ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, ەڭبەك ەرى ءابىش كەكىلباەۆ تارجىمالاعان شۆەيتسار دراماتۋرگى ماكس ءفريشتىڭ «دون جۋان نەمەسە گەومەترياعا دەگەن قۇشتارلىق» اتتى بەس اكتىلى كومەدياسىن كسرو جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى تەاتر جانە كينو اكتەرى, رەجيسسەر ءاسانالى ءاشىموۆ ساحنالاپ, كورەرمەنگە جاڭادان «دون جۋاننىڭ دۋمانى» قويىلىمىن ۇسىندى.
الدىمەن ماكس ءفريشتىڭ ءوزى تۋرالى بىرەر ءسوز ايتار بولساق, شۆەيتسار جازۋشىسى «دون جۋان نەمەسە گەومەترياعا دەگەن قۇشتارلىق» پەساسىن 1953 جىلى جازسا, ساحنالىق تۋىندىنىڭ ەكىنشى نۇسقاسى 1962 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. الەمگە ايگىلى كەيىپكەر «دون جۋان» بەينەسىن 1969 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىندا العاش ساحنالاعان رەجيسسەر, قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى ءازىربايجان مامبەتوۆ بولسا, سونداعى باستى تۇلعانى سومداعان كينو جانە تەاتر ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆ اراعا قىرىق جىلدان استام ۋاقىت سالىپ, ەلورداعا سپەكتاكلدىڭ تىڭ نۇسقاسىن الىپ كەلدى.
XVII-XX عاسىر ارالىعىندا الەم ادەبيەتىندەگى باستى تۇلعانىڭ بىرىنە اينالعان ول – يتاليانشا دون دجيوۆانني, يسپانشا دون حۋان, سول سياقتى فرانتسۋز, نەمىس, اعىلشىن ادەبيەتىندە دە وسى ەسىممەن كەزدەسەتىن, ال ءبۇگىندە دۇنيەجۇزى دراماتۋرگياسىندا جان-جاقتى تولىسىپ, كەمەرىنە جەتكەن, ءسويتىپ بارشا حالىقتىڭ ۇعىمىنا جاداعاي كۇيدە ورالماي, سەزىمدى «سەرىلىكتىڭ» سەرگەلدەڭى ەتكەن, ماحابباتقا تۇرلاۋسىز جان رەتىندە قابىلدانعان, ەۋروپا مەن باتىستىڭ تەاتر الەمىنە ەتەنە تانىس, بىرتە-بىرتە شىعىس پەن باتىس مادەنيەتىن ءبىر-بىرىنەن الشاقتاتپاي, قايتا بىرىكتىرە ءتۇسكەن جيىنتىق بەينە. ال ەندى ءبىز الەم كلاسسيكاسىن رەپەرتۋارىنا قوسقان استانالىق تەاتردىڭ تاريحي تۋىندىنى قانشالىق بويلارىنا ءسىڭىرىپ, ويلارىنا قوندىردى دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, جەڭىل جولمەن كەلگەن باقىتتىڭ اقىرى ءبارىبىر بايانسىز بولارىن, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ, ءسۇيۋ مەن جەك كورۋدىڭ اراسى ءبىر-اق ساتتىك ەكەنىن, اڭداماي سۇرگەن ءومىردىڭ وكسىگى ورتشە كۇيدىرەرىن, ار جولىنان اۋىتقىعان پەندەنىڭ پەشەنەسىنە پەريزات سەزىم بۇيىرماسىن ۇقتىراتىن قويىلىمنىڭ تاعىلىمدىق تاريحىن تالاي عاسىردان بەرى ساحنا تاعىنان تايماستان, تامىرى تارتىلماستان ماڭگى عۇمىر كەشىپ كەلە جاتقان تاعدىرىنان اڭعارۋ قيىن سوقپايدى. الەمنىڭ ەڭ بەلدى اكتەرلەرى حۋانمەن بىرگە سەۆيليادا بىرگە سەرۋەندەپ, بىرگە جۇدەپ, كەيىپكەر كەشكەن قاسىرەتتىڭ قايعى-مۇڭىنا بىرگە باتىپ, ونىمەن بىرگە قامىعىپ, كوز ىلمەي كول-كوسىر سەزىم قۇشقاندا, جانى مەن دەمى تەك باتىس مادەنيەتىمەن عانا ەتەنە جاقىن سياقتى بولىپ كورىنەتىن دۇنيە قازاقى ساحنادا قالاي كورىنىس تابار ەكەن دەگەن قىزىعۋشىلىق تا جوق ەمەس ەدى. ونەر مەن ونەگە ۇلگىسىنە ءار ەل ءوز ورەسىندە ءۇن قاتسا, ۇلتتىق ساحنادان حالىقتىق قاعيداعا جات قىلىق بايقالماي, وتاندىق ونەرپازدار ولجالى تۇستان كورىندى دەۋگە تولىق نەگىز بار. استانالىق تەاتردىڭ دەكوراتسياسى مەن كوستيۋم بوياۋلارى باعزى زامانعى وقيعانى بايانداعانمەن, سەزىم پاتشالىعىندا سەنىم مەن سەرتتەن تايىپ, ارۋلاردىڭ ارمان اسپانىن جاسىنداي وسىپ, گۇل قاناتقا قادالعان جانتاقتاي جاپاندا جالعىز كەزگەن جاننىڭ ىشكى كۇيزەلىسىن جەتكىزەردە قازاق ساناتكەرى قاپىسىز ونەر كورسەتكەندەي.
ساۋىق-سايران قۇرعان جۇرتتىڭ جاڭعىرعان كۇلكىسىنەن سەۆيليا كوشەلەرى بەينەبىر ۇلان-اسىر تويعا مالىنعانداي اسەر قالدىرادى. ءتۇن بالاسى تۇرلەنىپ كەتىپتى. ادام بويىن بيلەپ اكەتەر قۇدىرەتتى مۋزىكادان قۇلاق تۇنادى. بوزبالا جىگىتتىڭ توڭىرەگىنە ۇرلانا كوز تاستاۋى تىم سەزىكتى. دون جۋان بەينەسى («دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى نۇركەن وتەۋىلوۆ) كوپ وقيعالار وينالىپ بارىپ, كەيىپكەرىنە وراعىتىپ سوعاتىن كەيبىر سپەكتاكلدەر سياقتى ەمەس, مۇندا بىردەن باستى ويىنپاز ورتادان كورىنەدى. جان-جاقتان جامىراعان ۇندەر قاباتتاسادى: «دون جۋان! دون جۋان!». ونىڭ ىشىندە اسىرەسە, دوننا ەلۆيرا (اينۇر بەرمۇحامەدوۆا) ۇنىنەن ەرەكشە ءبىر ءدىرىل بايقالادى. تەنوريو (بولات ىبىراەۆ), دون گونسالو (جانقالدىبەك تولەنباەۆ) مەن ديەگو اكەي (مەيرام قايسانوۆ) شارشى توپتى قاق جارىپ, جۇرت ىشىنەن بولەكتەنە بەرەدى. دون جۋاننىڭ كەلمەي قالۋ سەبەبىن اركىم سان ساققا جۇگىرتىپ, جۇرت اراسى گۋ-گۋ اڭگىمەگە اينالىپ كەتىپ بارا جاتقاندا تەنوريو داۋىسى شىرىل قاعا جونەلەدى: «...مەنىڭ ۇلىما ارا تۇسپەڭىز. يمانداي سىرىم, كورەرسىز دە بىلەرسىز, سول نەمەدە جۇرەك جوق. شەشەسى دە سونداي ەدى. قارشادايىنان قاڭتاردىڭ مۇزىنداي سۇپ-سۋىق, سەلت ەتپەيدى. اتتاي جيىرماعا كەلىپ تۇرىپ, اۋزى-مۇرنى قيسايماي, ايەل قاۋىمىنا زاۋقىم جوق دەيدى. ءانشەيىن ۇيالىپ ايتقان بولسا ءبىر ءجون عوي, سورلاتقاندا سول ايتىپ تۇرعانى شىنى. ءبىر بۇكپەسى بولسايشى شىركىننىڭ. ويىنا نە كەلسە دە, لاق ەتكىزىپ ايتا سالادى. جاقىندا ماعان ءولىپ-ءوشىپ سۇيەتىنىم گەومەتريا دەيدى...» اكەنىڭ ۇلى ءۇشىن جۇرەگى ەلجىرەپ جەتكىزگەن مۇڭىنان ءوربيتىن ساحنالىق كورىنىس كورەرمەندى وزىنە ءا دەگەننەن-اق باۋراپ الا جونەلەدى. بۇل ارادا سپەكتاكلدەگى رولدەردى سومداعان ءارتىستەردىڭ شەبەرلىگىنە كوپ نارسە بايلانىستى ەكەنى كورىنىپ تۇردى. وسى تۇرعىدان العاندا, تەاتر ۇجىمى ءوزىن وتە جوعارى دەڭگەيدەن كورسەتە بىلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ادەتتە كەز كەلگەن سپەكتاكلدىڭ جۇگىن ءبىر نەمەسە ەكى-ءۇش ءارتىستىڭ كاسىبي شەبەرلىگى كوتەرىپ الىپ شىعادى. مۇندا دا سونداي وزگەلەردەن وق بويى وزىپ كورىنگەن ءونەرپازدار ءسۇيسىنىس تۋعىزدى. دون جۋان رولىندەگى نۇركەن وتەۋىلوۆتىڭ ونەرىنە ريزا بولماعان ادام نەكەن-ساياق. سپەكتاكل نەگىزىنەن كومەديالىق شىعارما بولىپ سانالعانمەن, كەيىپكەردىڭ جان كۇيزەلىسى درامالىق جانرعا ءتان وقيعالارمەن ورىلەتىن تۇستار كەزدەسىپ قالادى. وسى ەكەۋىن دە نۇركەن ويداعىداي ورىندادى. كوميزمگە قۇرىلعان دون جۋان بەينەسىن درامالىق تۇعىردا تۇشىمدى جەتكىزدى. ونىڭ ءىس-ارەكەتىنە كورەرمەن ەزۋ تارتقانمەن ار جاعىنان ادام تاعدىرى, از كۇندىك ماراپات پەن ءلاززاتتىڭ ماڭگىلىك مازاعى مەن ازابىن تارتقان تاقسىرەت مەنمۇندالايدى. ەپيسكوپ: «ەركەكتىڭ جالعىز بولعانى جاقسى ەمەس دەپ كىتاپتىڭ وزىندە جازىلعان عوي. ءتاڭىرىنىڭ دۇنيەگە ايەلدى جاراتىپ جۇرگەن سەبەبى دە سول ەمەس پە!» دەسە, وعان دون جۋان: «جاراتقان يەم سوندا ەركەكتەردى ابدەن جارىلقاپ تاستادىم دەپ ويلادى-اۋ...
ءبىز ءالى وعان جەتە قويعان جوقپىز. شىنىن ايتقاندا, ءتاڭىرىمنىڭ ءبىزدى ەكى جىنىستى قىپ ەكى جارىپ جىبەرگەنىنە ءوز باسىم ونشا رازى ەمەسپىن. ادامنىڭ ءبىر ءبۇتىننىڭ ءوزى بولماي, تەك سونىڭ ءبىر جارتىسى عانا بولۋى قانداي ادىلەتسىزدىك» دەپ كۇيزەلەدى. مۇنداي ويلار كورەرمەنىن فيلوسوفيالىق تىلسىمعا تارتادى. شىنىمەن دە نەگە ومىردەگى بارلىق نارسە جۇپتان قۇرالادى؟ ەكى جارتى بولماي, ءاۋ باستا نەگە سولار ءبۇتىن كۇيدە جاراتىلماعان؟ بۇل رەتتە ءبىز شىعارمانىڭ كەيىپكەرىنىڭ عانا ماڭگى تۇلعا بولىپ قالماعانىن, سونىمەن بىرگە پەسانىڭ بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ ويىن ورتاق ءبىر ماقساتقا باعىتتايتىن بايلامى دا ولمەس, وشپەس مۇرا ەكەنىن باعامدايمىز. ەڭ سوڭعى كورىنىس – ءومىردىڭ تۇيىعىنا تىرەلگەن تاعدىردىڭ تاۋقىمەتى زاماننىڭ يىعىنا ارتىلعان جۇك بولىپ قالادى. سول جۇكتىڭ ءالى كۇنگە توپتى تولعانتا بەرەتىنى قالاي؟ ماحاببات جىرى تەڭىزدىڭ تولقىنىنداي عاسىردان عاسىرعا جالعاسا بەرسە, ار-وجداننىڭ ايناسى ادامزاتتىڭ ۇزبەي كۇزەتكەن اسىل ايدىنى بولىپ قالا بەرمەك. ادامزاتتىڭ التىن ساندىعىن ماحاببات جىرلارى عانا تولتىرمايدى, سول سەزىمگە سەمسەر سۇققان, ارۋ ايدىڭ بەتىنە بۇلت ۇيىرگەن جاندار جايلى داستاندارمەن دە ءدايىم جاساي بەرمەك. شىن قايعىعا باتىپ, تاعدىرى تراگەديامەن اياقتالاتىن – وسى دون جۋان. ميراندا (اينۇر جەتپىسباەۆا): «تاعى دا باسىم اينالدى. شاماسى, ءبىز ءنارەستەلى بولامىز-اۋ دەيمىن» دەيدى. دون جۋان: «نارەستە دەيسىڭ بە؟» دەپ شوشىپ كەتەدى. ميراندا: «جۋان, سەن قۋاندىم دەپ قازىر ايتپاي-اق قوي. ءبىر كۇنى شىننان قۋانعانىڭدى ءوز كوزىممەن كورسەم مەن ءۇشىن ودان ارتىق باقىت جوق» دەپ ۋىسىنا شىلبىردى ۇستاعان كۇيى قاتىپ قالادى. رەجيسسەردىڭ ءار وقيعانى بەرۋ شەشىمى كورەرمەندى بەي-جاي قالدىرمايدى. ءماسەلەن, وسى ءبىر عانا ءساتتىڭ اسەرى ەش ەستەن شىقپاستاي. باسىنا شىنجىر ىلىنگەن دون جۋان ميراندانىڭ جەتەگىندە كەتىپ بارا جاتادى. ءتۇن بالاسىن شۋلاتىپ, تۇندىكتى ءتۇبىتتەي تۇتكەن نوياننىڭ سوڭعى دەمى وسىلاي ايەل شىنجىرىنىڭ استىندا تۇنشىعىپ قالا بەرەدى. «اس ءتاتتى بولسىن!» دەگەن وشاق باسىنداعى ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ «ەركىندىكتەن» ايىرعان شىلبىر سوزدەي تۇيىندەلۋى كوركەم شەشىم... ءبىر نارسە انىق – استانالىق تەاتردىڭ رەپەرتۋارىنا جاڭادان ءبىر تىڭ تۋىندى كەلىپ قوسىلدى. شىعارما مەن ساحنالىق قويىلىمنىڭ ءبىرتۇتاس ءدۇنيەدەي بىرىمەن-ءبىرى ءۇندەستىك قۇرۋى رەجيسسەر ەڭبەگىنىڭ جانعانى دەپ بىلەمىز. ويدان قوسىلعان, تىڭنان تابىلعان دەيتىندەي اۆتور ەڭبەگىنە نۇقسان تيگەن جەر جوق. كەيبىر ساحنالىق قويىلىمدار پەسانىڭ نەگىزگى ورمەگىنەن اۋىتقىپ كەتىپ, «اتتەگەن-اي» دەگىزىپ جاتسا, ال مۇندا ءبارى باستاپقى تامىردان تارايتىنى انىق تانىلادى. ناۋرىز مەرەكەسى تۇسىندا تۇساۋى كەسىلگەن قويىلىمدى جۇرتتىڭ جەر-انانىڭ بويىنا جىلعاداي جىلى لەپ تاراتار كوكتەمگى اۋاداي ءسۇيسىنە جۇتۋىنان سونداي ءبىر عاجاپ اسەر سەزىلەدى.
ال ەندى ءسوز سوڭىندا بۇل قويىلىمنىڭ قازىرگى تاڭداعى كوكەيكەستىلىگى نەدە دەگەن ماسەلەگە توقتالايىق. دون جۋان – الەمدىك ادەبيەتتە كوپتەگەن ۇلتتىق ءسوز ونەرلەرىنە ورتاق بەينە. ول ءجونىندە مولەر دە, كورنەل دە, بايرون دا, الەكساندر ديۋما دا, پۋشكين دە, بلوك تا, تسۆەتاەۆا دا, ءبارى دە جازعان. دۇنيە مادەنيەتىندە مۇنداي بەينە ەكەۋ عانا: دون جۋان مەن فاۋست. دون جۋان وبرازىنىڭ مۇندايلىق تانىمالدىعى ءتىپتى دە تەگىن ەمەس. ءويتكەنى, سەزىم بار جەردە, ءناپسى بار جەردە, ءتان بار جەردە ونى كىم قالاي پايدالانادى دەگەن ماسەلە تۋىنداماي قويمايدى. ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى دون جۋان بەينەسىنىڭ قوعامنىڭ پاراساتتىلىق دەڭگەيىنە بايلانىستى ەۆوليۋتسياعا ءتۇسىپ وتىراتىنىن ءدايىم ايتۋمەن كەلەدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, قازاق ساحناسىنا دون جۋاننىڭ قايتا ورالۋىندا بەلگىلى ءبىر وي قيسىنى بار دەر ەدىك. جاسىراتىنى جوق, نارىق كەلىپ, پارىق كەتىپ جاتقان قازىرگى كەزەڭدە سەرىلىكتىڭ ءوڭى اينالدىرىلىپ, ونى جۇرگىشتىكپەن, ءتىپتى انىعىن ايتار بولساق, ازعىندىقپەن شاتاستىرىپ العانىمىز جاسىرىن ەمەس. قاللەكي تەاترىنىڭ جاڭا قويىلىمى دونجۋاندىقتىڭ دراماسىن, تراگەدياسىن اشىپ كورسەتە الۋىمەن قۇندى. تالاي سايراندى ءسۇرىپ, تالاي وتباسىنا ويران سالعان, تالايدىڭ وبالىنا قالعان دون جۋاننىڭ سپەكتاكل سوڭىندا ءتىرى ولىككە اينالىپ, ءوزىن-ءوزى اعاش مايىتكە تىعىپ تىناتىنى مىنا ومىردە ەشتەڭەنىڭ دە وتەۋسىز كەتپەيتىنىن, ءار قياناتتىڭ ءبىر قايتارىمى بولاتىنىن كورسەتەدى.
قاراشاش توقسانباي, سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.