قىركۇيەكتىڭ ورتاسىندا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ باسقارۋشىسى قايرات كەلىمبەتوۆ باستاعان ورتالىق قىزمەتكەرلەرى ءتاجىريبە الۋ ماقساتىندا سينگاپۋر رەسپۋبليكاسىنا بارعان بولاتىن. قارجى سالاسىن دامىتۋ تەتىكتەرىنەن حاباردار ەتكەن لي كۋان يۋ مەكتەبىندەگى سەمينارعا قاتىسىپ ءارى سينگاپۋردىڭ قارجى-ەكونوميكا سالاسىنا جاۋاپتى ۆەدومستۆولارىنداعى كەزدەسۋلەردەن كەيىن شاعىن عانا ەلدىڭ قارىشتى قادامدارىنا قاتىستى ويعا تۇيگەندەرىمىزبەن ءبولىسۋدى ءجون كوردىك.
سينگاپۋر – الەمدەگى اسا ءىرى قارجىلىق حاب. وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى الپاۋىت كومپانيالار مەن اۋقاتتى ازاماتتار قارجىلارىن سينگاپۋردە ورنالاسقان قارجى قۇرىلىمدارىندا ساقتاعاندى ءجون كورەدى. جەرى جەتىسپەگەندىكتەن, كورشىلەرىنەن قۇم اكەلىپ, تەڭىز جاعالاۋىن قۇرعاتۋ ارقىلى اۋماعىن ارتتىرىپ وتىرعان وسى ءبىر ارال-مەملەكەتتەن ءوز كەڭسەلەرىن اشۋعا الەمدىك مىقتى قارجى كونگلومەراتتارى اسا مۇددەلى. قارجى سالاسىنىڭ عانا ەمەس, وزگە دە سالالارداعى تالانتتى ازاماتتار سينگاپۋردەن جۇمىس تاپقاندى جارتى باقىت سەزىنەدى. قازىرگى كۇنى سينگاپۋردىڭ قارجى سالاسى ءىجو-ءنىڭ 12 پايىزىن بەرىپ وتىر. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش شامامەن 3 پايىزعا تەڭ.
كوڭىلگە جاققان العاشقى جايت – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اسا ۇيلەسىمدى قيمىلى بولدى. ءبىرىنشى كەزەكتە – مەملەكەتتىك مۇددە.
سينگاپۋردىڭ ۇلتتىق بانكى ىسپەتتەس ورگان اقشا-نەسيە باسقارماسى, ول سونىمەن قاتار, قاداعالاۋشى فۋنكتسيالارىمەن جانە قارجى ورتالىعىن دامىتۋ قىزمەتىمەن دە اينالىسادى. وسى باسقارما جاڭا قۇرىلعان كەزدە, ياعني 45 جىل بۇرىن, ءارى الەمدەگى ءىرى «قارجىلىق حاب» اتانۋعا دەگەن ماقساتىن بەلگىلەگەن كەزدە كەلەسى ورگان – ەكونوميكالىق دامۋ اگەنتتىگى (جاھاندىق بيزنەس-ورتالىق رەتىندە ەلدىڭ پوزيتسياسىن نىعايتۋعا ارنالعان جوسپارلاۋ مەن ستراتەگيالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك ۇيىم, اقش پەن باتىس ەۋروپادا جانە ازيادا سينگاپۋردى ءىرى كورپوراتسيالار ءۇشىن ارزان وندىرىستىك بازالار قۇراتىن الاڭ رەتىندە ۇسىناتىن وكىلدىكتەرى بار) قارجى ورتالىعىنا كەلۋى ءتيىس ءىرى كومپانيالاردى سينگاپۋرعا شاقىرۋعا جانە ءىرى كومپانيالاردىڭ شتاب-پاتەرلەرىن سينگاپۋردەن اشۋعا ۇگىتتەۋگە بارىنشا دەن قويعان. «نەگىزگى ماقسات – سينگاپۋردى جايلى, قولايلى, ينۆەستيتسيانى اكەلۋگە جانە ساقتاۋعا تارتىمدى مەملەكەت ەتۋ يدەياسىمەن بايلانىستى بولدى», دەيدى وسى اگەنتتىكتىڭ توراعاسى بە سۋان دجين. ول قازىرگى كۇنى سينگاپۋردىڭ ماقتانا الاتىن نەمەسە ۇلگى ەتە الاتىن نەگىزگى ءتورت باعىتىن اتاپ كورسەتتى.
بىرىنشىدەن, سينگاپۋر – وڭتۇستىك ازيانىڭ كاپيتال نارىعىنا اينالعان.
ەكىنشىدەن, ايماقتاعى ءال-اۋقاتتى باسقارۋ مەنەدجمەنتىن قالىپتاستىرعان.
ۇشىنشىدەن, اكتيۆتەردى باسقاراتىن ورتالىققا اينالعان.
تورتىنشىدەن, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بيزنەس ورتالىعى دەگەن اتتى سەنىمدى تۇردە يەمدەنگەن.
ايتا كەتۋ كەرەك, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ العا قويعان ماقساتى دا وسى باعىتتارمەن ۇندەس.
5,5 ملن حالقى بار سينگاپۋردە 200 مىڭنان استام ازامات قارجى سالاسىندا قىزمەت ەتەدى. 500 باسقارۋشى كومپانيا قۇنى 1 ترلن اقش دوللارىنان استام اكتيۆتەردى باسقارادى.1200 قارجى ينستيتۋتى بار. ايگىلى «Fortune-500» تىزىمىنە ەنگەن كومپانيالاردىڭ 300-ءى سينگاپۋردە جۇمىس ىستەيدى.
الايدا, سينگاپۋردىڭ قارجى ورتالىعىنا تىركەلۋ اۋزىن ايعا بىلەگەن الەمدىك قارجى ينستيتۋتتارى ءۇشىن وڭاي شارۋا بولماعان. سينگاپۋردىڭ قارجى رەتتەگىشى كەز كەلگەن قارجى ينستيتۋتى تۋرالى اقپاراتتى تاپتىشتەپ تەكسەرۋىمەن, ىقتيمال قاۋىپ-قاتەردەن ساقتانۋدى ءجون كورۋىمەن بەلگىلى ورگان. سوڭعى جىلدارى عانا قارجى سالاسىندا بەيتاراپتاندىرۋ ۇدەرىسىن باستاۋدى ءجون دەپ تاۋىپتى. سول كەزدە دە ەكونوميكالىق دامۋ اگەنتتىگى سول باعىتتا قولعابىس ەتۋمەن اينالىسقان.
كەلەسى ويعا تۇيگەن دۇنيە ارينە, سينگاپۋردىڭ «ەكونوميكالىق ارحيتەكتورلارىنىڭ» ۇلەسى. بۇل مىسالدى كەلتىرۋ ارقىلى ءبىز مەملەكەتشىلدىك, ۇيلەسىمدىلىك سەكىلدى فاكتورلاردى العا قويۋدى ءجون دەپ تاپتىق, ويتكەنى, يدەيانىڭ كوپشىلىككە جەتىپ, ونى قابىلداپ, وعان سەنىپ, ونى جۇزەگە اسىرعان كەزدە عانا اسەرى مىقتى بولادى ەمەس پە.
«تەماسەك» كومپانياسىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى لي تەنگ كياتپەن كەزدەسۋ كەزىندە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ دەلەگاتسياسىنا سينگاپۋر جەتىستىگىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ايتىلدى. «اسا ۇلكەن ءرول وسى قارجى سالاسىن جاڭادان قۇرۋ كەزەڭىمەن بايلانىستى بولدى», دەگەن ول, وسى سالانىڭ العاشقى كوشباسشىلارى, «ەكونوميكالىق ارحيتەكتور» دەگەن اتقا يە حو سۋي سەن مەن گو كەنگ ءسۋيدى ەرەكشە اتادى دەمەك, العىشارتتاردى ايقىندايتىن ادامداردىڭ ءرولى جوعارى بولىپ وتىر.
كەلەسى كەزەكتە سينگاپۋردىڭ ساتتىلىگى ايتىلادى, ارينە, گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, اعىلشىنداردان مۇراعا قالعان اعىلشىن زاڭدىلىعى سەكىلدى جاعدايلار دا ايتىلماي قالمادى. «تەماسەك» كومپانياسى ءبىزدىڭ «سامۇرىق-قازىناعا» ۇقساس. دۇرىسىن ايتقاندا, «سامۇرىق-قازىنا» وسى تەماسەكتىڭ ۇلگىسىن العان. 1974 جىلى قۇرىلعان ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى, سينگاپۋردىڭ ءىرى حولدينگى, ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن سەكتورلارىنداعى كومپانيالارعا يەلىك ەتەدى جانە ولاردى باسقارادى. قازىرگى اكتيۆتەرىنىڭ قۇنى 180 ملرد اقش دوللارىنا تەڭ.
گەوگرافيالىق ورنالاسۋى – شىندىعىندا دا ەلدىڭ ساتتىلىگىن ايقىنداعان فاكتور. سينگاپۋردىڭ ءۇندىستان, يندونەزيا, قىتاي سەكىلدى ءىرى مەملەكەتتەردەن اسا الىس ەمەستىگى, بۇعان قوسا بۇل ەلدىڭ اعىلشىن كوممەرتسيالىق زاڭدىلىعى بويىنشا جۇمىس ىستەۋى ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنە يە بولۋىنا مول اسەر ەتكەن. بۇعان قوسا گونكونگپەن قاتارلاسىپ قىتاي سەكىلدى الىپ ەكونوميكانىڭ ناۆيگاتورىنا اينالعان. قور بيرجاسىن دامىتۋعا دا وسى گەوگرافيالىق احۋالى وڭ ىقپال ەتكەن. قور بيرجاسى, سالىستىرمالى تۇردە, جاس. بيرجالاردىڭ بىرىگۋىنەن پايدا بولعان, ياعني وسىدان 17 جىل بۇرىن عانا قۇرىلعان سينگاپۋر قور بيرجاسىندا تىركەلگەن كومپانيالاردىڭ سانى 800-دەن اسادى. ولاردىڭ 40%-ى ەلدەن تىسقارىدا ورنالاسقان. بۇل قور بيرجاسىنىڭ ءبىر مەملەكەتتىكى نەمەسە ايماقتىكى عانا ەمەس, عالامدىق ەكەندىگىنەن حابار بەرەتىن جايت.
سينگاپۋردەن ۇلگى الار تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت – ەلدىڭ تالانتتاردى تارتا ءبىلۋى. سينگاپۋردى – «تالانتتاردى تارتۋدان الدىنا جان سالمايتىن ەلدەردىڭ» قاتارىنا قوسساق, ارتىق ەتپەس. ءبىز قاتىسقان 20-عا جۋىق كەزدەسۋدە مينيسترلەرى, ۇلتتىق بانك توراعالارى, حولدينگ باسشىلارى, بيزنەس وكىلدەرى, قاي-قايسىسى بولماسىن «ءبىز مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتەردى سينگاپۋردان ءبولىمىن اشۋعا شاقىردىق, مىقتى ستۋدەنتتەردى جان-جاقتان تارتۋعا كوڭىل بولدىك, تالانتتى قىزمەتكەرلەردىڭ سينگاپۋرعا كەلىپ جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاسادىق», دەگەن پىكىردى ايتۋمەن بولدى. ەگەر قارجى سالاسىندا 200 مىڭنان استام قىزمەت ەتەتىن بولسا, سونىڭ باسىم بولىگى ەكسپاتتار ەكەن. اسىرەسە, 2008 جىلعى عالامدىق قارجى داعدارىسى كەزىندە ەۋروپا, اقش قارجى رىنوكتارى زارداپ شەككەن ۋاقىتتا سينگاپۋردە «ەكسپاتتار ءنوپىرى» ورىن العان. ايتا كەتەرلىگى, سينگاپۋر تاۋەلسىزدىك العان 50 جىل ىشىندە الەمدە قانشا قارجى داعدارىسى ورىن العانىمەن, ولاردىڭ وسى ارال-مەملەكەتتىڭ وسىمىنە اسەرى بولماعان. مىقتى كادرلاردى ءوز ەكونوميكاسىنىڭ وسىمىنە جۇمىس ىستەتە ءبىلۋ ەڭ ۇتىمدى شەشىم بولار.
بىزبەن كەزدەسكەن سينگاپۋرلىكتەر «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنا كادىمگىدەي قىزىعىپ, بۇل ورتالىقتىڭ قۇرىلۋىنا تۇرتكى بولعان سەبەپتەردى سۇراستىرۋمەن بولدى. قايرات كەلىمبەتوۆ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى, ءمۇمكىندىكتەرى, قارجى ينستيتۋتتارى ءۇشىن جەڭىلدىكتەردى تاپتىشتەپ ايتىپ بەردى.
تمد كەڭىستىگىندە اعىلشىن زاڭناماسىنا نەگىزدەلگەن ينۆەستورلارعا تۇسىنىكتى پلاتفورمانى تەك «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ عانا قۇرىپ وتىرعانىن ەستىپ, سينگاپۋرلىكتەر وزدەرىنىڭ قارجى ورتالىعىن قۇرۋداعى ەڭ العاشقى قادامدارىن ەسكە ءتۇسىردى. گونكونگ سەكىلدى باسەكەلەسى حاقىندا باياندادى. جىلدار بويى ۇزەڭگىلەس كەلە جاتقان ەكى قارجى ورتالىعىنىڭ تاعدىرى ۇقساس. عالىمدارى سونداي مىقتى باسەكەلەسىنىڭ بارىن ءتىپتى جەتىستىگىنىڭ سەبەبى دەپ بىلەدى. بوساڭسۋعا جول جوق. تەك العا جىلجۋ قاجەت.
«استانا» قارجى ورتالىعىنىڭ يسلامدىق قارجىلاندىرۋ تۋرالى جوسپارلارىن سۇرادى. ەۋرازيا ايماعىندا نەمەسە دۋباي مەن كۋالا-لۋمپۋر اراسىنداعى كەڭىستىكتە بۇل قارجى قۇرالىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە دامىماعانىن, سونى قازاقستاندىق قارجى ورتالىعىنىڭ ءوزىنىڭ نەگىزگى بەس باعىتىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىنداپ وتىرعانى تۋرالى ەستىدى. قازاقستانعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتا تۇسكەندەي. قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قارجى ورتالىعىنىڭ كاپيتال نارىعى بويىنشا جوسپارلارىن ورتاعا سالادى.
سينگاپۋرلىكتەر قازاقستاننىڭ قارجى سالاسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە دامىتۋعا دەن قويىپ وتىرعانىن, اعىلشىن زاڭناماسى شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەۋگە دەگەن تالپىنىسىن جوعارى باعالايدى. سينگاپۋر اقشا-نەسيە باسقارماسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى راۆي مەنون «قىتايدىڭ «ءبىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى قازاقستان ءۇشىن اسا ءۇلكەن مۇمكىندىك بەرەتىن باعدارلاما. ءبىز قىتايمەن كوپ باعىتتار بويىنشا جىلدار بويى جۇمىس ىستەپ كەلەمىز, سوندىقتان, بىرگە قولعا الاتىن سالالار, جوبالار دا بارشىلىق دەپ ويلايمىن. قارجى, ينفراقۇرىلىم سالالارىندا بىرگە اتقاراتىن ىستەر كوپ», دەيدى. ول سونىمەن قاتار, جوعارىدا جازعانىمىزداي, «تالانتتارعا جول اشۋ كەرەك» دەگەن ويىن جەتكىزدى.
سينگاپۋر ساپارىنان كەز كەلگەن ءىستى باستاردا العىشارتتار دۇرىس قالىپتاسىپ, وعان كورسەتىلەتىن قولداۋ قامتاماسىز ەتىلىپ جانە جاسالىناتىن شارۋانى ءبىر سالانىڭ عانا ءىسى دەپ قاراماي, مەملەكەتتىڭ نەگىزگى باعىتى, ىلگەرى ورلەۋىنىڭ كەپىلى دەپ قاراستىرعان كەزدە, ونداي ءىستىڭ ءساتسىز بولۋى مۇمكىن ەمەس دەگەن وي تۇيدىك.
گۇلنار مۇقانوۆا