«ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 1926 جىلعى باستاپقى ساندارىندا: «عينۋاردىڭ 13-ءى كۇنى كەشكى ساعات 6-دا مەملەكەتتىك ۇلت تەاترىنىڭ اشىلۋ مەرەكەسى بولادى. تەاتر ارتىستەرى كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقيناسىن» وينايدى. ونىڭ سوڭىنان – كونتسەرت. دەمالىس ۋاقىتتارىندا وركەستر ويناپ تۇرادى. تەاتر ديرەكتورى دىنشە», –
دەگەن حابارلاما الدەنەشە رەت باسىلدى.
ءسويتىپ, 1926 جىلعى 13 قاڭتاردا سول كەزدەگى ەل استاناسى – قىزىلوردادا مەملەكەتتىك ۇلت تەاترى سالتاناتتى تۇردە اشىلدى.
1926 جىلدىڭ العاشقى ءتورت ايى بويى شىققان الگىدەي جارنامالاردا ۇلت تەاترىنىڭ قىزمەتى جايىندا ءتۇرلى دەرەكتەر بار. سولاردىڭ بىرىندە بايگەگە تۇسكەن پەسانى تالقىلاۋعا كورەرمەندەردىڭ دە قاتىسا الاتىندىعى ايتىلادى. سونىمەن بىرگە, «جەتى كىسىدەن سىنشى كوميسسيا ويىندا بولىپ, پەسانىڭ ارتىق, كەم جەرلەرىن باقىلاپ وتىرادى» دەگەن اقپارات بەرىلىپ, كوميسسيا قۇرامىنا اعارتۋ حالكومى سماعۇل سادۋاقاسوۆ, ولكەلىك پارتيا كوميتەتى ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى وراز جاندوسوۆ, ورىس تەاترىنىڭ رەجيسسەرى ميحايل ناسونوۆ, اقىن-جازۋشىلار بەيىمبەت مايلين, مولداعالي جولدىباەۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ كىرەتىندىگى كورسەتىلگەن.
«ەڭبەكشى قازاق» بەتىندەگى جارنامالاردان «وقۋ كوميسسارياتىنىڭ بايگەسىنە كەلگەن پەسالاردىڭ ىشىندەگى دامەلىسى – 3 پەردەلى «يساتاي باتىر» دەگەن تاريحي دراما», «شەرنياز» اتتى 4 پەردەلى قاراقالپاق تۇرمىسىنان جازىلعان دراما», سونداي-اق, «بايگەگە كەلگەن 3 پەردەلى, 6 سۇگىرەتتى جانە پرولوگى مەن ەپيلوگى بار «قاراكوز» اتتى دراما» قويىلعانىن ءبىلۋگە بولادى. «تەاتر ارتىستەرىنىڭ سانى جەتپەگەندىكتەن, 10-نان ارتىق ادام سىرتتان شاقىرىلدى», دەگەن جولدار دا قىزعىلىقتى. بۇدان جاس ونەر ورداسىنداعى كاسىبي ساحنا شەبەرلەرىن قالىپتاستىرۋ تالابىن كورەمىز.
تۇڭعىش ۇلت تەاترى اپتاسىنا ءبىر-ەكى ءمارتە ويىن قويىپ وتىردى. تەاتردىڭ ءبىرىنشى ماۋسىمى ءتورت ايعا عانا سوزىلىپ, ساحنالىق قويىلىمداردىڭ 12 پرەمەراسى ءوتتى. ءار پەسا قىسقا مەرزىم ىشىندە ساحنالانىپ, ءبىر-ەكى-اق رەتتەن قويىلاتىن. بارلىق سپەكتاكل كونتسەرتتىك ويىن-ساۋىقتارمەن استاستىرا كورسەتىلدى. تەاتر ارتىستەرى بولىپ ەشقانداي كاسىبي ءبىلىمى جوق حالىق تالانتتارى قىزمەت اتقارىپ, ءتۇرلى وبرازداردى سومدادى. سپەكتاكلدەر سوڭىنداعى كونتسەرتتەردە ءان-كۇي, ءازىل-سىقاق, ءتىپتى, تسيركتىك نومىرلەردى دە سولار ورىندايتىن.
تەاتر ديرەكتورى دىنشە (دىنمۇحامەد) ءادىلوۆ سپەكتاكلدەردىڭ قويىلىمدارىنا جالپى كوركەمدىك جەتەكشىلىك جاسادى. ال ءار ويىننىڭ رەجيسسۋرالىق دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ول ساحنا شەبەرلەرىنىڭ ءوز ىشىنەن جەكەلەگەن سپەكتاكلدەردىڭ رەجيسسەرلەرىن تاعايىنداپ وتىردى. مىسالى, «قاراكوزگە» رەجيسسەر بولۋدى ورىنبور وقۋ ورىندارىنداعى كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىندە ىسىلىپ كەلگەن سەركە قوجامقۇلوۆقا, «شەرنيازدىڭ» رەجيسسەرلىگىن تاشكەنت ساحنالارىندا تاجىريبە جيناپ, قازاق اعارتۋ ينستيتۋتىنداعى مۋزىكالىق دراما ءۇيىرمەسىندە ءوزىنىڭ شاكىرتى بولعان قۇرمانبەك جانداربەكوۆكە تاپسىردى.
1926 جىلعى 11 اقپاندا سماعۇل سادۋاقاسوۆ توراعالىق ەتكەن اعارتۋ حالكوماتى القاسىنىڭ ماجىلىسىندە ۇلت تەاترىنىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى دىنشە ءادىلوۆتىڭ بايانداماسى تىڭدالىپ, تەاتردىڭ اياق الىسى جاقسى باعالاندى. تەاترعا «قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق تەاترى» اتاۋى بەرىلسىن دەگەن قاۋلى الىندى.
تەاتردىڭ رەسمي اشىلعان كۇنى 1926 جىلعى 13 قاڭتار ەكەنىن كەڭەستىك تاريح جوققا شىعارعان ەمەس, تەك وسى كۇنى تەاتر ءوز شىمىلدىعىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەگىمەن» اشتى دەگەن دەرەكتى ءابدەن قۇلاققا سىڭىرگەن. راسىندا, بۇل كۇنى ساحنادا قوشكە كەمەڭگەروۆتىڭ «التىن ساقينا» پەساسى وينالعان ەدى. ال تاريحي دەرەكتىڭ بۇرمالانۋ سەبەبى – 1913 جىلى ومبىداعى شاكىرتتىك كەزدەرىنەن ارالاس-قۇرالاس بولىپ, ساياسي سوقپاقتارى بىردە ءتۇيىسىپ, بىردە اجىراپ جۇرگەن بايىرعى دوستار – دىنشە مەن قوشكەنىڭ ساياسي رەپرەسسيا قۇربانىنا اينالعانىندا جاتقان-دى. بىراق «ەڭلىك-كەبەك» – اۋەزوۆ تەاترىنىڭ العاشقى قويىلىمى» دەگەن دەرەك ويدان شىعارىلماعان, ول شىنىندا دا قۇرىلۋ ۇستىندەگى جاس تەاتر ارتىستەرىنىڭ ساحناعا ۇسىنعان العاشقى سپەكتاكلى بولدى. ول قازاق ولكەلىك پارتيا ۇيىمىنىڭ بەسىنشى كونفەرەنتسياسى اياسىندا, 1925 جىلعى 1 جەلتوقساندا قويىلعان.
1926 جىلعى 25 ساۋىردە اعارتۋ حالىق كوميسسارياتىنىڭ القاسىندا دىنشە ءادىلوۆ ەسەپتى بايانداما جاسادى. قازاق تەاترىنىڭ ەسەپ بەرۋ مەرزىمى ىشىندەگى قىزمەتى قاناعاتتانارلىق دەپ تابىلدى. بىراق كوپ ۇزاماي دىنشە قىزمەتىنەن بوساندى. وگپۋ تەرگەۋشىسىنە 1928 جىلى بەرگەن تۇسىنىكتەمەسىندە ول بىلاي دەگەن: «مەن بۇل تەاتردىڭ ديرەكتورى ءمىندەتىن كىناراتسىز اتقاردىم, قاجىرىم مەن قۋاتىمدى اياماي جۇمسادىم دەپ ەسەپتەدىم, سوندىقتان دا, دوعارىسقا كەتۋگە بەل بۋدىم».
تاريحي شەگىنىس جاساساق, دىنشەنىڭ ونەرپازدىقپەن شۇعىلدانۋى 1914-1918 جىلدارى ومبى گيمنازياسىندا ءبىلىم الىپ, جاستاردىڭ «بىرلىك» ۇيىمىنا مۇشە بولعان جانە اقمولادا وبلىستىق قازاق رەۆوليۋتسيالىق مەكەمەسىنىڭ كوميسسارى رەتىندە قىزمەت اتقارىپ, «جاس قازاق» ۇيىمىن قۇرىسىپ جۇرگەن كەزدەرىندە باستالعانىن ايتقان ءجون.
1917 جىلى دىنشە ءادىلوۆ الاش پارتياسىنىڭ اقمولا وبلىستىق كوميتەتى ءمۇشەلىگىنە سايلانادى. 1918 جىلعى ساۋىردە ول مۇشە بولىپ جۇرگەن «بىرلىك» ۇيىمى كوزقاراس ىڭعايىمەن ەكى جارىلادى. دىنشە كەڭەستىك باعدارداعى دەموكراتيالىق وداققا قوسىلادى. ىزىنشە ومبىدا جاساقتالعان قىزىل پارتيزاندار جاساعىنا كىرەدى دە, اقتارمەن سوعىسۋ ءۇشىن قيىر شىعىسقا اتتانادى. بلاگوۆەششەنسكىدە اقتار تۇرمەسىنە ءتۇسەدى. ودان ومبىعا امان-ەسەن ورالىپ, كولچاك ديكتاتۋراسىنا قارسى قارۋلى كوتەرىلىسكە قاتىسادى.
اقتاردان بوي تاسالاپ, 1919 جىلى ءتۇركىستان ولكەسىنە وتەدى. تاشكەنتتە تۇرار رىسقۇلوۆ باسقاراتىن مۇسىلماندار بيۋروسى جۇمىسىنا قاتىسىپ, قازاق پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىندە ساباق بەرەدى. ال 1920 جىلى تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ شەشىمىمەن الماتىعا اتتانىپ, جەتىسۋ وبلىستىق حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولادى. مۇعالىمدەر دايىنداۋ كۋرسىنا مادەنيەت تاريحىنان ءدارىس بەرەدى. وبلىستاعى مادەني-ۇگىت توپتارىن قۇرۋعا قول ۇشىن سوزادى.
دىنشە 1920 جىلدىڭ كۇزىندە سەمەيگە بارىپ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ باسقاراتىن قازاق ءبولىمى جۇمىسىنا قاتىسقان. سول جىلى قازان ايىندا وتكەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كەڭەستەر سەزىندە قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە سىرتتاي سايلانىپ, ورىنبورعا كەلگەن. ول جايىندا بەلگىلى قايراتكەر سماعۇل سادۋاقاسوۆ رەسپۋبليكانىڭ باس گازەتى بەتىندە: «دىنمۇحامەد ءادىلوۆ جاس بولسا دا, قازاق رەۆوليۋتسيونەرلەرىنىڭ كارياسىنەن سانالادى», – دەپ جازعان-دى. ءادىلوۆ ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ القا مۇشەسى, حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى, حالىق كوميسسارى مىندەتىن اتقارۋشى بولدى. سوسىن قازاق ۇكىمەتى مەن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ وتارشىلدىق سالقىنىنان ارىلماعان ساياسي باعىتىنا سماعۇل سادۋاقاسوۆپەن بىرگە قارسى شىقتى. سونىڭ سالدارىنان حالىق كوميسسارى لاۋازىمىنا بەكىتىلمەدى, قىزمەتىندە كىسپاق كوردى.
ءسويتىپ, ءاليحان بوكەيحان جانە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ باتاسىمەن تاشكەنتكە كەتىپ قالدى. وندا 1919-1920 جىلدارى ءوزى ۇستازدىق ەتكەن قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى مۇعالىمدەرى مەن وقۋشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن قالانىڭ «كوليزەي» تەاترىندا ءوتىپ جۇرگەن «شىعىس كەشتەرىنە» ارناپ قازاق تۇرمىسىنان ويىن-ساۋىق باعدارلامالارىن ازىرلەدى.
مەملەكەت قايراتكەرى سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ جارى – گۇلاندام مۇڭايتپاسقىزى 1988 جىلدىڭ باس كەزىندە بىزگە تاشكەنتتىڭ 1921 جىلعى ءمادەني ومىرىنەن ءبىر سىر شەرتكەن ەدى. ءتۇركرەسپۋبليكا جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى زايىپتارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءبىر ونەر كەشىندە قويىلعان سپەكتاكلدىڭ باستى ۇيىمداستىرۋشىسى دىنشە ءادىلوۆ بولعانى
ن ەسكە العان. بۇل تۋرالى 1928 جىلى وگپۋ تەرگەۋشىسىنە دىنشە: «ەسىمدە, مەنىڭ تاشكەندە تۇرعان شاعىمدا «شىعىس كەشتەرىن» قويۋشى ەدىك, قازاق ءبولىمىن مەن باسقاراتىنمىن», – دەپتى.
دىنشە ءادىلوۆ 1921 جىلعى مامىردىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە سەرىكتەرىمەن بىرگە استىرتىن تاپسىرمامەن بۇحارا قالاسىنا شىققان. وندا تۇركى الەمىنىڭ ءىرى قايراتكەرى احمەت زاكي ءۋاليدي جاسىرىنىپ جۇرگەن ەدى. وعان قازاق زيالىلارى جىبەرگەن جىگىتتەردىڭ ءبىرى قازاقتاردىڭ فەرعانا القابىنداعى تۇراقتى وكىلى رەتىندە قالدىرىلدى. بۇل دىنشە ەدى. ول بۇحارادا بەلسەندى جۇمىس اتقاردى. زاكي ءۋاليدي كەيىننەن ءوزىنىڭ «ەستەلىكتەرىندە» ونىڭ قىزمەتىن الدەنەشە مارتە ريزاشىلىقپەن اتاپ ءوتىپ, «بۇحارا مەن سامارقاندا الاشوردا ۋاكىلى بولعان قازاق شايىرى ءام مادەنيەت قايراتكەرى دىنشە» دەگەن ماتىنمەن جەكە سۋرەتىن باستىردى.
دىنشە 1922-1923 جىلعى قىستا سىرداريا وبلاتكومى مانداتىمەن شۋ بويىندا حالىق جينالىستارىن وتكىزىپ, سالىق جيناۋشىلاردىڭ زورلىق-زومبىلىعىنا تىيىم سالدى. سوسىن تاشكەنتتە قازاق اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىسى, 1924 جىلى ديرەكتورى بولدى.
دىنشە 1926 جىلى جازعىتۇرىم ۇلت تەاترىنىڭ باسشىلىعىنان ءوز ەركىمەن كەتتى دە, وگپۋ قارماعىنا ءتۇستى. 1928 جىلعى تاركىلەۋ ناۋقانى تۇسىندا تۇتقىندالىپ, 1930 جىلعى 21 ساۋىردە بار بولعانى وتىز جاسىندا ماسكەۋدە اتىلىپ كەتتى. رەسپۋبليكالىق باسىلىم بەتىندە ءبىر بەلگىلى اقىنىمىز 30-شى جىلدارى: «...بەتىنەن قانى شىققان ۇلتشىل ءادىل ۇلى تەاتردىڭ باعىتىن ەڭبەكشى تاپ مۇددەسىنەن بۇرىپ اكەتتى», – دەگەن جالالى تۇجىرىمىن جاريا ەتتى.
ەندى دىنشەنىڭ زور ەڭبەگىن باعالاپ, ەسىمىن اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ تاريحىنداعى ءوز ورنىنا قويۋعا تولىق مۇمكىندىك بار.
بەيبىت قويشىباەۆ,
جازۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى