ۇكىمەت جالعان كاسىپورىنداردىڭ سانىن قىسقارتۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز, ويتكەنى, ولاردىڭ باسىم بولىگى بيۋدجەتكە ايتارلىقتاي زالالىن تيگىزۋدە, دەي كەلە, كولەڭكەلى اينالىمنىڭ ۇلعايۋىن, كىرىستەردىڭ جاسىرىلىپ كورسەتىلۋىن جانە بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ ارتۋىن جويۋ ماقساتىندا سالىق ورگاندارى ولاردىڭ وسۋىنە نەگىز بولعان ەكونوميكالىق جانە زاڭنامالىق سەبەپتەردى زەردەلەۋ قاجەتتىگى تۋراسىندا ايتتى. سونداي-اق تاۋەكەلدەر جۇيەسىن پايدالانا وتىرىپ, جەدەل مونيتورينگ جۇرگىزۋ ارقىلى زاڭدى تۇلعالاردى تىركەۋ ەسەبىن جەتىلدىرۋ قاجەت, دەگەن ول 2010 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى 4574,1 ملرد. تەڭگەنى نەمەسە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 21,1 پايىزىن قۇراعانىن اتادى. بۇدان شىعىستاردى ءتيىمدى پايدالاندىق پا دەگەن سۇراق تۋىندايدى. وكىنىشكە قاراي, ەسەپ كوميتەتىنىڭ باعالاۋىنشا, شىعىستاردى ءتيىمدى پايدالانا المادىق. ءبىزدىڭ پايىمدا, قارجى ءتارتىبىن بۇزۋشىلىقتاردىڭ باستى سەبەبى بيۋدجەت شىعىستارىن جوسپارلاۋ كەزىندە جىبەرىلگەن كوپتەگەن ولقىلىقتار مەن نەگىزسىزدىكتە جاتىر. ۇكىمەت وسى كۇنگە دەيىن بيۋدجەت وتىنىمدەرىن ساپاسىز ازىرلەگەن بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىلەرىنە ناقتى جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەمەي كەلەدى. ال بۇل جاۋاپسىزدىق كەيبىر شىعىس باپتارىنا ارتىق قاراجات جوسپارلاۋعا, دايىن ەمەس جوبالارعا ءوتىنىم بەرۋگە, ساتىپ الىناتىن زاتتاردىڭ باعاسىنىڭ نەگىزسىز قىمباتتاۋىنا اكەلۋدە.
وسىدان كەيىن سۇراق بەرۋ ءراسىمى باستالىپ, دەپۋتاتتار ۇكىمەت باسشىسىنا ساۋالدار قويىپ, ءتيىستى جاۋاپتارىن الدى.
دەپۋتاتتار ءوز تاراپتارىنان قىزۋ تالقىلانعانىمەن, بيۋدجەتتى ماقۇلدادى. سوڭىنان پارلامەنت پالاتالارىنىڭ رەگلامەنتى بويىنشا بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرىلىپ, بىرلەسكەن وتىرىس ءوز جۇمىسىن ءتامامدادى.
انار تولەۋحانقىزى.