اراسىنداعى تەڭگەرىم قايتكەندە قامتاماسىز ەتىلەدى؟
قازاقستان رەسپۋبليكاسىن دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرۋدا مەملەكەتتىڭ قىلمىستىق-قۇقىقتىق ساياساتى, قىلمىستىق-اتقارۋ زاڭناماسىنىڭ دەڭگەيى, ونىڭ ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىنا, نەگىزگى حالىقارالىق ستاندارتتارعا جانە قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ قاعيداتتارىنا سايكەس كەلۋى ەرەكشە ءرول اتقارادى. بۇل رەتتە بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, لاۋازىمدى تۇلعالار مەن ازاماتتاردىڭ قولدانىستاعى قىلمىستىق-اتقارۋ زاڭىنىڭ نورمالارىن مۇلتىكسىز ءارى ءدال ساقتاۋى دا زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى شارتى بولىپ تابىلادى.
قىلمىستىق سوت ءىسىن ءجۇرگىزۋدىڭ مازمۇنى مەن نىسانىن ايقىندايتىن قۇقىقتىق تۇجىرىمدامادا ەڭ ماڭىزدى ەلەمەنت رەتىندە قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسىنىڭ (قاك) 23-بابىندا بەكىتىلگەن ايىپتاۋشى جانە قورعاۋشى تاراپتاردىڭ جارىسپالىلىعى مەن تەڭ قۇقىلىعى قاعيداتى نەگىزىندە سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قىلمىستىق پروتسەستىڭ اتالعان قاعيداتىنا سايكەس قىلمىستىق قۋدالاۋ, قورعاۋ جانە سوتتىڭ iستi شەشۋi بiر-بiرiنەن بولiنگەن جانە ولاردى ءارتۇرلi ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامدار جۇزەگە اسىرادى. ادامنىڭ قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتى جاساۋداعى كiنالiلiگiن دالەلدەۋ جانە ونىڭ ءوزىن قورعايتىن دالەلدەرىن تەرىسكە شىعارۋ مiندەتi – قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنا, ال سوتتا ءىس جۇرگىزۋ كەزىندە مەملەكەتتىك جانە جەكەشە ايىپتاۋشىلارعا جۇكتەلەدi. قورعاۋشى كۇدىكتىنى, ايىپتالۋشىنى, سوتتالۋشىنى, سوتتالعان ادامدى, اقتالعان ادامدى قورعاۋدىڭ زاڭدا كوزدەلگەن بارلىق تاسىلدەرىن پايدالانۋعا مiندەتتi. سوت قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگانى بولىپ تابىلمايدى, ايىپتاۋشى نەمەسە قورعاۋشى تاراپ جاعىندا ارەكەت ەتپەيدى جانە ادىلدىكتەن باسقا قانداي دا بولسىن مۇددەلەردi بiلدiرمەيدi. سوت ناقتىلىقتى جانە بەيتاراپتىلىقتى ساقتاي وتىرىپ, تاراپتاردىڭ ءوز اتقارۋشىلىق مiندەتتەرىن ورىنداۋى جانە وزدەرiنە بەرiلگەن قۇقىقتاردى جۇزەگە اسىرۋى ءۇشiن قاجەتتi جاعدايلاردى جاساۋعا مىندەتتى.
قىلمىستىق پروتسەستىڭ قاعيدالارىن بەكىتۋگە جانە ايىپتاۋ مەن قورعاۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قازاقستاندىق قۇقىقتى دامىتۋداعى ەلەۋلى قۇبىلىس جانە قاك-ءتىڭ 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلۋى, سونداي-اق «بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە وعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ ەنگىزىلۋى بولىپ تابىلادى. وسى جوسپارعا سايكەس زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ينستيتۋتتىق رەفورما شەڭبەرىندە (جوسپاردىڭ ءىى-ءبولىمىنىڭ 22-تارماعى) ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن شەكتەيتىن بۇكىل تەرگەۋ ارەكەتتەرىنە سانكتسيا بەرۋ وكىلەتتىكتەرىن تەرگەۋ سۋدياسىنا كەزەڭ-كەزەڭمەن بەرۋ ەسەبىنەن سوتتاردا ايىپتاۋ مەن قورعاۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋ شارالارى كوزدەلگەن.
قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە تەرگەۋ سۋدياسىنىڭ ەنگىزىلۋى جانە وعان ءتيىستى وكىلەتتىكتەردىڭ بەرىلۋى زاڭ ۇستەمدىگىن نىعايتۋدا جانە قىلمىستىق پروتسەستە ايىپتاۋ مەن قورعاۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى دا ءتيىمدى قۇقىقتىق تەتىك بولىپ تابىلادى. تەرگەۋ سۋدياسىنىڭ وكىلەتتىگى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن شەكتەيتىن تەرگەۋ ارەكەتتەرىنە سوت ارقىلى سانكتسيا بەرۋمەن, قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتتەرى مەن شەشىمدەرىنە كەلتىرىلگەن شاعىمداردى قاراۋمەن, ادۆوكاتتاردىڭ وكىلەتتىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋمەن جانە قىلمىستىق پروتسەستىڭ سوتقا دەيىنگى ساتىسىندا سوت باقىلاۋىنىڭ باسقا دا تەتىكتەرىمەن بايلانىستى. ولاردىڭ ىسكە اسۋى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋدىڭ بارلىق ساتىسىنا ەلەۋلى وڭ اسەرىن تيگىزەدى, قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىن تارتىپكە كەلتىرەدى, ادامداردىڭ قورعالۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋدە ادۆوكاتۋرانىڭ ءرولىن ارتتىرا تۇسەدى جانە ونىڭ قىزمەتىن جانداندىرادى, قىلمىستىق پروتسەستىڭ مىندەتتەرىن ونىڭ باستاپقى ساتىسىندا قامتاماسىز ەتەدى.
قولدانىستاعى قىلمىستىق-اتقارۋ زاڭدارىنا سايكەس تەرگەۋ سۋدياسىنىڭ ەرەكشە وكىلەتتىگىنە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن شەكتەيتىن بىرقاتار نەگىزگى تەرگەۋ ارەكەتتەرىن سانكتسيالاۋ كىرەدى, اتاپ ايتقاندا: كۇزەتپەن ۇستاۋدى جانە ۇيقاماقتى سانكتسيالاۋ, م ۇلىككە تىيىم سالۋدى سانكتسيالاۋ; كۇزەتپەن ۇستالمايتىن ادامدى سوت-پسيحياتريالىق نەمەسە سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما جۇرگىزۋ ءۇشىن مەديتسينالىق ۇيىمعا ماجبۇرلەپ ورنالاستىرۋ; ءمايىتتى ەكسگۋماتسيالاۋ; كۇدىكتىگە, ايىپتالۋشىعا حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالاۋ; قاراپ-تەكسەرۋدى, ءتىنتۋدى, الۋدى, جەكە ءتىنتۋدى سانكتسيالاۋ.
قىلمىستىق پروتسەستە ايىپتاۋ مەن قورعاۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنىڭ نەگىزگى جاڭالىعى تەرگەۋ سۋدياسىنا قورعاۋشى ادۆوكاتتىڭ قىلمىستىق ءىس ءۇشىن ماڭىزى بار كەز كەلگەن مالىمەتتەردى, قۇجاتتاردى, نارسەلەردى تالاپ ەتىپ الدىرۋ جانە قىلمىستىق ىسكە قوسىپ تىگۋ تۋرالى; ەگەر قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگانى وسىنداي ءوتىنىشحاتتى قاناعاتتاندىرۋدان نەگىزسىز باس تارتسا نە ول بويىنشا ءۇش تاۋلىك ىشىندە شەشىم قابىلدانباسا, ساراپتاما تاعايىنداۋ تۋرالى, قىلمىستىق پروتسەستى جۇرگىزەتىن ورگانعا ايعاق بەرۋى ءۇشىن كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ قيىندىق تۋدىراتىن, ياعني بۇرىن وزدەرى جاۋاپ العان كۋانى ماجبۇرلەپ اكەلۋ تۋرالى ءوتىنىشحاتتارىن شەشۋ ماسەلەسىنىڭ بەرىلۋى بولىپ تابىلادى.
قىلمىستىق پروتسەستىڭ سوتقا دەيىنگى ساتىسىندا سوت باقىلاۋىن جانە ايىپتاۋ مەن قورعاۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان تەرگەۋ سۋدياسىنىڭ وكىلەتتىگى قىلمىستىق ءىستى ءمانى بويىنشا قاراۋ ارقىلى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىراتىن سۋديانىڭ وكىلەتتىگىنەن ەرەكشەلەنەدى. ماسەلەن, تەرگەۋ سۋدياسى ءوز وكىلەتتىكتەرىن قىلمىستىق پروتسەستىڭ سوتقا دەيىنگى ساتىسىندا جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە قىلمىستىق ءىستى ءمانى بويىنشا شەشۋ ءۇشىن سوتتا قارالاتىن ماسەلەلەردى الدىن الا شەشۋگە, سونىڭ ىشىندە كىناسىنىڭ دالەلدەنگەن-دالەلدەنبەگەنى, ءىس بويىنشا جيناقتالعان دالەلدەمەلەردىڭ قاتىستىلىعى, جول بەرىلۋشىلىگى, نانىمدىلىعى مەن جەتكىلىكتىلىگى تۋرالى قورىتىندى بەرۋگە ءتيىس ەمەس. سونىمەن بىرگە, سوت سوتتىق باقىلاۋ شەڭبەرىندە سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋدى جۇزەگە اسىراتىن ورگانداردىڭ پروتسەستىك ارەكەتتەردى جاساۋ كەزىندە زاڭ نورمالارىنىڭ ساقتالۋىن, سونداي-اق قىلمىستىق قۋدالاۋ ءۇشىن ماتەريالدىق-قۇقىقتىق جانە پروتسەستىك نەگىزدەردىڭ بار-جوعىن تەكسەرۋگە قۇقىلى. جالپى قاعيداعا سايكەس تەرگەۋ سۋدياسى سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋدى جۇزەگە اسىراتىن ورگانعا تەرگەۋگە جىبەرۋ جانە تەرگەۋ ارەكەتتەرىن جۇرگىزۋ تۋرالى نۇسقاۋ بەرۋگە ءتيىس ەمەس. تەرگەۋ ارەكەتتەرىن جۇرگىزۋ تۋرالى نۇسقاۋدى تەرگەۋ سۋدياسى قاك-ىدە كوزدەلگەن جاعدايدا عانا پروكۋرورعا بەرۋگە قۇقىلى. ماسەلەن, قاك-ءتىڭ 56-بابىنىڭ 5-بولىگىنە سايكەس كۇدىكتى وزىنە ازاپتاۋ جانە باسقا دا زاڭسىز ارەكەتتەر قولدانىلعانى تۋرالى ارىزدانعان نەمەسە وندا كۇش قولدانۋدىڭ ىزدەرى بولعان كەزدە تەرگەۋ سۋدياسى قاداعالاۋشى پروكۋرورعا كورسەتىلگەن فاكتىلەردى دەرەۋ تەكسەرۋدى جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىرۋعا مىندەتتى. ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, ۇيىمداردىڭ زاڭمەن قورعالاتىن مۇددەلەرىن زاڭسىز شەكتەۋ نەمەسە وزگە دە بۇزۋ فاكتىلەرى انىقتالعان كەزدە تەرگەۋ سۋدياسى قاك-ءتىڭ 56-بابىنىڭ 6-بولىگىنە سايكەس جەكەشە قاۋلى شىعارۋ ارقىلى زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن تۇلعالاردىڭ جاۋاپتىلىعى تۋرالى ماسەلە قويادى.
سوتتىڭ قاك-ءتىڭ 106-بابىنداعى تارتىپپەن قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) جانە شەشىمدەرىنە كەلتىرىلگەن شاعىمداردى قاراۋ ينستيتۋتى سوتتىق باقىلاۋدىڭ جانە ايىپتاۋ مەن قورعاۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ساقتاۋدىڭ پارمەندى پروتسەستىك تەتىگى بولىپ تابىلادى. قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن پروكۋروردىڭ, تەرگەۋ جانە انىقتاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتى (ارەكەتسىزدىگى) جانە شەشىمى تىكەلەي قوزعايتىن تۇلعا سوتقا قاك-ءتىڭ 106-بابىنا ساي شاعىممەن جۇگىنۋگە قۇقىلى. قىلمىستىق ءىس بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ شەڭبەرىندە سوتقا قىلمىستىق ءىستى ءمانى بويىنشا شەشۋ كەزىندە سوتتا قاراۋ نىساناسى بولۋى مۇمكىن ماسەلەلەردى الدىن الا شەشپەي, قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگانىنىڭ كەز كەلگەن ارەكەتتەرى مەن شەشىمدەرىنىڭ زاڭدىلىعىنا شاعىم بەرۋگە بولادى.
سوت تورەلىگىن, قىلمىستىق پروتسەستىڭ قاعيدالارىن, سوتتا ايىپتاۋ مەن قورعاۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋدى نىعايتۋ بويىنشا ەلەۋلى شارالار قازاقستاندا القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن كەيبىر قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. القابيلەر قاتىساتىن سوت ءىسى تاراپتاردىڭ تەڭ قۇقىلىعى مەن جارىسپالىعى قاعيداتىن بەكىتۋدە, الدىن الا تەرگەۋ مەن سوت تالقىلاۋى ساپاسىن جاقسارتۋدا, تاراپتاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋدا ماڭىزدى وڭ ءرول اتقارادى. بۇدان باسقا, ول سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ ورگاندارىن تارتىپكە كەلتىرەدى جانە پروتسەستىك زاڭدا جازىلعان بارلىق نۇسقاۋلاردى مۇلتىكسىز ورىنداۋدا باعدار بەرەدى. القابيلەر قاتىساتىن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. القا بيلەر قىلمىستىق ءىستىڭ ماتەريالدارىن الدىن الا زەردەلەمەيدى جانە ولاردىڭ نازارىنا ولاردىڭ بەيتاراپتىلىعىنا اسەر ەتۋى ءمۇمكىن كەيبىر ناقتى دەرەكتەر جەتكىزىلمەيدى. ماسەلەن, قاك-ءتىڭ تالاپتارىنا سايكەس سۋديا القابيلەردى دالەلدەمە رەتىندە جول بەرىلمەگەن ناقتى دەرەكتەرمەن تانىستىرۋعا ءتيىس ەمەس. القابيلەر سوتتالۋشىنىڭ بۇرىنعى سوتتىلىعىمەن بايلانىستى ءمان-جايلار تۋرالى, ونى ماسكۇنەم نەمەسە ناشاقور دەپ تانۋ تۋرالى اقپاراتتى, سونداي-اق ولاردىڭ تاراپىنان سوتتالۋشىعا قاتىستى قاتە تۇسىنىك تۋدىراتىن وزگە دە ءمان-جايلاردى بىلۋگە ءتيىس ەمەس. بۇل تۇرعىدا القابيلەر ناقتى جانە تولىق جارىسپالىلىق پروتسەستىڭ ناتيجەسى بويىنشا سوتتالۋشىنىڭ كىنالى ەكەنى نەمەسە كىنالى ەمەستىگى تۋرالى ءوز شەشىمىن شىعارادى. مۇنداي پروتسەستەردە القابيلەردىڭ كەسىمى ايىپتاۋشى نەمەسە قورعاۋشى تاراپتىڭ كاسىپقويلىعىنا جانە جاۋاپتى كوزقاراسىنا ءجيى بايلانىستى بولادى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, القابيلەر سوتى باسقا سوتتارعا قاراعاندا اقتاۋ ۇكىمدەرىن ءجيى شىعارادى.
ءابدىراشيت جۇكەنوۆ,
جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى