قازاق پروزاسى تاريحىندا وشپەستەي ءىز قالدىرعان قالامگەرلەر قاتارىندا قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, تاۋەلسىز «تارلان» سىيلىعىنىڭ يەگەرى قابدەش ءجۇمادىلوۆ تە بار. ونىڭ قالامىنان تۋعان «سارىجايلاۋ», «ءبىر ءتۇپ توراڭعى», «سايگ ۇلىكتەر», «قاراۋىل», «ءبىر قالانىڭ تۇرعىندارى», «تۇل ءدۇنيە» سياقتى پوۆەست-حيكاياتتارى مەن «كوكەيكەستى», «سوڭعى كوش», «تاعدىر», «پرومەتەي الاۋى», «قىلكوپىر», «اتامەكەن» اتتى روماندارى وقىرمان قاۋىمعا ەتەنە تانىس.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى جازىلعان ەكى تومدىق تاريحي رومانى «دارابوز» تۋرالى ش.ەلەۋكەنوۆ, ت.سىدىقوۆ, م.حامزين, ج.دادەباەۆ, ا.ەگەۋباەۆ جانە ت.ب. بەلگىلى عالىمدار كەزىندە ءباسپاسوز بەتتەرىندە جىلى-جىلى لەبىز بىلدىرگەنى دە ءوزىمىزگە بەلگىلى دەسەك, بۇل ماقالالاردا رومانعا ءار قىرىنان اناليتيكالىق تالداۋلار جاسالعان بولاتىن. سونداي-اق, بۇل رومان بويىنشا 2007 جىلى اكادەميك ر.بەردىبايدىڭ جەتەكشىلىگىمەن د.بولاتحان ۇلى «ق.جۇمادىلوۆتىڭ «دارابوز» ديلوگياسى (جانر جانە پوەتيكا)» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا دا قورعادى. اتالمىش عىلىمي ەڭبەكتە عالىم: «شىعارما تىكەلەي وتباسى ەپيزودىنان ەمەس, حان كەڭەسى ەپيزودىنان باستالۋى رومان-ەپوپەيانىڭ شارتتارىنا ساي كەلمەيدى دەگەن پىكىر تۋدىرماۋى كەرەك. ءسوز جوق, ل.تولستويدىڭ سالىپ كەتكەن ەپوپەيانىڭ جەكەلەگەن ادامدار ارەكەتىن, وتباسى قاتىناستارىن سۋرەتتەي وتىرىپ, تاريح سىرلارىن اشۋ دەگەن فورمۋلاسى كەيىنگى ەپوپەيالاردا دا, سونىڭ ىشىندە م.اۋەزوۆتىڭ تۋىندىسىندا دا بەرىك ساقتالادى. ق.جۇمادىلوۆتىڭ رومانى سول ءداۋىردىڭ باستى تاريحي جاعدايى باياندالۋمەن اشىلىپ, تەك كەيىنگى بولىمدە عانا تۇبەگەيلى وتباسىعا قاراي ويىسادى. بۇل اۆتوردىڭ وزىندىك شەشىمى تولستويلىق فورمۋلاعا باعىنباعانمەن, ەپوپەيانىڭ نەگىزگى مىندەتىنەن اۋىتقىمايدى, تاريحتىڭ ىشكى ءمانىن جەتكىزۋدە, تاريحي ويدى اشۋدا جاسالعان تىڭ ءادىس», دەي كەلە ادەبيەتىمىزگە قوسىلعان تىڭ ەڭبەك, سۇبەلى ۇلەس ەكەندىگىن اشىپ ايتىپ, ەڭبەكتىڭ جانرلىق سيپاتى مەن پوەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە دە جان-جاقتى تالداۋ جاساۋ ارقىلى ءوز ويىن دالەلدەپ شىعادى.
ح.ورالتايدىڭ «ەلىمايلاپ وتكەن ءومىر», ا.التايدىڭ «التايدان اۋعان ەل», ب.ءتىلەگەنوۆتىڭ «تۇيىق ءومىردىڭ قۇپياسى», ءا.نۇرشايىقوۆتىڭ «وتكەلدەر», ر.توقتاروۆتىڭ «ءبىتەۋ جارا», م.ماعاۋيننىڭ «مەن» روماندارىمەن بىرگە ق.ءجۇمادىلوۆتىڭ «تاڭعاجايىپ دۇنيە» شىعارماسى دا ءومىرباياندىق رومانداردىڭ الدىڭعى شەبىنەن ورىن العان شىعارمالاردىڭ ءبىرى. ادەبيەتىمىزدەگى بۇل جانردىڭ وزىندىك قورىنا ولجا سالۋ ءۇشىن كەز-كەلگەن قالامگەرگە ومىرلىك باي تاجىريبە مەن سۋرەتكەرلىك دياپازون كەڭدىگى قاجەت. بۇل جۇردەك ۋاقىتتىڭ بەزبەنىنە ءتۇسىپ, نەبىر قىم-قيعاش جولدان وتكەننەن كەيىنگى وي تارازىسىنا ەلەس تۇسىرەتىن ءدۇنيەلەردىڭ جاڭعىرىعى ىسپەتتى. ءارى قازاق ادەبيەتىنىڭ قورىنا ۇشان-تەڭىز تۋىندى اكەلگەن قالامى قاناتتى ق.ءجۇمادىلوۆ سياقتى جازۋشىلاردىڭ ءاربىر كەيىپكەرىنىڭ ىشكى الەمىندەگى پسيحولوگيالىق قۇبىلىستارعا تەرەڭ بويلاۋ ءۇشىن دە بۇل كەرەك. كەيىنگى جاس ۇرپاققا عۇمىرباياندىق شىعارمالاردىڭ بەرەر ونەگەسى دە وسى تۇرعىدان ولشەنسە يگى.
سوڭعى جىلدارى جازىلعان «ماڭگىلىك مايدان», «نايمان-انا ەسكەرتكىشى», «توزاق وتى», «ابىلايدىڭ اقىرعى باتىرى», «ارانعا تۇسكەن اققۋلار» اتتى تاريحي حيكاياتتارى دا بەلگىلى ءبىر كەزەڭنىڭ تاريحي شىندىعىن اشۋعا باعىتتالعان.
«تاريحي رومانشىلار كەزەڭى» اتالاتىن 1960-1990 جىلدارداعى پوۆەستەرىن قوسپاعاندا, قازاق پروزاسىنىڭ قورجىنىنا «كوكەيكەستى» مەن «سوڭعى كوش», «تاعدىر» سياقتى قوماقتى رومانداردى سالعان ق.ءجۇمادىلوۆتىڭ كەيىنگى جىلدارى جازعان ءبۇگىنگى قوعامنىڭ ءارتۇرلى ماسەلەلەرىن قامتيتىن اڭگىمەلەرىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. اتاپ ايتقاندا, «زاۋال», «مەرگەن», «امانات», «ەمەن مەن قايىڭ», «ءامبەباپ ايەل», «ول دا ءبىر قىزىق داۋرەن-ءدى», «ءباس, نەمەسە قاراگەر اتتىڭ حيكاياسى», «ەسى اۋىسقان ادامدار», «كۇيەۋ بالا», «اباقتى», «كەشىرىم», «ءبىر شولمەك سىرا», «ءفاني مەن باقي دۇنيە اراسى», «توقىمقاعار», ت.ب. اڭگىمەلەرى – سوڭعى ون جىلداعى جازۋشى جەتىستىگى. مۇنىڭ بارلىعى دا باسپاسوزدە جاريالانىپ, وقىرماندارىنا جول تارتتى.
ق.ءجۇمادىلوۆ شىعارمالارىنىڭ ەرەكشەلىگى سوندا, ول ادام بولمىسى مەن ۇلت بولمىسىن بىرلىكتە, تۇتاس دۇنيە كەڭىستىگىندە قاراستىرادى. ۇلى ابايدىڭ «اتانىڭ بالاسى بولما, ادامنىڭ بالاسى بول» دەۋى, ودان كەيىنگى الاش زيالىلارىنىڭ ەڭ الدىمەن ادامدىق ءپرينتسيپتى بارىنەن جوعارى قويۋى قازاق ەتنوسىنىڭ اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان «ادام بولۋ – جاقسىلىق جاساۋ» دەگەن كوزقاراسىن مەڭزەيدى.
حح عاسىردىڭ باس كەزىندە «ۇلتشىلدىق دەگەنىمىز – ۇلتىن ءسۇيۋ» دەگەن قاعيدانى ورنىقتىرعان ا.بايتۇرسىنوۆ باستاعان ۇلت قامىن ويلاۋشى الاش ارىستارىنىڭ وي-ءپىكىرىمەن جاستايىنان تانىس, بايتۇرسىنوۆ «ءالىپبيىمەن» العاشقى ساۋاتىن اشقان ق.جۇمادىلوۆ قولىنان كەلگەنشە الاش يدەولوگتارىنىڭ توتاليتارلىق جۇيە تۇنشىقتىرىپ تاستاعان ارمان-ءمۇددەسىن اشىق ايتۋعا تىرىستى. سوندىقتان دا ول شىڭجاندا ءجۇرىپ «ۇلتشىل» اتانسا, وعان سەبەپ بولعان فاكتورلاردى كورسەتىپ بەرۋگە ۇمتىلدى. وسى ارقىلى ادام ءومىرىنىڭ ءمان-ماعىناسىن ۇعىندىردى, ۇلتىن مەيلىنشە سۇيگەن ادامنىڭ «ۇلتشىلعا» اينالۋ سەبەبىن دالەلدەي وتىرىپ, وتارلاۋشى الپاۋىت يمپەريالاردىڭ قيتۇرقى ءادىس-تاسىلدەرىن كوركەم بەينەلەۋ ارقىلى زەردەمىزگە قۇيىپ بەرۋگە دەن قويدى. سونىمەن بىرگە «ۇلتشىل» بولۋ ايىپ ەمەس, قايتا ماقتانىشپەن ايتىلاتىن ءسوز بولۋ كەرەكتىگىن «دارابوزدا» قابانباي, «تاعدىردا» دەمەجان, «پرومەتەي الاۋىندا» اقتايلاق بي, «ابىلايدىڭ اقىرعى باتىرىنداعى» بەردىقوجا, «تۇل دۇنيەدە» اسەت اقىن, «سوڭعى كوشتە» الاش يدەياسىن ءجۇرەگىنە بەرىك ۇيالاتقان ەستاي, شاكەن, تۇرسىن, نارتاي, ت.ب. ناقتىلى تاريحي وبرازدار ارقىلى سيپاتتاي وتىرىپ, «ۇلتشىل» مەن «ءناسىلشىلدىكتىڭ» ارا-جىگىن اجىراتىپ بەردى.
ق.ءجۇمادىلوۆ شىعارمالارىنىڭ كوتەرگەن تاقىرىبى مەن يدەيالىق مازمۇنى قازىرگى ۇلى دەرجاۆالاردىڭ ۇساق ەلدەردى جۇتىپ قويۋعا باعىتتالعان جاھاندانۋ (گلوباليزاتسيا) كەزىندە ءتىپتى قاجەتتىلىككە اينالۋى كەرەك. سەبەبى, ۇلى دەرجاۆالاردىڭ جۇمىرىنا جۇق بولىپ كەتپەۋ ءۇشىن كوكىرەك كوزىڭدى اشاتىن «ءتۇزۋ تاريحقا» (ا.بايتۇرسىنوۆ) لايىق جازىلعان كوركەمدىك قۋاتى كۇشتى شىعارمالار اسا قاجەت. بۇل تۇرعىدان العاندا, ونىڭ تۋىندىلارى وتكەننەن ساباق الۋعا عانا ۇيرەتىپ قويمايدى, وتكەنىڭ ارقىلى ماقتانۋعا دا ءۇيرەتەدى. ابىلاي حان مەن قابانباي باتىر ءومىر ءسۇرگەن كەزەڭنەن باستاپ, تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىنگى قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق جولىنداعى ەرلىككە تولى كەزەڭدەرى تاپ ق.جۇمادىلوۆ شىعارمالارىندا كورسەتىلگەندەي ەش جەردە جازىلماعان. وتارلاۋ كەزەڭدەرىنىڭ قاتپارلى ساياساتىن تاريحشىلاردىڭ ءوزى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىلى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرىپ بەرە الماي وتىرعاندا, ق.جۇمادىلوۆتىڭ بۇل تاقىرىپتىڭ تەرەڭىنە بويلاپ كەتكەن توم-توم روماندارى مەن تاريحي حيكاياتتارى تەرەڭ تالداۋعا ءزارۋ ەكەندىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.
ق.ءجۇمادىلوۆ 1936 جىلى كوكەك ايىنىڭ 24-جۇلدىزىندا تارباعاتاي تاۋىنىڭ كۇنگەي بەتىندەگى شاۋەشەك شاھارىنان ەلۋ شاقىرىم جەردەگى مالدىباي بۇلاعىنداعى قازاقتىڭ كيىز ۇيىندە دۇنيەگە كەلگەن. شىعىس حيسساسى نەگىزىندە قويىلعان ارنۇراشيت دەگەن اعاسىنا ۇيقاستىرىپ, العاش ازان شاقىرعاندا وعان قابدىراشيت دەگەن ات قويىلعان ەكەن. بىراق اتا-انا, اعايىن-تۋعان, اۋىل-ايماعى ەركەلەتىپ قابدەش اتاندىرعان.
1944 جىلى مالدىباي قىستاۋىنا جاقىن سىبەتى دەگەن جەردەگى اكەسى ءجۇمادىل سالدىرعان ءتورت سىنىپتىق باستاۋىش مەكتەپكە سەگىز جاسىنان بارعانىمەن, ەمتيحان العاندا الىپپەنى تاقىلداپ وقىپ, قيسسا, داستانداردى جاتقا سوققان بالانى بىردەن ەكىنشى سىنىپقا قابىلدايدى. ءۇشىنشى سىنىپتان باستاپ ءدىن ساباعىن دا قوسىمشا وقىتادى. ءسويتىپ, سىبەتى مەكتەبىن 1947 جىلى ۇزدىك باعامەن ءبىتىرىپ, ارى قاراي وقۋدى 1949 جىلى شاۋەشەك قالاسىندا جالعاستىرادى. تۇرسىن, شاكەن, سەيىتبەك, ءداۋىتبەك, ۇركىنشى سياقتى جەتەكشى مۇعالىمدەردەن ءدارىس الادى. كەيىن وسى ادامدار جازۋشى شىعارمالارىنىڭ قاھارماندارىنا اينالادى.
ق.ءجۇمادىلوۆ – ادەبيەتكە ولەڭمەن كەلگەن قالامگەر. بولاشاق جازۋشىنىڭ «شىڭجاڭ» گازەتىنە جىبەرگەن العاشقى شىعارماسىن سول تۇستاعى گازەت قىزمەتكەرى, قازىرگى بەلگىلى اقىن ورازاقىن اسقار ۇناتىپ, گازەتكە دايىنداپ بەرەدى. تۇڭعىش جاريالانعان وسى ولەڭنەن كەيىن ايماقتىق «تارباعاتاي» گازەتى مەن ولكەلىك «شۇعىلا» جۋرنالىنا ۇزبەي ولەڭدەرى جاريالانىپ تۇرادى. ال تۇڭعىش پروزالىق شىعارماسى 1956 جىلى «شۇعىلا» جۋرنالىنىڭ ءبىرىنشى سانىندا جاريالانعان «جامال» اتتى اڭگىمەسىنەن باستالادى. ونىڭ قازاقستانداعى العاشقى شىعارماشىلىق قادامى دا ولەڭمەن باستالىپتى. 1957 جىلعى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ پوەزيا ءبولىمىنىڭ باستىعى, بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان قارت اقىن مۇزافار الىمباەۆتىڭ كومەگىمەن بولاشاق جازۋشىنىڭ ءبىر توپ ولەڭى رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ بەتىنە جارق ەتە قالعاندا, سول تۇستاعى ادەبي ورتا مەن ستۋدەنتتەر اراسىندا بولاشاق جازۋشىنىڭ بەدەلى بىردەن اسپانداپ شىعا كەلەدى. بۇدان كەيىن كوپ وتپەي ولەڭدەرى «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىنە, «پيونەر» جۋرنالىنا جاريالانادى. ق.جۇمادىلوۆتىڭ تۇڭعىش كىتابى دا 1966 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن «جاس داۋرەن» اتتى ولەڭدەر جيناعى ەكەن.
1956 جىلى شەت ەلگە وقۋعا جىبەرۋ ءۇشىن شاۋەشەك قالاسىنا ەكى ورىن ءبولىنەدى. سونىڭ ءبىرى ءۇزدىك وقۋشى بولعاندىقتان ق.جۇمادىلوۆكە بۇيىرادى. ءسويتىپ, ارنايى وكىمەت جولداماسىمەن سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ استاناسى الماتىعا كەلىپ, وقۋعا تۇسەدى. قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ 2-كۋرسىن اياقتاعان بەتتە 1958 جىلى ەلدەگى ناۋقانعا بايلانىستى شەتەلدەگى ستۋدەنتتەردى دە قىتاي وكىمەتى قايتا شاقىرتىپ الادى. 1955 جىلعا دەيىن «كەرى توڭكەرىسشىلدەردى باستىقتىرۋ», «جەر ارەنداسىن كەمىتۋ», «پومەششيكتەردى ءتاركىلەۋ», «ۇشكە قارسى, بەسكە قارسى» دەگەن سياقتى قوزعالىستار كەزىندە پرولەتاريات ديكتاتۋراسى ءوزىنىڭ ەڭ وتكىر قارۋىن جەرگىلىكتى جەردەگى ەل باسقارعان تۇلعالار مەن بەلگىلى اقىن-جازۋشىلارعا باعىتتادى. «وڭعا بەيىم ەلەمەنت» جانە «جەرگىلىكتى ۇلتشىل» دەگەن ەكى بىردەي «اتاققا» يە بولىپ ۇلگەرگەن ق.جۇمادىلوۆ «بارلىق گۇلدەر اشىلسىن, بارشا بۇلبۇل سايراسىن» اتتى «اشىلىپ–سايراۋ» ناۋقانىنىڭ كوكپارىنا اينالادى. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي, «سايراعاننىڭ ءبارى بۇلبۇل ەمەس, شەشەك اتقاننىڭ ءبارى گۇل ەمەس... بۇلبۇلدان – قارعانى, گۇلدەن – ارام ءشوپتى اجىراتۋىمىز كەرەك!» دەگەن ۇرانمەن «ستيل تۇزەتۋ» ناۋقانى شىعادى. قىزۋ ناۋقان كەزىندە بولاشاق جازۋشى وزىنە جابىلعان جالانىڭ بارىنە ءدالەلدى جاۋاپ ايتسا دا ونى «ەڭبەكپەن وزگەرتۋ لاگەرىنە» جىبەرەدى. ءسويتىپ, جازۋشى ءومىرى 1958-1962 جىلدارى قۋعىن-سۇرگىنگە اينالادى. 1961 جىلعى كوكتەمنىڭ باسىنان ونى «تومەنگە ءتۇسىرىپ», تارباعاتاي ايماعىنا جىبەرەدى. ءبىراق ق.جۇمادىلوۆتىڭ «يدەيا قالتاسى» دەگەن قوسىمشا قۇجاتى ۋاقىتىندا جىبەرىلمەي, نە جەرگىلىكتى جەردەن جۇمىس تاۋىپ بەرمەي, ونى توعىز ايعا جۋىق ساندالتادى. الماتىدان وقىپ كەلگەن اجەپتاۋىر اتاعى بار ازاماتتى ءتىپتى مەكتەپتە مامان جەتىسپەي جاتسا دا, جۇمىسقا قابىلدامايدى. اقىرى اتالاس اعايىنى, سىبەتى مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى نۇرتاي قوجابەكوۆ جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الا وتىرىپ, بولاشاق جازۋشىنى باستاۋىش سىنىپقا مۇعالىم ەتىپ قابىلدايدى. «ءسويتىپ مەن 22 جاسىمدا «ۇلتشىل» اتاندىم. بۇل – مەنىڭ يمپەريالىق وكىمەت بەرگەن تۇڭعىش اتاعىم ەدى. اۋەلدە قۇلاققا تۇرپىدەي تيگەنىمەن, كەلە-كەلە ەتىم ءۇيرەنىپ, بۇل اتتان ونشا ۇرىكپەيتىن بولدىم. ءتىپتى, ماقتانىش ەتۋگە دە بولاتىنداي. الاياق, ساتقىن, ۇرى-قارى, قاراقشى اتانباي, ۇلتشىل اتانعانىما مىڭ ءبىر ءتاۋبا! ارينە, كەيىن ابىرويعا جەتىپ, ەلگە تانىلعان كەزىمدە حالىق بەرگەن, ۇكىمەت بەكىتكەن باسقا دا اتاق-دارەجەلەرىم بار. سول قاتاردا جاستاي تاعىلعان «ۇلتشىل» دەگەن ايداردى دا دالاعا تاستاعىم كەلمەيدى. تەگىندە, قاي ەلدە بولماسىن, وتارشىل وكىمەتتىڭ «حالىق جاۋى» دەگەندەرىن – «حالىق قاھارمانى», «ۇلتشىل» دەپ اتاعاندارىن «ەلىن ءسۇيگەن پاتريوت» دەپ ۇقساق قاتەلەسپەيمىز», – دەيدى جازۋشىنىڭ ءوزى. وتانشىل, حالىقشىل دەگەن سوزدەر جاقسى بولعاندا «ۇلتشىل» دەگەن ءسوزدىڭ قۇبىجىق قۇساپ كورىنۋى اۋەلدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ الاشوردا قايراتكەرلەرىن وسىلاي اتاپ, بۇل ءسوز ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ «قورقىنىشتى» سيپاتىنان ارىلماي كەلە جاتقاندىعىن ق.جۇمادىلوۆ «تاڭعاجايىپ دۇنيە» اتتى ءومىرباياندىق كىتابىندا جەرىنە جەتكىزە جازادى.
مىنە, وسى ۋاقىتتا ول كرەملگە ءجۇزدەگەن ادامنىڭ قولىن قويعىزىپ, ءوز اتىنان جانە ءشارىپ اقىشەۆ دەگەن ناعاشىسىنىڭ اتىنان ونشاقتى رەت حات جولدايدى. شاۋەشەكتەگى سسرو كونسۋلدىعىنا كىرىپ, وعان كەلگەن جاۋاپتارمەن دە تانىسادى. سول كەزدە ق.جۇمادىلوۆكە ەلدىڭ سەنىم ارتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى, ونىڭ جاس جازۋشى دەگەن اتاعىنا قوسا, ەكى جىل الماتىدا وقىپ, كيريلليتسا مەن ورىسشانى جاقسى مەڭگەرۋى سەبەپ بولادى. شەكارا اشىلعان بەتتە ءدۇر كوتەرىلگەن ەلدى توقتاتا الماي قالعان جەرگىلىكتى وكىمەت «كوشكەن ەلدى بوگەي الماساق تا, سونى ۇيىمداستىرعان «بۇزاقىلاردى» ۇستاپ قالدىق» دەۋ ءۇشىن كوشتى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن كىنالى ادامداردى ىزدەۋگە شۇعىل كىرىسكەن كەزدە ەڭ الدىمەن ق.جۇمادىلوۆكە قاۋىپ تونەتىنى جايدان-جاي ەمەس. دەر كەزىندە حابار ءتيىپ, قاشىپ ۇلگەرمەگەندە قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا وسىنشاما مول دۇنيەنىڭ قوسىلۋى نەعايبىل ەدى.
دەمەك, 1962 جىلعى باس-اياعى جيىرما شاقتى كۇننىڭ ىشىندە شاۋەشەك ماڭىنداعى قالىڭ ەلدىڭ شەكارادان ۇدەرە كوشىپ وتە شىعۋىنداعى نەگىزگى يدەيا مەن جوبا-جوسپار ءدال سول كەزدەن باستالعان دەۋىمىزگە نەگىز بار. 1962 جىلى ول ولكەنى ءبىرجولا تاستاپ, شەكارا ماڭىنداعى تۇتاس كوتەرىلگەن ەلدى باستاپ, بەرگى بەتكە ءوتىپ كەتكەننەن كەيىن ق.جۇمادىلوۆ قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ءۇزىلىپ قالعان وقۋىن قايتا جالعاستىرادى. 1965 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ, اۋەلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە, سوسىن 1967 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنىڭ پروزا ءبولىمىندە 1976 جىلعا دەيىن اعا رەداكتور بولىپ جۇمىس ىستەيدى, 1976-1981 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىك باسپاسوز كوميتەتىندە قىزمەت اتقارادى. كەڭسەدە وتىرىپ اتقارعان جۇمىستارىنىڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي. ال 1981 جىلدان باستاپ, قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن تەك شىعارماشىلىق جۇمىسپەن عانا اينالىسىپ كەلەدى. ءبۇگىندە ساۋلە اۋكەنقىزى ەكەۋى ءتورت ۇل, ءبىر قىز تاربيەلەپ, ءوسىرىپ, ارداقتى اتا, اياۋلى اجەگە اينالىپ وتىر.
ارينە, كەڭەس وكىمەتىنىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزىنىڭ وزىندە جانىن شۇبەرەككە تۇيە ءجۇرىپ, قازاق حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ايتۋعا ۇمتىلعان ق.جۇمادىلوۆ سىندى «قازاق كاراسوزىنىڭ دارابوزى» (ب.شاراحىمباي), «سوڭعى كوشتىڭ قارا نارى» (ن.قازىبەكوۆ), «تاعدىرى بولەك تارلانبوز» (ا.ءنۇسىپحان ۇلى), «قازاق پروزاسىنىڭ مۇزتاۋى» (ت.احمەتجان), «تاعدىر تامىرشىسى» (ق.ىسقاق ۇلى), «مۇراتى بيىك سۋرەتكەر» (م.حامزين), «تاعدىرلى تۇلعا» (ت.جۇرتباي), «دارابوز جازۋشى» (ج.ەلشىبەك) اتانعان قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعىنداعى تىڭ وي مەن تاقىرىپ سونىلىعى تالاي زەرتتەۋلەردىڭ وزەگىنە اينالارى حاق.
ق.ءجۇمادىلوۆتىڭ ون ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعىنا العىسوزىندە زامانداسى ءارى قالامداسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى اكىم تارازي بىلاي دەپ جازىپتى: «قابدەش – تىلگە اسا باي جانە ءار ءسوزدىڭ سيقىرلى بوياۋىن جان-تانىمەن نازىك سەزىنەتىن جازۋشى. ءتىل بايلىعى دەگەنىمىز – قازاقتىڭ ەسكىلى-جاڭالى ءسوزدەرىن كوپ ءبىلۋ عانا ەمەس, ءار سوزگە جان ءبىتىرىپ, قالاۋىن تاۋىپ, ءوز ورنىندا دۇرىس قولدانۋ عوي. ءتىل شەبەرلىگى دەپ وسىنى ايتادى. بۇل جاعىنان العاندا, قابدەش – ادەبيەتىمىزدەگى ساناۋلى شەبەرلەردىڭ ءبىرى. جۇمادىلوۆ پروزاسىن وقىعاندا, وكپەڭ قىسىلمايدى, ويلى-شۇقىرعا ۇرىنىپ كىبىرتىكتەمەيسىڭ. بەينە اۋاسى تازا كەڭ سارايعا كىرگەندەي, كوڭىلىڭ سەرگىپ, راحاتتانىپ وتىراسىڭ». ون ەكى تومدىقتىڭ ىشىندەگى ون تومى – رومان, ءبىر تومى اڭگىمە-پوۆەستەرى, ءبىر تومى پۋبليتسيستيكالىق جانردا جازىلعان شىعارمالارى. وندا وچەركى دە, سىن, پروبلەمالىق ماقالالارى دا قامتىلعان. ودان بەرى جازىلعان كوركەم تۋىندىلارى قانشاما, ءبىز ونى ماقالا باسىندا كەلتىردىك.
سايىپ كەلگەندە, قالامگەر اتا-بابا دانالىعىنان, سول سىلەمدە قالىپتاسقان ۇلتىنىڭ عۇمىر ءسۇرۋ داعدىسىنان, ءجون-جوسىعىنان كوز جازباي, ادامعا دا, قوعامعا دا, زامانعا دا سابىرلى ءارى سەرگەك قاراپ, ءوزىنىڭ وعان دەگەن ىشكى پايىمىن اق قاعازعا تۇسىرۋدەن جالىققان ەمەس.
رۋدا زايكەنوۆا, قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.