قازاقستان-قىتاي: سەنىمدى سەرىكتەستىك باعىتىمەن

كەشە اقوردادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزگە مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى حۋ تسزينتاومەن كەزدەسىپ, كەلىسسوز جۇرگىزدى. حۋ تسزينتاونىڭ بۇل ساپارى 15 ماۋسىمدا استانادا بولاتىن شىۇ-نىڭ مەرەيتويلىق سامميتىنە جالعاسادى. ال اقورداداعى كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ اتاپ وتكەنىندەي, بۇل قىتاي باسشى­سى­نىڭ قازاقستانعا جاساعان 7-ءشى ساپارى, ال ەكى جاقتى 25-ءشى كەزدەسۋ ەكەن. وسى فاكتىنىڭ ءوزى-اق قا­زاق­ستان مەن قىتاي اراسىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ قىزۋ قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. 2005 جىلعى شىلدە ايىندا بولعان كەزدەسۋدە مەملەكەتتەر باس­شىلارى ستراتەگيالىق ءارىپ­تەس­تىك ورناتۋ جانە قارىم-قاتى­ناستاردى دامىتۋ جونىندە بىرلەسكەن دەكلاراتسيا قابىلداعان بو­لاتىن. وسىدان ءارى ەكىجاقتى بايلانىس جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. بۇعان 2010 جىلدىڭ 11-12 ماۋسىمىندا حۋ تسزين­تاو­نىڭ قازاقستانعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارى سەرپىن بەرە ءتۇستى. سول جولى قازاقستان مەن قىتاي ىنتىماقتاستىعىنىڭ وزەكتى ءما­سە­لەلەرى تالقىلانىپ, ايماق­تىق جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جو­لىنداعى ىقپالداستىقتىڭ پەرس­پەك­تيۆالارى تالقىلانعان بولا­تىن. سونىمەن بىرگە, ىنتى­ماق­تاس­تىقتىڭ كوپتەگەن قىرلارىن قاراستىرعان ۇكىمەتارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق قۇجاتتارعا قول قويىلعان ەدى. ال قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ 2011 جىلدىڭ اقپان ايىندا قىتايعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارى با­رىسىندا «باتىس قىتاي - باتىس ەۋروپا» كولىك ءدالىزى جانە قا­زاقستاننىڭ ەۋروپا مەن قى­تاي­دىڭ جەردەگى كولىك قاتىناسى ار­قىلى قوسىلۋىندا كولىكتىك كوپىر بولۋ پەرسپەكتيۆاسىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. سون­داي-اق اتوم قۋاتى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ, استانا مەن الماتى قالالارى ارا­سىنا قىتاي تەحنولوگياسىن پاي­دا­لانىپ, جوعارى جىلدامدىقتى تەمىر جول جەلىسىن تارتۋ ماسەلەسى شەشىلگەن-ءتىن. ەكى ەلدىڭ اراسىندا كوپ ءما­سەلەنىڭ كۇردەلىسى ترانسشە­كارا­لىق وزەندەردى پايدالانۋ, ساقتاۋ جانە ولاردىڭ سۋىن ءبولىسۋ ەدى. ەلباسى ن.نا­زارباەۆتىڭ قىتايعا سول جولعى ساپارىندا ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى ترانسشەكارالىق وزەن­دەردى ەكى جاقتى ءتيىمدى پايدالانۋ ءارى تا­بي­عاتىن ساقتاۋ ماسەلەسىن قامتىعان كەلىسىمگە قول قويدى. وسى سا­پاردىڭ الدىندا, 2009 جىلدىڭ اياعىندا استاناعا كەلگەنىندە حۋ تسزينتاو بۇل ماسەلە جونىندە: «قىتاي جاعى ترانس­شەكارالىق وزەندەردىڭ ساقتالۋ جانە ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىنىڭ ادىلەتتى شەشىلۋىنە ۇلكەن ءمان بەرەدى, سونداي-اق سۋدى ءبولىسۋ باعى­تىنداعى جۇمىستاردى شەشۋدى تەزدەتۋگە دايىن», دەگەن ەدى. سول ءسوز جەردە قالماي, اقىرى ءۇستى­مىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىندا ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قوي­ىلعان-تىن. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى قازاقستانمەن حالىقارالىق ۇي­ىم­دار شەڭبەرىندەگى جۇمىستاردى دا قازىر بەلسەندىرەك جۇرگىزىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە بۇۇ مەن شىۇ قىزمەتىندە ەكى جاقتىڭ پوزيتسيالارى ايقىن جانە ءبىر-ءبىرىن قولداۋعا دايىن. قىتاي اوسشك شەڭبەرىندە, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوش­باس­شىلارىنىڭ سەزدەرىندە كوتە­رىل­گەن باستامالارعا دا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. قازاقستان مەن قحر اراسىندا قاۋىپسىزدىك پەن اسكەري سالاداعى ىنتىماقتاستىقتار ەكى جاقتىڭ ارناۋلى قىزمەتتەرى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى­نىڭ ءتۇرلى اسكەري دايىندىقتارعا بىرلەسە قاتىسۋىنان كورىنەدى. ەكى ەلدىڭ قورعانىس ۆەدومستۆولارى اراسىندا ءوزارا وتەمسىز اسكەري  كومەك كورسەتۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلعان. قىتاي حالقىنىڭ سانى ءجو­نىنەن (1,3 ملرد. ادام) الەمدە ءبىرىنشى, ال جەر كولەمى جاعىنان (9,6 ملن. شارشى شاقىرىم) ءۇشىن­شى ورىن الادى. ەل استاناسى بەيجىڭ قالاسىندا 17 ملن. ادام تۇرادى. قىتايدىڭ قۇرعاقتاعى شەكاراسىنىڭ ۇزىندىعى 22,8 مىڭ شاقىرىم. ول قىتايدى 14 ەلمەن شەكتەستىرىپ تۇر, سونىڭ ءىشىن­دە سولتۇستىك-باتىسىندا قا­زاق­ستانمەن شەكتەسەدى. قىتاي جاعالاۋلارىن سارى, شىعىس-قىتاي جانە وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزدەرى شايادى, ەلدىڭ سۋ بەتىندەگى شەكاراسىنىڭ ۇزىندى­عى 18 مىڭ شاقىرىم. قىتايدىڭ تايۆان جانە حاينان دەگەن ەكى ۇلكەن ارالدارى بار. تەڭىز جاعا­لاۋىنداعى وڭىرلەرىندە حالىق تىعىز قونىستانعان, مۇندا ءاربىر شارشى شاقىرىمعا 400 ادامنان كەلەدى. ال ورتالىق قىتايداعى تىعىزدىق 200-دەن, باتىسىندا از – 10 ادامنان كەلەدى. قىتايدىڭ اۋماعىندا 56 ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى تۇرادى, سونىڭ ىشىندە 18 ۇلتتىڭ سانى 1 ملن. ادامنان ارتىق. قازاق حالقى دا سو­لار­دىڭ ءبىرى, سوڭعى دەرەكتەرگە قارا­عان­دا, وندا 1,5 ملن.-نان استام قازاق تۇرادى. ەل حالقىنىڭ 91,6 پايىزى قىتايلار. قحر ادام سا­نىن رەتتەۋگە ارنالعان ساياساتىن جالعاستىرىپ كەلەدى. مۇندا تەك اۋىلدى جەرلەردە تۇرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قول ەڭبەگىنە ءزارۋ بولىپ وتىرعان شارۋالارعا عانا بىرنەشە بالالى بولۋعا رۇقسات ەتىلگەن, سونىمەن بىرگە, از ۇلتتارعا دا ءۇش بالالى بولۋعا مۇمكىنشىلىك بەرىلگەن. ال قالعان ۇلتتار ءۇشىن بالا سانى شەكتەۋلى. قىتاي سوتسياليستىك ەل بول­عا­نىمەن, راديكالدى اتەيستىك ورتا قۇرماعان, مۇندا بىرنەشە الەمدىك دىندەر ەركىن تاراعان. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى بۋدديزم. قى­تايدا 13 مىڭ بۋددا حرامدارى مەن موناستىرلەرى بار, ولاردا 200 مىڭنان ارتىق ادام موناح بولىپ وتىر. يسلام ءدىنى دە جاقسى دامىعان, ەلدەگى 20 ملن.-نان استام مۇسىلمان ءۇشىن 30 مىڭداي مەشىت بار. ءۇشىنشى ورىنداعى دا­مىعان ءدىن داوسيزم, ونىڭ 1500-دەي حرامدارى مەن موناستىرلەرى بار. سونداي-اق حريستيان ءدىنىنىڭ كاتوليتسيزم مەن پروتەستانتتىعى دا كەڭ تاراعان, ولاردى تۇتىنا­تىن ادامدار سانى 20 ملن.-نان اسادى. قىتايدىڭ رەسمي ءتىلى «پۋتۋنحۋا» – قازىر بۇۇ-نىڭ التى جۇ­مىس ءتىلىنىڭ ءبىرى. ەلدەر بيلىكتەگى قىتاي كومپارتياسىنان (قكپ) باسقا 8 پارتيا رەسمي تۇردە تىركەلگەن. كومپارتيانىڭ قۇرامىن­دا 76 ملن.-عا جۋىق مۇشە بار. ول ەلدەگى ساياسي بيلىكتى 2003 جىلى جاريالانعان «عىلىمي جولمەن دا­مۋ» اتتى تۇجىرىمعا سايكەس باس­قارىپ كەلەدى. حۋ تسزينتاو قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حات­شى­سى بولىپ تابىلادى. 2006 جىلى ەلدە حۋ تسزينتاونىڭ «ۇيلەسىمدى قوعام» قۇرۋ اتتى تەورياسى رەسمي تۇردە جاريالانىپ, قازىر ىسكە اسىپ جاتىر.   باسقا پارتيالار قاتارىندا 100 مىڭنىڭ ار جاق بەر جاعىندا عانا مۇشەلەر بار. ولاردىڭ بالەندەي ىقپالى جوق. ءسوز ورايىندا قىتاي كوم­پارتياسىنىڭ تاريحىنا قىسقاشا توقتالا كەتەيىك. قكپ 1956 جىل­عى 8 سەزدە ماو تسزەدۋننىڭ «ءۇل­كەن سەكىرىس» اتتى ساياسي باعىتى جەڭىسكە جەتىپ, 1958-66 جىلدارى ول ۇلى ەلدىڭ ەكونوميكاسىن ءبىرشاما شايقاپ كەتتى. 1966-1976 جىل­دارى ول قىتايدا سوتسيا­ليزم­نىڭ ايرىقشا جولىن جاسايمىز دەگەن «مادەني رەۆوليۋتسياعا» ۇلاس­تى. وسى جىلدارى قىتايدىڭ باسىنا كسرو-دا 1930-جىلدارى بولعان ناۋبەت ءتونىپ, ءبىرسىپىرا ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى زارداپ شەكتى. 1978 جىلى ۇكىمەت باسىنا كەلگەن دەن سياوپين بۇل باعىتتى قاتتى سىناپ, سوتسياليستىك نا­رىق­تىق ەكونوميكا باعىتىن جاريا­لا­دى. وسى باعىتتىڭ ارقاسىندا قىتايدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق دامۋى كۇرت كوتەرىلىپ, 90-شى جىلداردىڭ باسىنان قىتاي ءوز حالقىن ازىق-ت ۇلىكپەن تولىق قام­تاماسىز ەتەتىن ەل بولدى. دەن سياو­پيننىڭ رەفورماسىن تسزيان تسزەمين (1993 جىلدان توراعا بول­دى) مەن حۋ تسزينتاو (2002 جىلدان توراعا) تابىستى جال­عاس­تى­رىپ كەلەدى. 1990 جىلدان بەرى قحر ءىجو-ءسىنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى 9-10 پايىزدان كەم بولعان ەمەس. ول ءىجو كولەمى جونىنەن قازىر الەمدە  اقش-تان كەيىن ەكىنشى ورىن الادى. قازىر قىتاي ءىجو ءوسىمىن 10 پايىزدان 7,5 پايىزعا ءتۇسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءسويتىپ, بوسا­عان قىرۋار قارجىنى قالا مەن اۋىل تۇرعىندارى اراسىنداعى ءومىر دەڭ­گەيىن تەڭەستىرۋگە جۇم­ساماق. بۇگىندە قىتاي حالقىنىڭ 75 پاي­ىزى اۋىلدى جەرلەردە تۇرادى. 2010 جىلى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا اينالى­مى 14,1 ملرد. دوللاردى قۇرادى. ال 2009 جىلى بۇل كورسەتكىش 9,5 ملرد. دوللار بولعان ەدى. قازىر قىتاي قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ اراسىندا 17 پايىزدىق ۇلەسكە يە بولىپ, ەكىنشى ورىن ء(بىرىنشى ورىندا ەو ەلدەرى) الادى. ال قازاقستان قى­تايدىڭ تمد-داعى ەكىنشى ورىن­داعى ء(بىرىنشىسى رەسەي) ارىپتەسى. 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا قىتاي كومپانيالارىنىڭ قاتىسۋىمەن وندىرىلگەن مۇناي كولەمى 25,8 ملن. تونناعا جەتتى. بۇل – ەلىمىزدە وندىرىلگەن بارلىق مۇنايدىڭ 33,7 پايىزى. وسى كولەمنىڭ قىتاي كومپانيالارىنىڭ ۇلەسىنە تيەتىنى 16,7 ملن. توننا, ياعني 21,8 پايىز. 2010 جىلدىڭ 21 جەلتوق­سا­نىندا بەينەۋ-شىمكەنت باعىتى­مەن جۇرەتىن «قازاقستان-قىتاي» گاز قۇبىرى ەكىنشى ۋچاسكەسىنىڭ رەسمي اشىلۋى بولدى. ول شارا بوزوي كومپرەسسورلىق ستانساسى­نىڭ قۇرىلىسىندا وتكىزىلدى. جال­پى ايتقاندا, قىتاي كاسىپ­ورىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن قا­زاق­ستاندا اسا ماڭىزدى ينفرا­قۇرى­لىمدىق جوبالار ىسكە اسى­رىلۋدا. ماسەلەن, 2009 جىلعى جەل­توقساندا «باقتى» مەن «الا­شاڭقايدا» ەركىن ساۋدا ايماعى سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. قا­زاقستان ازاماتتارى مۇندا ۆيزاسىز ەنە الادى. سونداي-اق 2009 جىلعى ءساۋىر­دە قازاقستان مەن قىتاي ۇكىمەت­تەرى اراسىندا ەنەرگەتيكا جانە نەسيەلەندىرۋ سالاسىندا كەشەندى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموران­دۋمعا قول قويىلىپ, سوعان سايكەس قىتاي جاعى قازاقستانعا 10 ملرد. دوللاردىڭ كورپوراتيۆتى نە­سيەسىن بولگەنىن بىلەمىز. سونىڭ 5 ملرد. دوللارى كەلىسىمگە سايكەس «قازمۇنايگاز» ۇك» اق پەن سNPC اراسىنداعى بىرلەسكەن جو­بالاردى قارجىلاندىرۋعا ءبو­لىندى. قازاقستان مەن قىتاي ۋران ءوندىرۋ سالاسىندا دا ىنتىماق­تاس­تىعىن ارتتىرىپ كەلەدى. 2011 جىلدىڭ اقپان ايىندا ەلبا­سى­نىڭ قىتايعا ساپارى اياسىندا ياد­رولىق-ەنەرگەتيكالىق سالاداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى قۇجاتقا قول قويىلدى. وسى قۇجاتقا ءساي­كەس الداعى ۋاقىتتا قازاقستان قى­تايدىڭ ۋران كونتسەنتراتىنا دەگەن سۇرانىسىنىڭ 40 پايىزىن جاباتىن بولادى. قازاقستان مەن قىتاي اراسىن­داعى مادەني-گۋمانيتارلىق سالا­دا­عى ىنتىماقتاستىق تا ارتىپ كەلەدى. 2007 جىلدىڭ 12-19 قازان ارالىعىندا قحر-دا قازاق­ستان­نىڭ مادەني كۇندەرى بولدى. ەل­باسى ن.نازارباەۆتىڭ 9 كىتابى قىتايدا قىتاي جانە قازاق تىلدەرىندە باسىلىپ شىقتى. ەكى ەلدىڭ وقىمىستىلارى بىرلەسە وتىرىپ, قىتاي ارحيۆتەرىنىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە «ەجەلگى ءۇيسىن ەلى», تۇركى مەملەكەتى تۋرالى « ۇلى تۇرىك قا­عاناتى» اتتى كىتاپتار شىعاردى. ال اقورداداعى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ پەن حۋ تسزينتاونىڭ كەشەگى كەزدەسۋى الدىمەن شاعىن قۇرامدا ءوتتى. ودان كەيىن تاراپتار كەزدەسۋدى كەڭەيتىلگەن قۇرام­دا جالعاستىردى. وسى وتىرىستى اشاردا ەلباسى مارتەبەلى قوناق­قا ءوزىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا اس­تا­ناعا كەلىپ, مەملەكەتتىك ساپار جاساپ وتىرعانى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. ءبىز ءوزارا جىلى قاتى­ناسىمىزدىڭ ارقاسىندا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قاتىناستى جو­عا­رى دەڭگەيگە كوتەرە الدىق. وسى­نىڭ ءوزى ءبارىمىز ءۇشىن پاي­دا­لى ءارى ماڭىزدى, دەدى قازاقستان باسشى­سى. ودان ءارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بيىلعى جىلدىڭ مە­رەي­تويلى داتالارعا تولى ەكەنىن ەسكە الىپ, ول شىۇ – 10 جىل­دىعى, قا­زاق­ستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ – 20 جىل­دىعى, قىتاي كومممۋنيستىك پار­تيا­سىنىڭ – 90 جىل­دىعى, ءبىزدىڭ 25-ءشى كەزدەسۋىمىز جانە ءسىزدىڭ ءبىزدىڭ ەلگە جاساعان 7-ءشى ساپارىڭىز, دەدى.  ءبىز بۇگىنگى كەزدەسۋىمىزدە ەكى مەملەكەت ارا­سىن­داعى بۇكىل ەل كولەمىندەگى سترا­تەگيالىق ءارىپ­تەس­تىككە قول جەت­كىزگەنىمىز تۋرالى جاريالاي­مىز. قحر – ءبىزدىڭ اسا ماڭىزدى ينۆەستيتسيالىق ءارىپ­تە­سىمىز. بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبالار­دىڭ ستراتەگيالىق ماڭى­زى وتە زور. سونىڭ ىشىندە «قا­زاقستان-قىتاي» گاز قۇبىرىنىڭ ەكىنشى كەزەگىن ىسكە اسىرۋ وتە ماڭىزدى. بۇ­لار تۋرالى ءبىز بۇگىن قول قويا­تىن دەكلاراتسيادا دا ايتىلعان. مەنى, اسىرەسە, قى­تاي­مەن اراداعى شيكىزاتتى ەمەس سا­لاداعى ىنتى­ماق­تاستىق قىزىق­تى­را­دى. وسى سا­لاداعى ىنتىماق­تاس­تىعىمىز ال­داعى ۋاقىتتا دا ارتا بەرەر دەگەن ۇمىتتەمىن, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. ءوز كەزەگىندە قحر توراعاسى حۋ تسزينتاو دوس كوڭىلدەگى قازاق­ستانعا كەلۋ ءوزى ءۇشىن قۋانىش ەكەنىن جەتكىزدى. ول قازاقستاننىڭ 20 جىلدا وتە ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزگەنىن اتاپ ءوتتى. كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەزدەسۋ اياقتالعان سوڭ تاراپتار ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان مەن قحر اراسىندا كوپجاقتى ستراتە­گيا­لىق ارىپتەستىكتى دامىتۋ تۋ­را­لى بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا مەملەكەتتەر باسشىلارى قول قويدى. سونداي-اق قورشاعان ورتانى قور­عاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن قازاقستان ۇلتتىق بانكى مەن قىتاي حالىق بانكى اراسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتالار الماسۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتارعا دا قول جەتكىزىلدى. سودان كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن حۋ تسزينتاو جۋرناليستەرمەن بريفينگ وتكىزدى. وندا قازاقستان باسشىسى كەلىسسوزدەر­دىڭ جەمىستى بولعانىن, قول قويىل­عان قۇجاتتار ءبىزدىڭ ەل حالىق­تارىنىڭ مۇددەسىنەن تۋىنداپ وتىر­عانىن, سوندىقتان دا ولار­دىڭ ارقايسىسى دا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قىتايمەن اراداعى ارىپتەستىگىمىز ءوزارا سەنىمگە, اشىقتىققا نەگىزدەلگەن, دەدى ول. ءبىز الداعى ۋاقىتتا دا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتى­ماقتاستىقتى ارتتىرا بەرەتىن بو­لامىز دەي كەلىپ, جوعارىدا اتال­عان «باتىس ەۋروپا–باتىس قى­تاي», تەمىر جول سالاسىنداعى جوبالار, بەينەۋ-شىمكەنت گاز قۇ­بى­رىنىڭ ەكىنشى كەزەگى, ت.ب. اتاپ ءوتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا قىتايمەن ارادا ايماقتىق جانە ايماقارا­لىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا تولىق تۇسىنىستىك بارىن جەتكىزدى. ءوز كەزەگىندە حۋ تسزينتاو پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ايت­قان پىكىرلەرىن تولىق قولداي­تىنىن ايتا كەلىپ, قىتاي مەن قا­زاقستان اراسىندا قول قويىلعان مالىمدەمەگە سايكەس ارىپتەستىك قا­تىناستاردىڭ ودان ءارى دە ءور­كەندەي بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. جاقسىباي سامرات, سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.