شۇيكەدەي سارى شال قوستانايدىڭ ورتالىق كوشەسىمەن اياڭداپ كەلەدى. كارىلىك كىمدى اياعان دەسەيشى. تەمىرجولشى فورماسىن كيىپ, سىمداي تارتىلىپ تۇراتىن رۋبينشتەين ەدى, مىنە, ەندى جاۋىرىنى ەڭكىش تارتىپ, اياعىن ەپپەن باسادى. جاسى توقسانعا تايادى. بىراق اقساقال ءالى سەرگەك. كارىلىككە دەس بەرگىسى كەلمەيدى. قازەكەم مۇنداي جانداردىڭ جاراتىلىسىن «سۇيەگى اسىل» دەيدى. ءسوز جوق, بەرتران يوسيفوۆيچ تۋرالى قوستانايلىقتار دا ءدال وسىلاي ويلايدى. قالانىڭ ورتالىعىنداعى كوشەنىڭ بىرىندە تۇراتىن ونىڭ كۇن سايىن ءبىر اۋىق بوي جازىپ, سەرۋەندەيتىن ادەتى.
– كوشەگە شىقسام, كەمىندە 5-6 ادام سالەم بەرەدى. ولاردىڭ بارلىعىن دەرلىك تانيمىن. كەيدە ءوزىم تانىمايتىندار دا امانداسىپ جاتادى. مەن ولاردى تانىماعانمەن, قوستانايلىقتار مەنى تانيدى. كەشە عانا ءبىر جاس بالا امانداسادى. «قۇداي-اۋ, قارتايعانىم با, مىنا سالەم بەرگەن جاس بالانى نەگە شىرامىتا المادىم» دەپ ويلادىم. سوسىن الگى بالانى توقتاتىپ, كىم ەكەنىن سۇرادىم, سويتسەم, «اتام سىزبەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن» دەيدى. بالانىڭ تاربيەسىنە ءسۇيسىنىپ قالدىم. ۇلكەندى سىيلاۋ قازاق حالقىنىڭ قانىنداعى باستى ەرەكشەلىكتىڭ ءبىرى عوي, – دەيدى بەرتران يوسيفوۆيچ.
ونى قوستانايلىقتار قالاي تانىماسىن! ويتكەنى, قۇرمەتتى اتاق ءبىر باسىنا جەتەتىن, ەسىمى كوپتىڭ اۋزىندا جۇرەتىن كىسى. بەرتران رۋبينشتەين ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, قازاقستاننىڭ, ونان قالدى كسرو-نىڭ قۇرمەتتى تەمىرجولشىسى, قوستاناي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, كسرو-نىڭ قۇرمەتتى دونورى! كەۋدەسىندە ەكى «ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى», «قىزىل جۇلدىز», ەكى ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى», «حالىقتار دوستىعى» جانە «قۇرمەت» وردەندەرى جارقىرايدى. اتامىزدىڭ مەدالدەرى پيدجاگىنىڭ ءبىر ءوڭىرىن تۇتاس الىپ تۇر. بەرتران يوسيفوۆيچ زەينەتكەرلىككە 75 جاسىندا شىققان ەكەن, قازىر جاسى 88-گە كەلسە دە ەلى ءۇشىن پايدالى جۇمىستان قالعان جوق. ول – «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسىنىڭ ءمۇشەسى. قازاقستانداعى تەمىر جول سالاسىنىڭ كەشەگىسىن دە, بۇگىنىن دە قارتىڭ بەس ساۋساقتاي بىلەدى. ال ەكونوميكا كۇرەتامىرىنىڭ بولاشاعى تۋرالى دا جاقسى حاباردار.
– قازاقستانداعى تەمىر جول سالاسىنىڭ بۇگىنگى دامۋىن ايتقاندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءتيىستى باعاسىن بەرۋىمىز كەرەك. ەندى 3-4 جىلدان كەيىن ءبىز لوكوموتيۆتى دە, جولاۋشىلار ۆاگوندارىن دا, جۇك تاسىمالدايتىن ۆاگونداردى دا, رەلستى دە, اۆتوماتيكالىق قۇرالداردى دا سىرتتان المايتىن بولامىز. وسىلاردىڭ بارلىعى دا ءوزىمىزدە شىعارىلادى. بۇل دەگەن كەرەمەت ەمەس پە؟! بۇرىن نە بار ەدى؟ – دەيدى بەرتران يوسيفوۆيچ. ول ەلىمىزدە جۇزەگە اسىپ جاتقان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى, سالىنىپ جاتقان زاۋىتتاردىڭ بارلىعىن بىلەدى. قاريا تسيفرلارمەن, مالىمەتتەرمەن سويلەيدى. تەمىر جول سالاسىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى دەرسىڭ.
اسىلى, ادامدى قادىرلى ەتەتىن مەملەكەت تاراپىنان باعالاناتىن ەڭبەگى عانا ەمەس, ونىڭ اينالاسىنا ساۋلە شاشىپ تۇراتىن ادامگەرشىلىگى, كەۋدەسىنە جيعان رۋحاني بايلىعى ەكەنىنە دە ەشكىم داۋ ايتا الماس. بەرتران يوسيفوۆيچ وسى ساناتتاعى ادام. ۇيىندەگى شكاف سورەلەرىن مايىستىرعان كىتابىنىڭ سانى 7 مىڭنان اسادى ەكەن.
– ومىردەگى تۇيگەنىم ودان دا كوپ. جاقسىنى دا, جاماندى دا, زاماننىڭ داۋىلىن دا, جاۋىنىن دا كوردىم, دەيدى اقساقال. –ادامنىڭ جۇرەگىندە داق بولىپ قالاتىن جاعدايلار بولادى. مەنىڭ باسىمنان ونداي ساتتەر دە وتكەن. ول – ادامنىڭ ۇلت رەتىندە كەمسىتىلۋى, – دەيدى قاريا.
ول 1940 جىلى ءوزى دۇنيەگە كەلگەن اشعاباد قالاسىندا مەكتەپتى وتە جاقسى بىتىرگەن سوڭ, ماسكەۋ تەمىر جول كولىگى ينجەنەرى ينستيتۋتىنا ەمتيحانسىز قابىلدانادى. وندا ستاليندىك ستيپەنديامەن وقيدى. سوعىستان كەيىن ينستيتۋتتى جالعاستىرىپ, ونى 1949 جىلى ۇزدىك بىتىرەدى. ينستيتۋتتىڭ عىلىمي كەڭەسى ونى اسپيرانتۋراعا قالدىرۋ كەرەك دەپ شەشەدى. سوعىستان كاپيتان شەنىمەن ورالعان جاس جىگىتتىڭ بىلىمگە دەگەن قۇلشىنىسى عاجاپ ەدى. ول اسپيرانتۋراعا ءتۇسۋ ءۇشىن ءۇش ەمتيحاندى دا «ۇزدىك» باعاعا تاپسىرادى, جازعان رەفەراتى دا پروفەسسورلار تاراپىنان «بەسكە» باعالانادى. بىراق ونىڭ عىلىمداعى جولىنا ءوزى تولتىرعان انكەتاسىنداعى ۇلتىن كورسەتكەن «بەسىنشى پۋنكتى» كولدەنەڭ تۇرادى. ول ەۆرەي ۇلتىنىڭ وكىلى بولعاندىقتان دا اسپيرانتۋراعا قابىلدانبايدى.
– مەن ءوز ۇلتىمدى ماقتانىش تۇتامىن. بىراق ءبىر ۇلتتى ءبىر ۇلتتان جوعارى قويۋعا بولمايدى. حالىقتىڭ بارلىعى دا ۇلى. ءار ۇلت وزىنشە جاقسى, وزىنشە ۇلى. مىنە, قازاق دالاسىنىڭ نانىن جەپ, سۋىن ءىشىپ وتىرمىز. وسى حالىقتىڭ قايىرىمدىلىعىن, ءتوزىمدىلىگىن, ەڭبەكقورلىعىن, ادامگەرشىلىگى مەن اقجۇرەكتىگىن وسىندا تاعدىر ايداپ كەلگەن كىمدەر سەزىنبەدى دەيسىز. ادال ادامداردىڭ بارلىعى دا مۇنى ايتادى, – دەيدى ول.
ول ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ قازاقستانعا, اقمولا قالاسىنا كەلەدى.
– وندا قاراعاندى تەمىر جولىنداعى ساياسي ءبولىمنىڭ باستىعى كارىم اجىبەكوۆ (ول كىسى ءبىزدىڭ بۇگىنگى پرەمەر-ءمينيسترىمىز كارىم ءماسىموۆتىڭ اتاسى) جولدامامەن كەلگەن مەنىڭ قۇجاتىما قاراپ وتىرىپ: «ينستيتۋتتى ۇزدىك ءبىتىرىپسىڭ, سوعىسقا قاتىسىپسىڭ, جارادار بولىپسىڭ, ستاليندىك ستيپەنديانت ەكەنسىڭ. جىگىتىم, ءبىز سەنى اقمولا ستانساسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جىبەرەمىز», دەدى. مەن لاۋازىمدىق قىزمەتتەن باس تارتتىم, ءسويتىپ, تەمىر جول پاركىنىڭ كەزەكشىلىگىنە سۇراندىم. 1960 جىلعا دەيىن, ياعني ون جىلدا تەمىر جول سالاسىنىڭ بارلىق مەكتەبىنەن ءوتتىم, كارىم اجىبەك ۇلى ۇسىنعان اقمولا ستانساسىنىڭ باستىعىنا دەيىن ءوستىم. 1960 جىلى قوستاناي تەمىر جول بولىمشەسى اشىلعاندا وسىندا مەنى باستىق ەتىپ جىبەردى. مەن قوستاناي بولىمشەسىن 33 جىل جەتى اي نەمەسە 12 275 كۇن باسقاردىم, – دەپ ەستەلىك شەرتەدى بەرتران يوسيفوۆيچ. زامانداستارى ونىڭ جۇمىس كۇنىنىڭ تاڭعى 7.00-دەن تۇنگى 22-23-كە دەيىن سوزىلعانىن ايتادى. ول سەنبى, جەكسەنبى دەگەندى بىلگەن جوق. بەرتران رۋبينشتەين قىزمەت ىستەگەن جىلداردا بارلىعى 1000 شاقىرىمدى الىپ جاتقان شويىن جول بويىندا 55 ستانسا, ءۇش لوكوموتيۆ, ەكى ۆاگون دەپوسى, ۆوكزالدار, ءبىرنەشە جول باعىتى, بايلانىس, ازاماتتىق قۇرىلىستار, ەنەرگەتيكالىق ۋچاسكەلەر, ءماشينە ستانcالارى, ورمان كوشەتتەرىن قورعايتىن جۇمىس باعىتتارى, ونداعان دۇكەندەر, اسحانالار, ناۋبايحانالار, اۋرۋحانالار مەن سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ستانسالار, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار, پيونەر لاگەرلەرى, كلۋبتار مەن مادەنيەت ۇيلەرى, رازەزدەر, اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن الەۋمەتتىك-كوممۋنالدىق نىساندار, ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتى پايدا بولدى. وسى وتە اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا رۋبينشتەين ءجۇردى. ول وسى جىلدار ىشىندە سالانى كادرمەن قامتاماسىز ەتۋگە اسا كوڭىل ءبولدى. قوستاناي تەمىر جول بولىمشەسىندەگى مامانداردىڭ, باسشى قۇرامىنىڭ بارلىعى دا ونىڭ تاربيەسىن كورگەن شاكىرتتەرى بولاتىن.
– قوستاناي تەمىر جول بولىمشەسىنىڭ قازىرگى باستىعى ەرمەك تەمىرباەۆ ءوز تاربيەمدى كورگەن جىگىت. قانداي باسشى, قانداي ازامات بولىپ قالىپتاستى! ال قاراتاي جايساڭباەۆتى تەمىر جول اۋرۋحاناسىنىڭ باس ءدارىگەرلىگىنە جوعارى جاقپەن كەلىسپەي جاتىپ-اق ءوزىم قويىپ جىبەرگەن ەدىم. مىنە, وتىز جىلدان بەرى سول قىزمەتتى ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. سەنىمىمدى اقتادى, – دەپ ماقتانىشپەن سويلەيدى قارتىڭ.
بەرتران رۋبينشتەين اقساقال جىلىنا ەكى رەت وسى اۋرۋحانادا جاتىپ ەمدەلەدى.
– بەرتران يوسيفوۆيچ اۋرۋحاناعا كەلگەندە ۇجىمداعىلار اياعىمىزدان تىك تۇرىپ كۇتەمىز. باس دارىگەر قاراتاي سۇلتان ۇلى كۇندە تاڭەرتەڭ قاريانىڭ پالاتاسىنا كىرىپ, وعان سالەم بەرمەي, حال-جاعدايىن سۇراماي كابينەتىنە بارمايدى. ول كىسىنى اكەسىندەي كۇتەدى. ءالى كۇنگە دەيىن وسى اقساقالدىڭ حال-جاعدايىن بىلۋگە عانا ەمەس, ودان اقىل-كەڭەس سۇراپ كەلەتىندەر جەتكىلىكتى. ول كىسىنىڭ زيالىلىعى, مادەنيەتى, كول-كوسىر ءبىلىمى كىمدى دە بولسا ريزا ەتەدى, – دەيدى قوستاناي تەمىر جول اۋرۋحاناسى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى ءمارزيا ەسقازينا.
بەرتران يوسيفوۆيچ – ادالدىقتى ءپىر تۇتاتىن كىسى. قانداي ماسەلەدە دە انىعىن ايتىپ, ادالىن سويلەيتىن ادام. ول كوممۋنيستىك پارتيانىڭ تاربيەسىن كوردى, ەلۋ جىل ونىڭ مۇشەسى بولدى. سوندىقتان ءوزىنىڭ اتەيست ەكەنىن دە جاسىرمايدى. ويتكەنى, زامانى دا, سوعان ساي تاربيەسى دە باسقا بولدى. ءوز ۇلتىنىڭ تاريحىن دا, ءتىلىن دە بىلمەيدى.
– ەسەسىنە قىزىم ەلەنا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەۆرەيلەر تاريحىن جاتقا بىلەدى. اتەيسپىن, بىراق قانداي ءدىن ۇستايتىن كىسى بولسا دا قۇدايعا سەنەتىندەرگە قۇرمەتپەن قارايمىن. ولاردىڭ سەنىمىن قۇرمەتتەيمىن. ال ءوزىم تاعدىرعا سەنەمىن. ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى دە قازاقستانعا تاعدىر ايداپ كەلدى. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە ءستاليننىڭ كىناسىنەن قازاقستانعا قانشا ادام بوسىپ كەلدى, ودان كەيىن تىڭ جەرلەردى يگەرۋگە كەلگەندەر قانشاما. ولاردىڭ اراسىندا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى جاندار بولدى. سولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاق جەرىندە تۇراقتاپ قالدى, بارلىعىنىڭ دا ىرىسى بار ەكەن, – دەيدى قاريا.
90-شى جىلدارى گەرمانياعا, رەسەيگە, يزرايلگە, ۋكراينا مەن بەلورۋسسياعا قونىس اۋدارعان قازاقستاندىقتار از بولعان جوق. ولاردى تاريحي وتانىنا كوڭىلى اۋعانى ءۇشىن كىنالاۋعا بولا ما؟ ال بەرتران يوسيفوۆيچ ەش جاققا دا جينالعان جوق. قازاقستاننىڭ تىلەۋىن تىلەدى.
– قازاقستاندا 60 جىلدان استام تۇرىپ كەلەمىن. بۇكىل سانالى عۇمىرىم وسىندا ءوتتى. قازاقستان – مەنىڭ تاعدىرىم. مەنىڭ ايەلىم ورىس بولعاندىقتان, ەۆرەيلەردىڭ سالتىمەن جالعىز قىزىم دا ورىس بولىپ ەسەپتەلەدى. اعىلشىن تىلىنە سۋداي قىزىما «قايدا تۇرامىن دەسەڭ قالاۋىڭ ءبىلسىن. يزرايلدە, امەريكادا تۇرامىن دەسەڭ دە جولىڭا تۇرمايمىن», دەدىم. «ءتىل بىلگەن ادامنىڭ قازاقستاننان كەتۋى مىندەتتى ەمەس, تۋعان جەرىمنەن دە, اكەمنىڭ قاسىنان دا ەش جاققا كەتپەيمىن», دەدى قىزىم. قوستاناي – ماعان قۇت مەكەن. شاقىرعان جيىن-تويدا تورگە شىعارادى, باسىمدى سىيلاسا دا, جاسىمدى سىيلاسا دا الدىمەن ءسوز بەرەدى. وبلىس باسشىلارىنىڭ دا كوز الدىندامىن, ولارعا تىلەگىمدى, اقىل-كەڭەسىمدى ايتسام ءسوزىمدى تاستاپ كەتپەيدى. ماعان باسقا جەردە مۇنداي قۇرمەت بولادى دەپ ويلايسىڭ با؟–دەيدى بەرتران يوسيفوۆيچ اقساقال.
قوستانايداعى قادىرمەندى اقساقال ەندى بىرەر جىلدا 90-عا كەلەدى. ول 85-كە تولعاندا قوستانايلىقتار تويلادى, شالىڭ قۇتتىقتاۋلار مەن اقجارما تىلەكتەرگە شومىلعانداي بولدى. ول دا مەرەكەلىك داستارقان جايدى.
– مەرەيتويىما ەڭ جاقىن كوڭىل جەتەرلەرىمدى, شاكىرتتەرىم مەن دوستارىمدى عانا شاقىردىم. سوندا قاراسام, داستارقان باسىنداعىلاردىڭ باسىمى نەگىزىنەن قازاقتار ەكەن. قوناقتارىمنىڭ ءوزى «رۋبينشتەين قازاق بولۋعا شاق قالىپتى», دەپ ازىلدەپ جاتتى. نەسى بار, ءبارىمىزدىڭ ءتۇبىمىز ءبىر. نيەت ءتۇزۋ بولسىن دە, – دەپ ويىن ءبىر تۇيىندەپ قويدى.
«ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ», دەگەن ەمەس پە اباي؟ اقىلدى, ادال ادامدار پىكىرىنىڭ وسىلاي دانىشپاندىقپەن ۇندەسۋى ءومىردىڭ ءبىر زاڭى ىسپەتتەس.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.