1964 جىل. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىندە, ونىڭ ىشىندە يحتيولوگ-بالىق ءوسىرۋشى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقاندار دا سونشالىقتى كوپ ەمەس-ءتى. كىمنىڭ كوزى تۇسكەنى بەلگىسىز, قولىنا ديپلومىن الىپ بولماي جاتىپ كەڭەس سۋحانوۆقا «قۇدا» تۇسۋشىلەر كوبەيدى. ويتكەنى ول قازالى اۋدانىنىڭ ارال تەڭىزىنە جاقىن, نەگىزىنەن ەگىنشىلىك جانە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن «قىزىلتۋ» ۇجىمدىق شارۋاشىلىعىندا وسكەندىكتەن, العاشقى بەتتە اگرونوم بولسام دەيتىن. الايدا تاعدىردىڭ ءوزى ءيىپ اكەلىپ ونى بالىقشىلىق كاسىپتىڭ ارناسىنا ءتۇسىردى دە جىبەردى.
– مەن الماتى توعان شارۋاشىلىعىنىڭ شەلەك بولىمشەسىنە باس بالىق ءوسىرۋشى مامان بولىپ كەلگەنىمدە, بۇل شارۋاشىلىقتا بەس ءۇي, شاباق الۋ, ءوسىرۋ, كۇتىپ-باعۋ ىسىمەن اينالىساتىن نەبارى 24 ادام جۇمىس ىستەيتىن. بارلىعى دا جەرگىلىكتى ادامدار, بۇرىن ەگىن ەگىپ, مال باققان, بالىق اۋلاۋدىڭ, ونى قولدان ءوسىرۋدىڭ جايىن مۇلدە بىلمەيتىن, كوپشىلىگى ۋاقىتشا ماۋسىمدىق جۇمىسقا عانا كەلەتىن ادامدار ەدى, – دەپ ەسكە الادى كەڭەس سۋحانوۆ.
ءيا, ول شەلەك توعان شارۋاشىلىعىن قابىلداپ العان كەزدە ونىڭ تەك قاعاز جۇزىندەگى سۇلباسى عانا بولاتىن. سۋ جىبەرەتىن ارنالار تازارتىلماعاندىقتان بالدىرلار باسىپ, بالىقتى ءوسىرىپ-ءوندىرۋ ءمۇلدە قولعا الىنباعان-دى. سىممەن قورشاۋلى بولىنگەن جەر اۋماعىندا باتپاققا بەلشەسىنەن باتىپ, ابدەن توزىعى جەتكەن ونشاقتى ەسكىرگەن تەحنيكا تۇراتىن. ال بالىق وسىرەتىندەردىڭ جاعدايى جوعارىدا ايتقانداي. وسىعان قاراماستان, 1964 جىلى مەملەكەتكە 124, 1965 جىلى 650, 1966 جىلى 1302 تسەنتنەر بالىق وتكىزىلدى. ونىڭ ۇستىنە, بۇدان كەيىنگى ءۇش جىل بويىنا ۇستەمەلەپ بەرىلگەن جوسپاردى ورىنداۋ تاپسىرماسى توعان شارۋاشىلىعىن ءابدەن تىعىرىققا تىرەدى. باسشىلار قۇتايماي, شارۋاشىلىقتىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ىسكە قوسۋ تازا توقتاپ, بالىقشىلار كۇنكورىستىك تابىستارىنان قاعىلا باستادى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى سول, شەلەك الماتى توعان شارۋاشىلىعىنان جەكە ءبولىنگەن كاسىپورىن بولىپ ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرگەن بولاتىن. مىنە, وسىنداي كەزەڭدە رەسپۋبليكا بالىق شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى كەڭەس سۋحانوۆتى وسى توعان شارۋاشىلىعىنىڭ باسشىلىعىنا تاعايىندادى. بۇل 70-ءشى جىلداردىڭ باسى بولاتىن. كۇندەلىكتى جۇمىستىڭ قارەكەتىمەن ءجۇرىپ, ءبارىن باسشىلار بىلەدى دەيتىن كەڭەستىڭ شىن قينالعان جەرى وسى ەدى. ءوزىنىڭ الدىندا باسشىلىق تىزگىنىن ۇستاعانداردىڭ مۇنداي اۋىر تىرلىككە توزبەي ۇستەل ۇستىنە كەڭسەنىڭ كىلتىن, ەسەپ-شوت قاعازدارىن نەگە تاستاپ كەتەتىندىگىن ول قولىنا بيلىك تىزگىنى تيگەن كۇنى-اق جان-تانىمەن سەزىنگەندەي بولدى. نەدەن باستاۋ كەرەك دەپ ءبىراز كۇن تولعانىپ تا ءجۇردى.
– الدىمەن ءتارتىپ, تارتىپكە ساي تالاپ ورىندالۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن شارۋانى توعانداردى, سۋ جىبەرۋ ارنالارىن رەتتەۋدەن باستاعان ءجون. «توعانداعى بالىق قوراداعى قوي سياقتى» ەكەندىگىن ەستەرىڭىزگە سالعىم كەلەدى. ءىسىمىز ىلگەرى باسسا, ءوزىمىزدىڭ شاباقتاردى ءوسىرىپ-جەتىلدىرەتىن تسەحىمىز, قاراجاتتىق تابىس كوزىمىز بولادى. سوندا جايلى تۇرعىن ۇيلەر سالۋعا قولىمىز جەتىپ, سىزدەردىڭ مىنا توقال تامداردا تۇراتىن كۇندەرىڭىز كورگەن تۇستەي ساعىمعا اينالاتىنىنا سەنىڭىزدەر, – دەدى ول.
ءوزىنىڭ العىرلىعى, ىسكەرلىگى, ءبولىنگەن قارجىنى ورنىمەن جۇمساۋى ارقاسىندا شامالى ۋاقىتتىڭ ىشىندە بەس ءۇيلى شەلەك شارۋاشىلىعىندا جاڭادان توعاندار, بالىق وسىرەتىن تسەح, اۆتوپارك, زامان تالابىنا ساي تۇرعىن ۇيلەر سالىندى. بۇدان كەيىن بالىق زاۋىتى, بالاباقشا سالۋ سياقتى ىرگەلى قۇرىلىستار قولعا الىندى. الايدا ءوندىرىستىڭ كوزى بالىق شارۋاشىلىعى بولىپ وتىرعاندىقتان, بۇل سالانى دامىتۋدىڭ, ونى عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەۋدىڭ مىندەتى الدان شىقتى. ويتكەنى, وزبەكستانداعى اققورعان توعان شارۋاشىلىعىنان قۇرتشاباقتى تاسىپ اكەلىپ, ونى وسى شەلەككە جەتكىزگەنشە كوبى ءولىپ قالاتىن, سانى دا, ساپاسى دا كەميتىن. سوندىقتان دا كەڭەس سۋحانوۆ بالىق شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن كەلىسە وتىرىپ, 1971 جىلى قۇرتشاباقتى اينەكتىك پلاستيكالى قايىقشادا وسىرەتىن, ونى ەلەكتر قۋاتىمەن جىلىتىپ وتىراتىن, كولەمى اۋقىمدى استاۋشالارمەن جابدىقتالعان تسەحتى ىسكە قوستى. مۇنىڭ ۇستىنە وسى كاسىپورىن قارجىسى ەسەبىنەن ينجەنەر-تەحنيك ماماندار دايىنداۋعا كۇش سالدى. بۇل كەزدە ول شارۋاشىلىقتىڭ ءوركەندەۋى وسىعان بايلانىستى دەگەن تۇجىرىمعا ابدەن تابان تىرەگەن ەدى. ونىڭ مۇنىسى بىردەن-ءبىر دۇرىس قادام بولدى. بۇرىننان بەلگىلى جاي, قۇس ينكۋباتورى سياقتى, ەندى شەلەك توعان شارۋاشىلىعى دا ەلەكتر قۋاتىمەن جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىنعا اينالدى. وسىعان بايلانىستى سۋحانوۆ دامىل تاپپاي رەسپۋبليكالىق ەلەكتر جەلىسى مەن مەكەمەلەرى باسشىلارىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ ءجۇرىپ بۇل ماسەلەنىڭ دە ءتۇيىنىن شەشە الدى. وسىلايشا تسەحتىڭ ءونىمدى دە عىلىمي نەگىزدە جۇمىس ىستەۋى ءناتيجەسىندە جىلىنا ورتا ەسەپپەن العاندا, باستاپقى كەزدەردىڭ ءوزىندە, 6,8 ميلليون قۇرتشاباق الىنىپ وتىرسا, كەيىننەن التىن قابىرشاقتى تۇقى, ءدوڭماڭداي, باحتاق (فورەل) بالىقتارىنىڭ 300 ميلليوننان استام قۇرتشاباقتارى الىنىپ كەلدى. وسىلايشا قارا جەردە ءجۇرىپ, ۇيدەن كەلىپ-كەتىپ بالىق وسىرۋگە, ودان ءونىم الۋعا جول اشىلدى. ءبىر ءسوزبەن ايتقاندا, سۋ دا, توعان دا, بالىقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ءوسىرۋدىڭ ءبۇكىل قىرى مەن سىرى دا بىرتىندەپ بولسىن عىلىمي نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلدى.
الايدا شارۋاشىلىق كولەمى ۇلعايىپ, بالىقشىلىق كاسىپكە بەيىم ماماندار تاپشىلىعى سول تۇستاردا قاتتى سەزىلە باستادى. سوندىقتان دا كەڭەس سۋحانوۆ «بالىق ىزدەپ بايتەرەك باسىنا شىقپاس بولار» دەگەن قاعيدانى ۇستانىپ, رەسپۋبليكا بالىق شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ رۇقساتىمەن ارال ماڭىنداعى بالىقشى كەڭشارلارعا قاراي بەت الدى. بۇل داريانىڭ سۋى تارتىلۋىنا بايلانىستى سول ءتوڭىرەكتەگى بالىقتى تابىستىڭ كوزى ەتىپ وتىرعان بىرقاتار شارۋاشىلىقتاردىڭ مال باعۋعا كوشىپ كەتكەن تۇسى بولاتىن. سول بەتى ارال اۋدانىنىڭ «بوگەن» بالىق اۋلاۋ بازاسىنا تابان تىرەدى. جەرگىلىكتى باسشىلار الماتى وبلىسىنداعى شەلەك توعان شارۋاشىلىعىنا بارامىن دەگەندەردىڭ قولىنان قاقپايتىندىعىن ءبىلدىردى.
كەڭەستىڭ وسى ساپارى قۇتتى بولدى. سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ءتولەگەن الىمبەتوۆ, قۇلجان جۇماقمەتوۆ, كەنەنباي ايتجانوۆ, قۋانىشباي جاردەموۆ, اعاتۋللا ءالىمبەتوۆ, قۇلمۇرات ەسماعامبەتوۆ جانە تاعى باسقالار باستاماشىلىق ەتىپ, ءارى قوستاعان ون وتباسى سول جىلى شەلەك توعان شارۋاشىلىعىنا كەلىپ قونىستاندى. وسىدان كەيىن-اق جىلما-جىل ارال, بالقاش, كاسپي تەڭىزدەرى تاراپىنان مامان جۇمىسشىلار ءبىرتىندەپ وسىندا كەلە باستادى. ياعني, بۇل: «قارماقشىنىڭ كوزى قالىتقىدا», دەگەنگە سايادى. كوپ كەشىكپەي-اق مۇنداعى بالىقشى ءاۋلەتتەرىنىڭ سانى 100 وتباسىنا جەتتى.
بۇلاردىڭ كوبى وسىندا اتباسىن تىرەپ كەلگەن كەزدەردە توعانداعى بالىقتاردىڭ سالماعى ايدىنى شالقار تەڭىزدەردەگىلەرىنەن, سالىستىرمالى تۇردە ايتقاندا, ءتىرى قويدان اسىپ تۇسپەسە, كەم بولمايتىندىعىنا كوزدەرىن جەتكىزدى. ويتكەنى, وعان شارۋاشىلىعىنىڭ جوباسىن جاساعاندا جەردىڭ توپىراقتىق-كليماتتىق جاعدايى, گەولوگيالىق-ينجەنەرلىك سيپاتتاماسى, قۇرامى, سۋدىڭ تاۋدان اعىپ كەلۋ مولشەرى تولىق زەرتتەلىپ, انىقتالعان, جان-جاقتى ەسكەرىلگەن ەدى.
مۇنداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋ جولىندا كەڭەس سۋحانوۆ تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى تىنىم كورمەي ەڭبەك ەتكەنى, ونداعان بالىق ءوسىرىپ, اۋلاۋ بريگادالارىن قۇرعانى ءوز الدىنا ۇلكەن ءبىر شىعارماعا ارقاۋ بولارلىق اڭگىمە. وسىنداي ىسكەرلىگىن باعالاعان مينيسترلىكتەگىلەر دە ونى بيىك لاۋازىمدىق قىزمەتتەرگە جوعارىلاتتى. اتاپ ايتقاندا, بالىق شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ كادر ءبو, 1985 ءلىمىن باسقارۋعا تاعايىندادى, 1985 جىلدان رەسپۋبليكالىق بالىق شارۋاشىلىعى كولحوزدار وداعىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. قاجىرلى ەڭبەگى ءۇشىن بىرنەشە مارتە رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالىپ, «قازاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن بالىق ءوسىرۋشى» اتاعىنا يە بولدى.
بىراق تا, لاۋازىمى بيىك مانساپتان دا, ءوز قولىمەن قۇرعان شارۋاشىلىقتىڭ قۇلدىراپ بارا جاتقان كەزىن كورە تۇرا, سونىڭ ءبارىن تاستاپ قايتادان شەلەككە ورالدى, «ايدىن» اكتسيونەرلىك قوعامىن اياعىنان تىك تۇرعىزدى. ونىڭ جەتىستىگىنە, شىققان بيىگىنە قۋانا قول سوعاتىن ءبىر قاۋىم ەل ارال وڭىرىندە دە از ەمەس. اتتەڭ دۇنيە-اي, رەسپۋبليكامىزدا توعان شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ىسىنە ءسۇبەلى ءىس قوسقان كەڭەس سۋحانوۆ وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ومىردەن وزدى. بىراق ونىڭ ەسىمى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ باعبانى, باس توعانشىسى رەتىندە ساقتالىپ, ول سالعان ءىز ءشاكىرتتەرىنىڭ جالعاستىرۋىمەن ىلگەرى تارتا بەرمەك.
مارات دادىكباي, جۋرناليست. الماتى وبلىسى.