باسەكەلەستىك – رىنوكتى بايىتۋدىڭ وركەنيەتتى جولى

ۇكىمەت

«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى

باسەكەلەستىك – رىنوكتى بايىتۋدىڭ وركەنيەتتى جولى ءادىل دە وركەنيەتتى باسەكەلەستىك – قوعامنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قوزعاۋشى كۇش. الەم تانىعان رەفورماتور, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل بولاشاعىنىڭ باياندى ءارى باي-قۋاتتى بولۋى – ەكونوميكامىزدىڭ دا, ادام كاپيتالىنىڭ دا باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ۇنەمى اتاپ كورسەتىپ كەلەدى. سوندىقتان باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ قازاقستان ەكونوميكاسىن وركەندەتۋ جونىندەگى 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق باعدارلامانىڭ باسىم باعىتى, ءتۇيىندى تەمىرقازىعى بولىپ وتىر. مىنە, وسى باستامانى ورىستەتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى (مونوپولياعا قارسى اگەنتتىك) قۇرىلىپ, جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ جۇمىسىن قالىپتاستىرۋ جانە باسقارۋ مىندەتى بىلىكتى ەكونوميست, كەزىندە قارجى مينيسترلىگىن باسقارعان ءبىلىمدى قارجىگەر ءارى تاجىريبەلى مەنەدجەر ءماجيت ەسەنباەۆقا تاپسىرىلعان بولاتىن. بۇگىن ءبىز ەلىمىزدەگى ەركىن باسەكەلەستىكتىڭ احۋالىمەن جانە ونى دامىتۋداعى اگەنتتىك اتقارىپ وتىرعان جۇمىس اۋقىمىمەن وقىرماندارىمىزدى تانىستىرۋ ماقساتىندا ءماجيت ەسەنباەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – ءماجيت تولەۋبەك ۇلى, رەسپۋبلي­كامىزدا تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگى جانە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى, باسقاشا ايتقاندا, مونوپولياعا قارسى اگەنتتىك جۇ­مىس ىستەيدى. وسى ەكى مەملەكەتتىك قۇ­رى­لىم­نىڭ باستى ايىرماشى­لىعى نەدە؟ – بۇل ەكى اگەنتتىكتىڭ وكىلەتتىگى مەن اتقاراتىن مىندەتتەرىنىڭ اۋقىمى ار­نايى قابىلدانعان زاڭدارمەن ناقتى بەلگىلەنىپ بەرىلگەن, وسى زاڭدارعا ءساي­كەس بۇل قوس مەملەكەتتىك ورگاننىڭ اتقاراتىن جۇمىس اۋقىمىنىڭ ارا جىگى جان-جاقتى ايقىندالعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسەكەلەستىكتى قور­عاۋ اگەنتتىگى ەلىمىزدىڭ «باسەكەلەستىك تۋرالى» زاڭىنىڭ اياسىندا باسەكەلەس­تىكتى قورعاۋ ماقساتىندا قوعامدىق قا­تىناستاردى رەتتەۋ, مونوپوليالىق قىز­مەت تۇرلەرىن شەكتەۋ جانە تۇ­تى­نۋشىلاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن قور­عاۋ مىندەتىمەن اينالىسادى. وسى زاڭ شەڭبەرىندە تاۋار رىنوگىنداعى با­سىم­دىق پەن مونوپوليالىق جاعداي­لاردى تەرىس پايدالانۋعا جول بەرمەۋ جانە ونىڭ الدىن الۋ اگەنتتىككە جۇك­تەلگەن باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ال ءوز كەزەگىندە تابيعي مونوپوليا­لاردى رەتتەۋ اگەنتتىگى قازاقستاننىڭ «تابيعي مونوپوليالار جانە رەتتەلەتىن رىنوك تۋرالى» زاڭىنا سايكەس تا­بي­عي مونوپوليالار سالاسىنداعى جانە رەتتەلەتىن رىنوكتاعى رەتتەۋ قىزمەت­تەرىمەن اينالىسادى. وسى زاڭ شەڭ­بەرىندە ول اتقاراتىن تاعى ءبىر باستى ماسەلە, رەتتەلەتىن رىنوكتاعى باعانىڭ قالىپتاسۋىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ جانە باقىلاۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە بۇل اگەنتتىك تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىن جانە رەتتەلەتىن رىنوك­تاعى باسىم جاعدايلارعا يە بولعان سۋبەكتىلەردىڭ قىزمەتىن تەحنيكالىق رەتتەۋ, باعا ماسەلەسىنە تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزۋ مىندەتتەرىن ءجۇ­زەگە اسىرادى. رەتتەلەتىن رىنوك دەگەنىمىز – بۇل ءتيىستى زاڭنامالارعا سايكەس باعا ماسە­لەسىنە مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇرگىزىلەتىن تاۋار رىنوگى بولىپ تابىلادى. رەتتەلەتىن رىنوك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن باعا ماسەلەسىنە مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇرگىزۋ «تابيعي مونوپوليالار جانە رەتتەلەتىن رىنوك تۋرالى» زاڭمەن ايقىن­دالعان. رەتتەلەتىن رىنوكقا تەمىر جول كولىگىن, ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جانە جىلۋ ەنەرگەتيكالىق, مۇناي جانە گاز ونىمدەرى, مۇناي تاسىمالداۋ, ازامات­تىق اۆياتسيا, تەڭىز ايلاعىنىڭ قىز­مەتى, تەلەكوممۋنيكاتسيا جانە پوشتا بايلانىسى سالالارىنداعى رىنوكتار كىرەدى. وسى اتالعان رىنوكتاردىڭ سۋبەك­تىلەرىن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى بەلگىلەگەن مەملەكەتتىك رەەسترگە ەنگىزۋگە بايلانىستى ولاردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ مىندەتىن اگەنتتىكتىڭ رەتتەۋشى ورگاندارى جۇرگىزەتىن بولدى. مىنە, وسىنداي ناقتى مىندەت ءبو­لىنىسى ەكونوميكانى رەتتەۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىندە مونوپولياعا قارسى كۇ­رەس جونىندەگى جانە رەتتەۋشى ورگان­دار­دىڭ ورنى مەن قىزمەت ءرولىن ءجىتى ايقىنداپ بەردى. بۇل ەكى قۇرىلىم ءبىر-ءبىرىنىڭ قىزمەتىن قايتالامايدى, قايتا رىنوكتاعى جاعدايدى جان-جاقتى رەتتەپ وتىرۋدا ارقايسىسى ءوز مىندەتتەرىنە سايكەس ءتيىمدى جۇمىس اتقارادى. وكىنىشكە وراي, قۇقىقتىق ساۋاتىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى تۇرعىندا­رى­مىزدىڭ كەيبىر بولىگى تاريفتىك باعا­لاردى رەتتەۋ قىزمەتىن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى وكىلەتتىگىنە جاتقى­زىپ, تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى قىزمەتتەرى تاريفتەرىنىڭ قىمباتتاۋىن مونوپولياعا قارسى كۇرەس ورگاندارى­نىڭ ولقىلىعى دەپ ەسەپتەيدى. – ءادىل باسەكەلەستىكتى قورعاۋ ءجا­نە دامىتۋ قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بىرىنەن سانالادى. ال باسەكەلەستىكتى ورىستەتۋ ىشكى رىنوگىمىزدا تاۋار ءتۇر­لەرىن اتتىرۋدا, تاۋارلاردىڭ سا­پا­سىن كوتەرۋدە, باعانى ىرىقتان­دىرۋدا قان­داي ناقتى تيىمدىلىك بەردى؟ – باسەكەلەستىك رىنوكقا ىقپال جا­ساۋدىڭ وركەنيەتتى كۇرەس جولى بولىپ تابىلادى. ياعني, تاۋارلاردىڭ جانە قىزمەتتىڭ باعاسىن ارزانداتۋ, ولاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە رىنوكتى ءتيىمدى تاۋارلارمەن تولىقتىرۋ – بۇل ۇزاق مەرزىمدە قالىپتاساتىن ءادىل دە وڭتاي­لى باسەكەلەستىك قاتىناس. سوڭعى ۋا­قىت­تا مەملەكەتىمىزدىڭ تاراپىنان ءبا­سە­كەگە قابىلەتتى تاۋار رىنوگىن قالىپ­تاستىرۋ ماقساتىندا اۋقىمدى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. باسەكەگە قابى­لەتتى رىنوكتى جانە مونوپوليانى رەت­تەۋدىڭ سەنىمدى تەتىكتەرىن قالىپتاس­تىرۋ ءبىزدىڭ مونوپولياعا قارسى سايا­ساتى­­­مىزدىڭ نەگىزى بولىپ تا­بى­لا­دى. جەكەلەگەن رىنوكتاردا ءادىل ءبا­سەكەلەس­تىكتى قالىپتاستىرۋ, ونىڭ ىشىندە الەۋ­مەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار باعا­سىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ءبىز ىقپال­دى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەمىز. حا­لىق­­تىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدىڭ باس­تى شارا­لارىنىڭ ءبىرى ەركىن باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ەكەندىگى ايقىن. بۇل – بۇگىنگى ءومىر تالابى, ۋاقىت تۋدىرعان ومىرشەڭ مىندەت. سوڭعى ۋاقىتتا مونوپولياعا قارسى كۇرەس ورگاندارى ازىق-ت ۇلىك رىنوكتا­رىن­داعى, مۇناي ونىمدەرى جانە تسەمەنت رىنوگىنداعى باعانىڭ نەگىزسىز قىمبات­تاۋىنا جانە تاۋار تاپشىلىعىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ كەلەدى. جان-جاقتى ساراپتامالار جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە يمپورتتىق ءدارى-دارمەكتەر ساتاتىن باستاپقى رىنوكتىڭ 23 سۋبەكتىسى جانە ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارى رىنوگىنىڭ 180 سۋبەكتىسى «دومينانتتار-رەەسترى» اتتى تىزىمگە ەنگىزىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە وسى سۋبەكتىلەردىڭ قىزمەتتەرىن رەتتەپ, باعانىڭ نەگىزسىز شامادان تىس قىمباتتاپ كەتۋىنە جول بەرمەدى. سونىمەن بىرگە دوميناتتار-رەەسترىنە ينتەرنەت جۇيەسىنە قوسىلۋدىڭ باستاپقى رىنوگىنىڭ وپەراتورلارى دا كىرگىزىلدى. بۇل وكىلەتتى ورگان تاراپىنان پروۆايدەرلەردىڭ قىزمەتىن رەتكە كەلتىرىپ, ينتەرنەت قىزمەتى ءۇشىن تاريفتەر­دىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتتى. قازىرگى تاڭدا باسەكەلەستىكتى ودان ءارى دامىتۋ­دىڭ ماڭىزدى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى 2014 جىلعا دەيىن باسەكەلەستىكتى دامىتۋ جونىندەگى باعدارلاما بولىپ وتىر. بۇل باعدارلامانىڭ ەرەكشەلىگى, ءبىر جاعى­نان, ونىڭ كەشەندى ماسەلەلەردى قام­تۋىن­دا بولسا, ەكىنشى جاعىنان, ونىڭ مىندەتتەرى مەن پرينتسيپتەرىن بارلىق مەملەكەتتىك باسقارۋ دارەجەلەرىندە ءىس جۇزىنە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. – 2009 جىلدان بەرى «باسەكەلەستىك تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. وسى زاڭ كاسىپكەرلەردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتى­رىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس قاۋىم­داستىعىنىڭ جۇمىسىنا يگى ىقپال تيگىزە الدى ما؟ – ءسوزسىز. ول سول ءۇشىن دە قابىل­داندى عوي. مونوپولياعا قارسى كۇرەس سالاسى ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىمەن جانە قايتا جاڭعىرۋىمەن بىرگە جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ رىنوك­تا­رىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ دامۋى ءوز-وزىنەن بولىپ جاتقان شارۋا ەمەس, بۇل 2009 جىلى تۇبەگەيلى جەتىلدىرىلگەن مونوپولياعا قارسى جۇرگىزىلىپ وتىرعان ماقساتتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءناتي­جەسى ەكەندىگى داۋسىز. اتالمىش زاڭنىڭ جوباسىن قالىپتاستىرۋعا ەلىمىزدىڭ قو­عام­دىق ۇيىمدارى جانە بيزنەس وكىل­دەرى بەلسەنە ارالاستى. سوندىقتان دا, بۇل زاڭ ەلىمىزدەگى باسەكەلەستىكتى دامى­تۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالدى. سونى­مەن بىرگە زاڭ شەڭبەرىندە كاسىپكەرلىك­تىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن قولداۋدىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرى ەنگىزىلگەن. مەنىڭ ويىمشا كاسىپكەرلەر ءۇشىن ينۆەستيتسيا­لىق تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولىپ تابى­لا­تىن ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالىق نەمەسە كونتسەسسيالىق كەلىسىم-شارتتاردى قولداۋعا ارنالعان زاڭ نورمالارىنىڭ ماڭىزدى بولىپ وتىرعاندىعى داۋسىز. سونداي-اق, اتالمىش زاڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتكە ارالاسا بەرۋىنە توسقاۋىل قويىپ, مو­نوپو­لياعا قارسى ورگانداردىڭ كەز كەلگەن تەكسەرىس جۇرگىزۋىنە تىيىم سالدى. بۇل ورگاندار تاراپىنان تەكسەرىس ءجۇر­گىزۋ ماسەلەسى زاڭمەن ناقتى ايقىن­دا­لىپ, مونوپولياعا قارسى كۇرەس زاڭ­دىلىق­تارى بۇزىلعان كەزدە باستى 4 باعىت بويىنشا عانا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ءتارتىبى بەلگىلەندى. – جالپى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءور­كە­نيەتتى, حالىقارالىق ستاندارتتار­عا ساي باسەكەلەستىك بار دەپ ايتا الا­سىز با؟ قازاقستاننىڭ ىشكى رىنوگى مونوپوليستىك توپتاردىڭ قولىندا, ءادىل باسەكەلەستىككە جول بەرمەيدى دەگەن پىكىر بار. وعان قالاي قارايسىز؟ – قالىپتاسقان وبەكتيۆتى جاعداي­لارعا بايلانىستى بۇگىندە كەيبىر ەكو­نو­ميكا قۇراۋشى سالالار مونوپوليا­لىق بولىپ قالۋدا. وعان تەمىر جول سا­لاسى, وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەنى جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جۇيە كىرەدى. جالپى العاندا رىنوك سۋبەكتىلەرىنىڭ باسىم ىقپالى مونوپولياعا قارسى كۇ­رەس ورگاندارىنىڭ باقىلاۋىندا بولىپ سانالادى. بۇل 2011 جىلدان بەرى قا­لىپتاسقان ەكونوميكالىق توپتاستىرۋ جۇيەلەرىن تارتىپكە كەلتىرۋ مەحانيزمدەرى ارقىلى رەتتەلىپ كەلەدى. وسى ورايدا مىنا ماسەلەنى ەرەكشە اتاپ ايتقىم كەلەدى. اگەنتتىك ەكونوميكالىق توپتاس­تىرۋ ماسەلەسىن قاراعان كەزدە باسەكە­لەستىكتى شەكتەۋ مۇمكىندىكتەرىن عانا قاراستىرمايدى, سونىمەن بىرگە وسىن­داي شارالاردان ەكونوميكامىز ءۇشىن وتە قاجەتتى ەكونوميكالىق تيىمدىلىك الۋعا دا اسا كوڭىل اۋداردى. سەبەبى, رى­نوك­تاعى مونوپوليالىق سۋبەكتىلەر­دىڭ ەكونوميكالىق پايدا اكەلەتىن كوپتەگەن ارتىقشىلىقتارى بار. ءما­سەلەن, بۇل كەڭىنەن ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىندىك­تەرىنە, ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن يننوۆاتسيالىق جا­ڭالىقتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ, باعانى ارزانداتۋ جاع­دايلارىمەن سي­پات­تالادى. سو­نىمەن بىرگە, بۇل ارقىلى تۇرعىن­دار­دىڭ جۇمىس­پەن قام­تىلۋ دەڭ­گەيى ارتىپ, ءار­تۇرلى ءتو­لەمدەر ەسەبىنەن بيۋدجەت قورجىنى دا تولىعادى. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزعا ءساي­كەس مونوپوليالىق قىز­مەت­كە تىيىم سالىنباعان, تەك ونى جۇرگىزۋدى شەكتەۋ عانا قاراس­تىرىلعان. مۇن­داي شەكتەۋلەر رىنوكتا باسىم جانە مونو­پوليالىق ار­تىقشىلىقتارعا يە سۋبەك­تىلەردىڭ ور­تاق ىسكە كەسىرىن تيگىزبەۋ جاعدايىن رەتتەيدى. ەل ۇكىمەتى سوڭعى ۋاقىتتا سا­لالاردى مونوپوليادان ارىلتۋ جانە باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەك­شە كوڭىل اۋدارىپ كەلەدى. الايدا, بۇگىنگى تاڭدا قالىپتاس­قان احۋالدى تۇبىرىمەن جاڭارتۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت, ايتارلىقتاي تەر توگۋ كەرەك. بۇل كوپ كۇش-جىگەر جۇمساۋدى قاجەت ەتەتىن اۋ­قىمدى جۇمىس ەكەندىگى بەلگىلى. سون­دىقتان, باسەكەلەستىكتى بارىنشا كەڭى­نەن ورنىقتىرۋ 2014 جىلعا دەيىن باسەكەلەستىكتى دامىتۋ باعدارلاما­سىن­دا, سول سياقتى سالالار مەن ءوڭىر­لەردىڭ باسقا دا دامۋ باعدارلاما­لارىندا ەرەكشە ورىن العان. – ەلىمىزدىڭ ىشكى ازىق-ت ۇلىك رى­نوگى يمپورتقا تاۋەلدى. باسەكەلەس­تىكتى دامىتاتىن وتاندىق تاۋارلار قايدا؟ ساۋدا جانە كوممۋنالدىق سالا­لاردا زاڭدار ءتيىمدى جۇمىس ىستەمەيدى. تاۋارلار مەن قىزمەت تۇرلەرى­نىڭ باعاسى تىم جوعارى, ساپاسى سىن كوتەرمەيدى... – ەلىمىزدە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسى ۇكى­مەت­تىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا. اگەنتتىك وتكەن جىلدان باستاپ ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارى بويىنشا ارنايى قۇرىلعان جۇ­مىس توبىنا جەتەكشىلىك جاساپ كەلەدى. بۇل كوميسسيا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ, ونىڭ تاپشى­لىعىن بولدىرماۋ ماقساتىندا بىرقاتار ىقپالدى شارالاردى جۇزەگە اسىردى. سونىمەن بىرگە بۇل رەتتە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جانە وڭىرلىك شتابتاردىڭ دا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلا­رىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماسەلە­سىندەگى جۇمىستارىن اتاپ وتكەن ءجون. قازىرگى تاڭدا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ساقتاۋ ينفراقۇرىلىمدارى مەن لوگيس­تي­كا­لاردىڭ تاپشى ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. بۇل ءوز كەزەگىندە جينالعان ءونىم­نىڭ ساقتالۋىن جانە ونى تۇتى­نۋشى­لارعا جەتكىزۋدىڭ قيىندىقتارىن تۋعى­زا­دى. مامانداندىرىلعان مال سويۋ پۋنك­تتەرىنىڭ, كوكونىس قويمالارىنىڭ, تاۋار­لاردى ساقتاۋ جانە قايتا وڭدەۋ ورتالىقتارىنىڭ جەتىمسىزدىگى ىشكى رى­نوكتا يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ ءۇس­تەم­دىك قۇرۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. ءاسى­رە­سە, بۇل جاعداي ماۋسىمدىق كەزەڭ­دەردە شيەلەنىسىپ كەتەتىندىگىن ءتاجىري­بەدەن كورىپ ءجۇرمىز. دەگەنمەن, بۇل ماسەلە شەشىلۋ ءۇستىن­دە. ەلىمىزدە قولعا الىنعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دار­لاماسى شەڭبەرىندە دە وسى ءبىر قور­دالانعان پروبلەمانى شەشۋگە بارىنشا كوڭىل بولىنگەن. تەك 2010 جىلى عانا بۇل پروبلەمانى شەشۋ ماقساتىنداعى جالپى قۇنى 95,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 87 ينۆەستيتسيالىق جوبا ءجۇ­زەگە اسا باستادى. ونىڭ ىشىندە 42 نىسان قازىردىڭ وزىندە پايدالانۋعا بەرىلدى. ال 2011 جىلى جالپى قۇنى 55,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 45 جوبا پايدالانۋعا بەرىلمەك. مەنىڭ ويىمشا, ەندى ءبىر 2-3 جىلدان كەيىن ەلىمىزدىڭ بار­لىق وڭىرلەرىندەگى كوكونىس قويمالارى­نىڭ جۇيەسى كوبەيتىلەدى. ءسويتىپ, بۇل ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ تاپشىلىعى جويى­لادى. قازىر قولعا الىنىپ وتىر­عان شارالار ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسادى. ساراپتاۋلار كورسەتىپ وتىرعانىن­داي, ازىق-ت ۇلىك رىنوكتارىنداعى باعا­نىڭ كۇرت قىمباتتاۋى ادەتتە جىل باسىندا جانە مەرەكەلەر قارساڭىندا ورىن الاتىندىعى دۇركىن-دۇركىن بولىپ تۇراتىن قۇبىلىسقا اينالدى. كوپ رەتتە ازىق-ت ۇلىك باعالارىنىڭ قىمباتتاۋى تابيعي مونوپوليا جانە رەتتەلۋشى رى­نوك سۋبەكتىلەرىنىڭ ونىمدەرى مەن قىز­مەتتەرى ءتاريفىنىڭ كوتەرىلۋىنە دە تاۋەلدى بولىپ كەلەدى. ماسەلەن, مۇناي ونىمدەرى جانە ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاريفتەرى كوتەرىلسە بولعانى, بىرقاتار تاۋار­لاردىڭ وزىندىك قۇنى ارتىپ شىعا كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ينفلياتسيانىڭ ءوسۋى­نە اكەلىپ سوقتىرادى. ماسەلەن, مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسىن رەسەي فەدەراتسيا­سىنداعى باعامەن ءبىرشاما تەڭدەستىرۋ ءۇشىن بيىلعى جىلدىڭ باسىندا ەلىمىزدەگى بەنزين جانە ديزەل وتىنىنىڭ باعاسىن 14,6 پايىزدان 22,6 پايىزعا دەيىن كوتەرۋگە ءماجبۇر بولدىق. – ءماجيت تولەۋبەك ۇلى, بىزدەگى بازارلار مەن ساۋدا ورىندارى دەلدال­داردىڭ قولىندا. جالپى, ءبىز قاشان وسى دەلدالدار مەن الىپساتارلاردان قۇتىلىپ, وركەنيەتتى رىنوكقا كوشە­مىز؟ اگەنتتىك تۇتىنۋشىلار مۇددە­سىن قورعاۋ ماقساتىندا نە تىن­دىردى؟ – ءبىز ەكونوميكا بوس كەڭىستىكتى كوتە­رە المايدى دەگەن ەكونوميكالىق قارا­پايىم قاعيدانى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ەگەر رىنوكتا قالىپتاسقان قانداي دا ءبىر بوس كەڭىستىكتى كاسىپكەرلەر نەمەسە مەملەكەتتىك كاسىپورىندار تولتىرمايتىن بول­سا, ونى ءسوزسىز الىپساتارلار مەن ساۋ­داگەرلەر تولتىرادى. ولار قا­لىپ­تاس­قان جاعدايدان مۇمكىندىگىنشە مو­لىراق پايدا تاۋىپ قالۋ ءۇشىن ەشتەڭەدەن تايىنبايدى. مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل ماسەلەدە جەدەل دە جۇيەلى شارالار قابىلداۋدا. قولدانىستاعى زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋدە. ازىق-ت ۇلىك رىنوكتارىن ءجۇ­گەنسىز كەتكەن دەلدالداردان ارىلتۋ ماقساتىن­دا دا ءتيىمدى شارالار جۇرگىزىلۋدە. جۋىردا مەملەكەت باسشىسى ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ جۇيەسىن بارىنشا جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. بۇل دەر كەزىندە قابىلدانعان ماڭىزدى زاڭ بولىپ تابىلادى. ەندى ءبىز الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن رەتتەۋ تەتىكتەرىنە قول جەتكىزدىك. بۇل ءوز كەزەگىندە الىپساتارلاردىڭ اشىلعان ارانىن تەجەيدى. الىپساتار­لاردىڭ باسىم كوپشىلىگى باعانى نەگىزسىز قىمباتتاتىپ, بارىنشا مول پايدا تاۋىپ قالۋدى كوكسەيدى. جاڭا قۇجاتتىڭ بۇل پروبلەمانى شەشۋگە جاعداي جاسايتىندىعىنا سەنىمدىمىن. ەندى رىنوكتاعى احۋالدى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار زەرتتەپ وتىراتىن بولادى. باعانىڭ بەلگىلى ءبىر وڭىردە نە سەبەپتەن قىمباتتاپ كەتكەنى جەرگىلىكتى ورگاندارعا بارىنشا تۇسىنىكتى. سوندىق­تان, بۇل جاعدايعا باقىلاۋ جاساۋ تەتىگى ارتادى. ماسەلەن, بەلگىلى ءبىر وڭىردە قانت باعاسى 40 پايىزعا ءوسىپ كەتتى دەلىك. بۇل اقپارات دەر كەزىندە جۇمىس توبىنا بەلگىلى بولادى. ولار جەرگىلىكتى جەردەگى قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى بۇل وڭىردە الداعى 90 كۇن ىشىندە قانت باعاسىن 220 تەڭگەدەن اسىرماۋ تۋرالى شۇعىل شەشىم قابىلدايدى. ەگەر, بەلگىلى ءبىر ازىق-ت ۇلىك ءونىمى شيكىزاتتىڭ نەمەسە ەلەكتر قۋاتى تاريفتەرىنىڭ قىم­بات­تاۋىنا بايلانىستى ورىن الاتىن بولسا, زاڭ جوباسىندا بۇل ايىرمانى مەملەكەت ەسەبىنەن وتەۋ شارالارى قاراستىرىلعان. جوعارىدا اتاپ كەتكەنىمدەي, ءبىزدىڭ بىرقاتار رىنوكتارىمىزدا بىرنەشە باعا كورسەتكىشتەرىن قول­دانۋ ءتاسىلى ورىن العان. بۇل جاعداي دا زاڭدا ەسكەرىلگەن. ەگەر, الىپساتارلار قو­سارلانعان بىرنەشە باعا كورسەتكىشتەرىن قولداناتىن بولسا, ولار اكىمشىلىك جازاعا تارتىلىپ, كىنالىلەرگە 100 مىڭ تەڭگەدەن 400 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ايىپپۇل سالى­نادى. بۇل شارا ارانى اشىلعان الىپساتارلاردىڭ تابەتىن تەجەيدى عوي دەپ ويلايمىن. سونداي-اق, زاڭ بويىنشا قانداي ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى يمپورتتالا­تىنىنا, ولاردىڭ قانداي باعامەن جەتكىزىلەتىندىگىنە, بۇل تاۋارلار قاي ءوڭىر­لەرگە جانە قانداي بازارلارعا تۇسكەن­دىگىنە, ولارعا قانشا دارەجەدە ۇستەمە ساۋدا باعاسى بەلگىلەنگەندىگىنە تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزۋ شارالارى بەلگىلەنگەن. ياعني, رىنوكتا قالىپتاسقان جاعدايلاردىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا كوڭىل بولىنەدى. رىنوكتار مەن بازارلاردا اشىقتىق پەن جاريالىلىق ورىن السا, ساۋداگەرلەردىڭ دە جۇگەنسىزدىگىنە توسقاۋىل قويىلادى. «استىق تۋرالى» زاڭعا سايكەس وبلىس اكىمدەرى مەملەكەت قورى جانە مەملەكەتتىك تۇراقتاندىرۋ قورىنداعى استىق­تان الىنعان ۇن جانە نان ونىمدەرىنىڭ شەكتى باعاسىن بەكىتۋ وكىلەتتىگىنە يە بولدى. قولدا بار دەرەكتەر كورسەتىپ وتىرعانىنداي, بيىلعى جىلى ەلىمىزدە ەشقانداي ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ تاپ­شىلىعى بولمايدى. 2010 جىلى اگەنتتىك تاراپىنان ازىق-ت ۇلىك رىنوگى­نىڭ 289 سۋبەكتىسىنىڭ قىزمەتىنە تەكسەرىس جۇرگىزىلدى. رىنوكتاعى باسىمدىق جاعدايىن پايدالانىپ, جەڭ ۇشىنان جالعاسقان 64 سۋبەكتىنىڭ ۇستىنەن اكىمشىلىك ءىس قوزعالدى. ونىڭ ىشىندە ۇن جانە نان باعاسىن نەگىزسىز قىمبات­تاتقان 25 دەلدال بار. وسىمدىك مايى, قارا­قۇمىق جانە قۇس ەتىن نەگىزسىز قىم­باتتاتۋعا جول بەرگەن 39 سۋبەكتىنىڭ ۇستىنەن اگەنتتىك اكىمشىلىك ءىس قوزعادى. سونىمەن بىرگە, قارجى پوليتسياسى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكى ۇن شىعاراتىن كاسىپورنىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعادى. ىشكى رىنوكتاعى ازىق-ت ۇلىك باعا­سىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت تا­راپىنان, ونىڭ ىشىندە, اگەنتتىك ىق­پالدى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. الايدا, باعانى جالاڭ بۇيرىقپەن ءبىر دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا بولمايدى. بۇل رىنوكتاعى ءادىل دە ەركىن باسەكەلەس­تىكپەن رەتتەلۋى ءتيىس. ينفلياتسيا كەز كەلگەن ەكونوميكالىق كورسەتكىش سياق­تى رەتتەلەتىن قۇبىلىس. دەگەنمەن, ونى بىلىكتىلىكپەن رەتتەپ وتىرۋ كەرەك. مىنە, ءبىزدىڭ ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ نەگىزگى مىندەتى وسى تۇرعىدان ايشىقتالادى. – ءماجيت تولەۋبەك ۇلى, اگەنت­تىكتىڭ الداعى قىزمەتىنىڭ اۋقىمى مەن پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – مەنىڭ ويىمشا, اگەنتتىكتىڭ بولاشاعى زور. الەمنىڭ بارلىق دامى­عان ەلدەرى ەكونوميكاداعى جوعارى جەتىستىكتەرگە ءادىل باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ناتيجەسىندە قول جەتكىزدى. قازاقستان دا ەكونوميكالىق زور تابىستارعا وسى وركەنيەتتى جولمەن جەتۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. 2011 جىلى اگەنتتىك الدىندا بىرقاتار نورماتيۆتىك ماقساتتارداعى مىندەتتەر تۇر. بۇل باسەكەلەستىكتىڭ بىرىڭعاي ۇدەرىستەرى مەن ەرەجەلەرى تۋرالى كەلىسىمدەر جاساۋ, مەملەكەتتىك مونوپوليا ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىستى اياقتاۋ, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ «باسەكەلەستىك تۋرالى» زاڭى­نا ءتيىستى وزگەرتۋلەر مەن تولىقتى­رۋلار ەنگىزۋ ماسەلەلەرى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتتارعا جەرگىلىكتى اتقا­رۋ­شى ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ وڭىرلىك باسەكەلەستىكتى دامىتۋ, باسەكە­لەستىككە قابىلەتتى ورتا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وڭىرلەردەگى تاۋار رىنوكتارىنىڭ احۋالىن زەرتتەۋ جاتادى. سونىمەن بىرگە, وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, اگەنتتىك ەلىمىزدەگى تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىنداعى وكىلەتتى ورگان بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە وتى­رىپ تۇتىنۋشىلار قۇقىعىنىڭ بارىن­شا قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ اياسىن­دا بىرقاتار كەشەندى شارالاردى ءجۇ­زەگە اسىرماقپىز. نەگىزىنەن, ءبىزدىڭ اتقاراتىن مىندەتتەرىمىزدىڭ بارلىعى دەرلىك وتاندىق تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇ­قىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان. ماسە­لەن, اگەنتتىك رەسەيدىڭ فەدەرالدىق اگەنتتىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ رىنوكتا قالىپتاسقان مونوپوليالىق ۇستەم­دىگىن پايدالانىپ قىزمەت باعاسىن شەكسىز كوتەرىپ جىبەرگەن ءىرى ۇيالى تەلەفون وپەراتورلارىنىڭ جۇمىسىنا جان-جاقتى تەكسەرىس جۇرگىزىپ, زاڭ بۇزۋشىلىق وقيعالارىن انىقتادى. ناتيجەسىندە, ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن بىرقاتار وپەراتورلار ۇيالى تەلەفون بايلانىسىنىڭ ءتاريفىن تومەندەتۋگە ءماجبۇر بولدى. مۇنداي مىسالداردى قارجى رىنوگىنداعى جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىندا اتقارىلعان جۇمىستاردان دا كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. 2011 جىل – بارىس بەينەلى ەلىمىز­دىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى اتا­لىپ وتىلەتىن جىل. قازاقستاننىڭ مو­نوپولياعا قارسى كۇرەس ورگاندا­رىنىڭ قۇرىلعانىنا دا 20 جىل تولادى. وسىعان بايلانىستى ۇستىمىزدەگى جىلى ەلىمىزدىڭ مونوپولياعا قارسى كۇرەس ساياساتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقسا­تىندا بىرقاتار ىقپالدى شارالاردى جۇزەگە اسىرماقپىز. وسى ماقسات اياسىندا تمد مەملەكەتتەرىمەن ءتاجى­ريبە الماسۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزى­لەدى. اگەنتتىك الدىندا تۇرعان باستى مىندەت – ەلىمىزدى الەمدەگى ەڭ دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ ماقساتىنداعى ەكونوميكالىق زور جەتىستىكتەرگە جەتۋ جولىندا ءادىل ءارى وركەنيەتتى باسەكەلەستىكتى دامىتۋ بولماق. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى.

ءوندىرىس وڭىرلەردى ورگە باستىرادى

ال ول الەۋمەتتىك سالانىڭ الەۋەتىن ارتتىرادى

ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت سوڭعى كەزدەرى وڭىرلىك دامۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرۋدە. ءويت­كەنى, ەلىمىزدە نارىقتىق قاتىناس ور­نا­عاننان بەرى ءاربىر ءوڭىردىڭ ەكونو­مي­كاسىنىڭ, تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ ءوزىن­دىك ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ءار ءتۇر­لى جاعدايدىڭ قالىپتاسقاندىعى بەلگىلى. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىز ەل رەتىندە الەمنىڭ باسقا ەلدەرىمەن تىعىز ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ورناتۋى, الەمدىك رىنوك­قا قولدا بار شيكىزات رەسۋرستارىن تىكەلەي شىعارا باستاۋى نەگىزگى تىرشىلىگى مۇناي-گاز وندىرىسىمەن بايلا­نىستى بولىپ كەلگەن ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرىنىڭ جەدەل دامۋىنا اكەلدى. ال ەندى ءوندىرىستىڭ باسقا سالالارىمەن, سونىڭ ىشىندە, اۋىل شارۋاشىلى­عىمەن شۇعىلداناتىن بىرقاتار وب­لىس­تار وزدەرىنىڭ قول جەتكىزگەن بۇ­رىنعى دەڭگەيلەرىنەن تومەندەپ كەتتى. وسى رەتتە جامبىل وبلىسىنىڭ جاعدايىنا سالىستىرمالى تۇردە توق­تالا كەتەيىك. 1991 جىلعى كورسەتكىشتەر بويىن­شا جامبىل وبلىسىنىڭ ەل ونەركا­سىبىندەگى ۇلەسى 6,5 پايىزدى قۇراي­تىن. 2009 جىلعى كورسەتكىش بويىن­شا بۇل ۇلەس كولەمى ەندى 1,3 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. سونداي-اق, وسى وبلىستىڭ ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشى­لىعى ءونىم­دەرىن وندىرۋدەگى ۇلەسى 1991 جىلى 29,5 پايىزدى قۇراسا, 2009 جىلعى كور­سەتكىش بويىنشا ول ەندى 12,1 پايىزدى عانا قۇراپ وتىر. مۇنداي تومەندەۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى نەدە؟ جامبىل وبلىسىندا بۇرىن حيميا ونەركاسىبى, مەتاللۋرگيا سالاسى, تاماق ونەركاسىبى جاقسى دامىعان ەدى. بۇل سالالاردا وندىرىلگەن ونىمدەر كەڭەس وداعىنىڭ تۇتىنۋ رىنوگىندا جاقسى پايدالانىلاتىن. الايدا, وسى ۇلكەن ورتاق رىنوكتىڭ جو­يىلۋى, بۇ­رىنعى قالىپتاسقان ەكو­نو­ميكا­لىق قارىم-قاتىناس­تاردىڭ ءۇزى­لۋى وسى وب­لىس جاعدايىنا ۇلكەن سوققى بو­لىپ ءتيدى. وسىنداي فاك­تور­لاردىڭ ىقپا­لىمەن وبلىستا بۇرىن پايدالانۋدا بولىپ كەلگەن 11 ميلليون 500 مىڭ گەكتار اۋىل شارۋا­شى­لىعى جەرىنىڭ كولەمى 2009 جىلعى كورسەتكىش بويىن­شا 4 ميلليون 400 مىڭ گەك­تار­عا دەيىن قىسقارىپ كەتتى. ەگەر وبلىس اۋماعىندا 14 ميلليون 426 مىڭ گەكتار جەر رەسۋرسى بار ەكەندىگىن ەسكە الاتىن بولساق, قازىرگى كورسەتكىشتەر بويىنشا جال­پى جەر الەۋەتىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى عانا پايدالانىلىپ وتىر­عاندىعىنا كوز جەتكىزەمىز. جامبىل وبلىسى بۇرىن ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ەڭ دا­مى­عان وبلىستاردىڭ ءبىرى بولاتىن. مۇندا مىڭعىرتىپ ءتورت ت ۇلىك مال وسىرىلەتىن. مالدىڭ ءجۇنىن, ەتىن, تەرىسىن وڭدەيتىن, تاماق ونىمدەرىن شى­عاراتىن ونەركاسىپ كاسىپورىندارى جۇمىس ىستەيتىن. وكىنىشكە وراي, ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە, حيميا جانە مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىنىڭ قۇلدىراۋى حالىق­تىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن كوپ تومەن­دەتىپ جىبەردى. وسىنىڭ اسە­رىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىنە دەگەن سۇرانىس ازايىپ, مال باسى, ولاردان وندىرىلەتىن ءونىم كولەمى قىسقارا ءتۇستى. ماسەلەن, 1991 جىلى بۇل وبلىستا جىلىنا 11 833 توننا ءجۇن ءوندىرىلىپ كەلسە, ەندىگى كەزەكتە ونىڭ كولەمى ەكى ەسەگە دەيىن قىسقاردى. وسىلايشا ەكونوميكا اۋقىمى­نىڭ قىسقارۋى, جۇمىس ورىندا­رى­نىڭ ازايۋى ءار ادامعا شاققان­داعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنە دە ۇلكەن اسەر ەتتى. ماسەلەن, 2008 جىلعى مالىمەت بويىنشا اتىراۋ وبلىسىندا جىلى­نا ءبىر ادامعا شاققاندا 7 ميلليون 466 مىڭ تەڭگەنىڭ, قاراعاندى وبلى­سىندا 4 ميلليون 742 مىڭ تەڭگەنىڭ, الماتى, استانا قالالارىندا 3 ميلليون 893 مىڭ تەڭگەنىڭ ونىمدەرى وندىرىلسە, جامبىل وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش 613 مىڭ تەڭگەنى عانا قۇراعان. ەگەر ءار ءوڭىر ءوز بەتىنشە دامىپ, ءار ادام ءوز جاعدايىمەن عانا ءومىر سۇرەتىن بولسا, جامبىل وبلىسىنىڭ حالقى قازىرگى كۇنى وتە ۇلكەن قيىن­دىقتارعا دۋشار بولار ەدى. بىراق مەملەكەتتىڭ  بۇكىل قازاقستان حالقى­نا ورتاق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋىنىڭ ارقاسىندا جام­بىل وبلىسىنىڭ حالقى ءوز قيىندىق­تارىمەن جەكە قالعان جوق. بۇل وبلىسقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جىلما-جىل اۋقىمدى سۋبۆەنتسيا مەن ترانسفەرتتەر بولىنەتىندىگى ءوز الدىنا, سونىمەر قاتار, ءتۇرلى ەكونوميكالىق جوبالارعا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. وسىنىڭ اسەرىنەن قازىرگى كۇنى مىڭ جىلدىق تاريحى بار كارى تاراز قالاسىنىڭ جىلدان-جىلعا جايناي تۇسكەندىگىن بايقايمىز. قازىرگى كۇنى وبلىس حالقىن گازبەن قامتۋ ىسىندە بىرقاتار پروبلەمالار شەشىمىن تاپتى. وعان وسى وبلىس اۋماعىنداعى امانگەلدى گاز كەن ورنىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ۇلكەن ىقپال ەتتى. سونىمەن قاتار, ۇكىمەت ەلباسى­نىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا وبلىستا بۇرىننان قالىپتاسقان حيميا, مەتاللۋرگيا وندىرىستەرىن قاي­تا­دان جانداندىرىپ, ولاردى زامان تالابىنا سايكەس دامىتۋ ىسىندە ۇلكەن شارالاردى جوسپارلاپ وتىر. قازىرگى كۇنى ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الەمدىك دەڭگەيدەگى الەۋەتتى ينۆەستورلار ىزدەستىرىلۋدە. سالىنىپ جاتقان «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» اۆتوكولىك ءدالىزىنىڭ ەداۋىر بولىگى وسى وبلىس اۋماعىن كەسىپ وتەتىندىگى بەلگىلى. بۇل جوبا تولىق ىسكە قوسىلعان جاعدايدا وسىدان سانداعان عاسىر بۇرىن كارى تاراز جەرىن الەمدىك ساۋدا باعىتتا­رىمەن تىعىز بايلانىستىرىپ جات­قان كونە جىبەك جولى قايتا جاندا­نىپ, وبلىستىڭ الەمدىك ەكونوميكا­لىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە قوسىلۋى بۇرىنعىعا قاراعاندا قار­قىندى سيپات الاتىن بولادى. مۇنىڭ ءوزى وبلىس ەكونوميكاسىنا تىڭ سەرپىلىس اكەلەتىندىگى انىق. وبلىسقا قانات بوزىمباەۆتىڭ  اكىم بولىپ كەلۋى ءوز ناتيجەسىن بەرە باستاعاندىعى بايقالادى. بۇرىن جىلما-جىلعى جىر بولىپ كەلە جات­قان جامبىل گرەس-ءنىڭ پروبلەما­لارى ءبىرشاما شەشىمىن تاپتى. ونىڭ ۇستىنە وتكەن جىلى ەلىمىزدەگى جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندەگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما اياسىندا جامبىل وبلىسىندا بىرقاتار جاڭا جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل وب­لىستا ىسكە قوسىلعان وسى جوبالار­دىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, جۇمىس ورىندا­رىن نەعۇرلىم كوپتەپ اشۋ ماسەلە­سىنىڭ الدىن-الا ويلاستىرىلعاندىعى دەر ەدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە, جام­بىل وبلىسى وتكەن جىلى جۇمىس ورىندارىن ەڭ كوپ اشقان وبلىستار­دىڭ قاتارىنا قوسىلىپ وتىر. وبلىس ءۇشىن بۇل دا ءبىر الدان بايقالىپ وتىرعان جاقسىلىق نىشانى. قازىرگى كۇنى ۇكىمەت ازىرلەنۋ ۇستىندەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ اۋماقتىق-كەڭىستىكتىك دامۋىنىڭ بولجامدى كەستەسى اياسىندا اتالعان وبلىستى ودان ءارى دامىتۋ ىسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. وسى كەستە بويىنشا بۇل وبلىستا ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىل شارۋاشىلىعىن, تاماق ونەر­كاسىبىن, حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ ىسىنە باسىمدىقتار بەرىلەتىن بولادى. وسى ءۇشىن وبلىستىڭ ەنەرگەتيكالىق الەۋەتى قايتا قالپىنا كەلتىرىلەدى. ءتۇستى مەتاللۋرگيا سالاسى, ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى, فليۋوريت وڭدەۋ, كال­تسي سوداسىن شىعارۋ, تەحنيكا­لىق كرەمني الۋ, تسەمەنت ءوندىرۋ ءجا­نە ودان ءتۇرلى قوسپالار جاساۋ ونەر­كاسىبى دامىتىلاتىن بولادى. سون­داي-اق, الدىن-الا زەرتتەۋلەر بويىن­شا بۇل وبلىستا جەڭىل ونەركاسىپتى, ءتۋريزمدى, كولىك لوگيستيكاسى مەن ماشينە جاساۋ سالاسىن  دامىتۋدىڭ ءبىرشاما تارتىمدىلىعى بار. وسى ماسەلەلەرگە دە نازار اۋدارىلىپ, ءتيىستى شارالار ويلاستىرىلۋ ۇستىندە. ءبىز وسى ماقالامىزدا ەل ءوڭىر­لەرىن دامىتۋ ىسىنە قاتىستى تەك ءبىر عانا وبلىستىڭ مىسالى نەگىزىندە اڭگىمە قوزعادىق. ال وسىنداي شارالار باسقا وبلىستارعا دا قاتىستى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعى بار­شاعا بەلگىلى. قازىر ەلىمىزدىڭ قاي ءوڭى­رىنە بارمايىق وندا تۇرىپ جاتقان ادامداردىڭ ءجۇزى جارقىن, ەڭسەسى كوتەرىڭكى ەكەندىگىن بايقايمىز. ءبىر قاراعاندا ادەتتەگىدەي جاعدايعا, قا­لىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ كەتكەن وسى كورىنىستىڭ استارىندا ۇلكەن ماسەلە جاتقاندىعىن اڭعارا بەرمەيمىز. ال ءتۇبىن قۋالاپ كەلەتىن بولساق, وسىنىڭ بارلىعى قازاقستان مەملە­كەت­تىگىنىڭ ۇلكەن الەۋمەتتىك ساياساتتى جىلدار بويى تىنىمسىز جۇرگىزۋىنىڭ ناتيجەسى. ءبىر جاقسىسى, ءبىزدىڭ تاۋەلسىز قازاقستانىمىز ەلباسىنىڭ حالىق قامىن كۇيتتەگەن ساياساتىنىڭ جانە دانا باسشىلىعىنىڭ ناتيجە­سىندە بۇرىنعى كەڭەس وداعى ۇستانعان الەۋمەتتىك جەتىستىكتەردىڭ بارلىعىن سول كۇيىندە ساقتاپ قالا الدى جانە ونى ودان ءارى جەتىلدىرە تۇسۋدە. ماسە­لەن, بىزدە ورتا ءبىلىم تەگىن. وقيمىن دەگەن جاستارعا جوعارى وقۋ ورىندا­رىنا مەملەكەتتىك گرانتتار بەرىلەدى. ونىڭ ۇستىنە وقۋعا ىنتالى ءاربىر جاس­تىڭ مەملەكەتتىڭ جۇزەگە اسىرۋ ءۇستىن­دەگى «بولاشاق» باعدارلا­ماسى­نىڭ ايا­سىن­دا الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىنە بارىپ, ونداعى تاڭداۋلى جوعارى وقۋ ورنىن­دا تەگىن وقۋ مۇمكىندىگى بار. ال حالىق ءۇشىن مۇنداي جاقسى­لىقتى كەزىندە كوممۋنيزم ورناتۋدى ماقسات ەتكەن الەمدەگى ەڭ الەۋمەتتىك مەملەكەت كە­ڭەس وداعى دا جاساي الماعان بولاتىن. قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ دا جاعدايى جىلدان-جىلعا جاقسارا تۇسۋدە. قالالى جەرلەردە, ءتىپتى اۋىلداردا دا قازىرگى زامانعا لايىق جاقسى جابدىقتالعان سپورت الاڭدارى سالىنۋدا. مۇنىڭ سىرتىندا ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ قازاقستاندا مىڭعا جۋىق مەكتەپ پەن ەمحانالاردىڭ, مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ سالىنعان­دىعىن كورىپ وتىرمىز. تمد-نىڭ, ءتىپتى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەشبىر ەلى الەۋ­مەتتىك ءمانى بار وسىنداي نىسان­داردى سالۋدا ءدال قازاقستانداي با­تىل قيمىلداپ, جىلدامدىق تانىت­قان, وسى ماقساتتا مەملەكەتتىڭ ءمۇم­كىن­دىك دەڭگەيىمەن ەسەپتەگەندە اۋ­قىم­دى قارجى بولگەن ەمەس. شاعىن اۋىلدا 30-40 بالا ءۇشىن جەكە مەكتەپ ۇستاپ وتىرعان وسىنداي مەملەكەتتى باسقا جەرلەردەن تاۋىپ كورىڭىز. سونىمەن ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىزدىڭ قازاقستانىمىز قازىرگى كۇنى الەمدەگى ەڭ ءبىر الەۋمەتتىك مەملە­كەتتەردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. بۇل ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى جە­تىس­تىك­تەرىنىڭ ءبىرى. وسىنى ءار ءوڭىر تۇر­عىنى, باسشىسىنان باستاپ بالا­سىنا دەيىن دۇرىس تۇسىنسە ەكەن دەپ ويلايمىز. سۇڭعات ءالىپباي.

ىلعال – قۇنارلىلىق كەپىلى

2010 جىلعى قۇرعاقشىلىق كوپتەگەن اۋىل­شارۋاشىلىق ماماندارىن ەگىنشىلىكتى جاۋىن-شاشىنسىز قالاي دامىتۋ كەرەكتىگى جونىندە ويلان­دى­رادى. قۇرعاقشى­لىق­تىڭ قاي­تالان­باۋىنا ەشكىم كەپىل بولا المايدى. الەم عالىمدارى اۋا تەم­پە­راتۋرا­سىنىڭ بىرتىندەپ كوتەرىلىپ جات­قانىن ايتۋدا. سولتۇستىك قازاقستان ەگىنشىلەرىنە ەرىگەن قار سۋىنىڭ ەمەس, تو­پىراق قاباتىنداعى ىلعالدىڭ ماڭىزى زور. بۇل ا.ي.باراەۆ اتىنداعى عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتا­لى­عىندا كوپجىلدىق زەرتتەۋ ناتيجە­لەرىنەن كەيىن دالەلدەنىپ وتىر. 2010 جىلى قازاندا «كازاحزەرنو» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتتا ءبىزدىڭ زەرتتەۋ­لەرىمىزدىڭ ناتيجەسىندە قۇرعاقشى­لىقتىڭ ءوسىم­دىكتىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە كەرى اسەر ەتەتىنى ايتىلعان بولاتىن. سوڭعى 50-60 جىل­دا ەگىنشىلىكتە ءوسىپ جەتىلۋ كەزىندە مۇن­داي جوعارى تەمپەراتۋرا مەن جاۋىن-شاشىن­سىز جىل بايقالعان جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى ءداندى داقىلدا­رىن ءوسىرۋ تەحنولوگياسىندا ەڭ باستى فاكتور­لاردىڭ ءبىرى – ەگىن ەگەر الدىنداعى ىلعال قورىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ىلعال قورىن جيناۋدا قىس ايىندا, بۇرىنعى كەڭەستىك كەزدەگىدەي, قار توقتاتۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋ قاجەت. بىراق قار توقتاتۋ الدىندا ەگىنشىلەر كوك­تەمدە ەرىگەن قار سۋىنىڭ توپىراققا قو­لايلى جانە كەرى اسەرىن ەستەن شىعار­ماعانى دۇرىس. نەگىزگى سۋ ەروزياسى كوكتەم ايىندا قاردىڭ ەرۋى كەزىندە اعىن سۋدىڭ بولۋىنان پايدا بولادى. ەگىستىك توپوگرافياسىن, اگروفون, توپى­راق قاباتىن نەگىزگى سۇدىگەرمەن وڭدەۋ, توپىراق قا­باتىنىڭ ىلعال مولشەرىن انىقتاۋ سياقتا نە­گىزگى فاكتورلاردى دا ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ەگىن جيناعاننان كەيىن كۇزدەگى جاۋىن-شاشىن مولشەرى: قىركۇيەك ايىندا – 2,5 مم., قازان ايىندا – 5,9 مم., جانە قاراشا ايىندا – 31,3 مم., ورتاشا كوپجىلدىق مالىمەتتەردە 24,4; 28,7 جانە 15,5 مم. قۇرايدى. قاراشا ايىنىڭ ءۇشىنشى جارتى­سىندا اۋا تەمپەرا­تۋراسى تۇراقتالا باس­تايدى. وسى ۋاقىتتاعى جاۋعان قار ءمول­شەرى 22,0 مم., قۇرايدى, ال ورتاشا كوپجىلدىق مالىمەتتەردە ول – 24,0 مم. اڭىزدىق داقىلدار ەڭكىس جەرلەرگە ەگىلىپ جانە توپىراق قاباتىنا كەسە كولدەلەڭ وڭدەۋ جۇرگىزىلمەگەن بولسا, وسىنداي جەرلەردە دە اعىن سۋ قالىپ­تا­سادى. بۇنداي ەگىستىكتەردە قار قاباتىن 35 سم., ارتىق توقتاتۋعا بولماي­دى. جىلدا سۋ اعاتىن جانە سايلى جەرلەردى ەگىنشىلىكتەن الىپ تاستاپ, ونداي ەگىس القاپ­تارىن شالعىندى ءشوپتى جانە شابىندىق جەرلەرگە اينالدىرۋ كەرەك. 2010 جىلى اۋا رايى قۋاڭشىلىعىنا قاراماي ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەر بويىنشا جاڭا تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا جازدىق جۇم­ساق بيدايدىڭ ونىمدىلىگى گەكتارىنا 12-16 تسەنتنەرگە جەتتى. ال وڭدەۋ تەحنولوگياسى ساقتال­ماعان جەرلەردە ونىمدىلىك گەك­تارىنا نەبارى 2-4 تسەنتنەر عانا بولدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ءجايت, قارجى جەتىسپەگەن كەزدە, ماتەريالدىق جانە جۇ­مىسشى ادامدار از بولعاندا ەگىس القابىن قاجە­تىنە قاراي سەبۋ كەرەك, قارجىنى تەك تازا جانە ءونىمدى كوپ بەرەتىن ەگىستىكتەرگە عانا جۇمساۋ كەرەك. الدى­مەن, ەكولوگيالىق قاۋ­پى از جەرلەردە قار توق­تا­تۋ قاجەت. تو­پى­راقتىڭ قۇنارلى قاباتىنىڭ شايىلۋى ورنى تولماس اپات. ەكولوگيا مەن توپى­راقتى ەروزيادان قورعاۋ ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى كەرەك. ك.اكشالوۆ, ا.ي. باراەۆ اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ەگىنشىلىك ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ج.تايشۋحەر, عىلىمي قىزمەتكەر.

ە-اكىمدىك قىزمەتىن باستادى

جاقىندا استاناداعى ء“باي­­تەرەك” مەديا-ورتا­لى­عىندا ەلور­دانىڭ ەلەك­تروندى اكىم­­دىگى جو­باسىن تانىس­تىرۋعا ار­نالعان باس­پاسوز ءماس­لي­حاتى بولىپ ءوتتى. وندا استانا قالا­سىنىڭ تۇر­عىندارىنا مەم­لەكەتتىك قىز­مەتتى ەلەك­تروندى ءتۇر­دە كورسەتەتىن جاڭا جۇيە تا­نىستىرىلدى. جاڭا ۆەب-پورتال اتاۋى –e.astana.kz. تۇرعىندار پايدالا­نۋى­نا ۇسىنىلىپ وتىرعان ەلور­دا­لىق ە-اكىمدىك جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگانداردىڭ قىز­مەتىن ونلاين رەجىمىندە كورسەتەدى. جاڭا پورتال ارق­اسىندا مەملەكەتتىك قا­جەتتى قىزمەتتەر جيىنتى­عىن كومپيۋتەر قول­دانۋ­شىلاردىڭ بارلىعى بىرنەشە نوقاتتاردى باسۋ ار­قىلى لەزدە الا الادى. استانا­لىق­­تار بۇدان بىلاي جۇ­مىس­پەن قامتاماسىز ەتۋ, ءبىلىم, تۇرعىن ءۇي, جەر قاتى­ناستارى جانە باسقا دا 15 قىزمەت ءتۇرىن ۇيدەن شىق­پاي-اق الۋ ءمۇم­كىندىگىنە يە بولىپ وتىر. ۆەب-پورتال­دىڭ باستى ماقساتى – تۇر­عىندار تاراپىنان بارىن­شا سۇرانىسقا يە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ قولجەتىم­دىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ. پورتال دەمالىسسىز جۇمىس ىستەيدى. ال قىزمەت جەدەلدىگىنە كەلسەك, قالا تۇرعىن­دارى كەز كەلگەن ۋاقىتتا ينتەرنەت قوسىل­عان جەردەن تاپسىرىس جىبەرىپ, ونىڭ ورىندالۋىن قادا­عالاي الا­دى. پورتال مۇمكىن­دىگى, ۋاقىتى تاپشى ازامات­تارعا ۇزىن-سونار كەزەككە تۇرۋ ارقىلى ۋاقىت جوعالت­پاي-اق قاجەتتى قۇجاتىن تەز ءارى ساپالى قىزمەت تۇرىمەن الۋ­دىڭ بالامالى جولى بول­ماق. جوبانىڭ جالپى قۇنى 30 ملن.تەڭگەنى قۇرايدى. جاڭا پورتال بەلسەندى ينتەرنەت تۇتىنۋشىلار سا­نىن كوبەيتىپ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى ۇدەرىستەردى اۆتو­مات­تان­دىرادى. ە-اكىم­دىك قىز­­مەتىنە جۇگىنگەن ازا­مات­تار­دىڭ تاپسىرىسى سول ساتتە-اق تيەسىلى ورگانعا تىكەلەي كەلىپ تۇسەدى. ءوتى­نىشتى قارۋ مەرزىمى شەشىلۋ ۋاقى­تىنا قاراي 5 كۇننەن جارتى جىلعا دەيىن سوزىلا­دى. تۇرعىندار پور­تال­داعى جەكە بۇرىشى ارقى­لى كەلگەن انىقتاما فور­ماسىن باسپا ارقىلى شىعا­رىپ الىپ, قول­دانا بەرۋىنە بو­لا­دى. انىق­تامالاردى الۋ با­رى­سىندا ادام فاكتورى­نىڭ ازايۋى, ۇدە­رىستىڭ اشىق­­تىعى وتە ءتيىمدى. انىقتاما الۋ­شىلار ءوزىنىڭ نەشىنشى ورىندا تۇرعاندى­عىن انىق­تاپ, ورىن­دالۋ ۇدە­رىسىن با­قىلاي الادى. ە-اكىمدىكتەگى قىزمەت كور­­سەتۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ءبىر­نەشە قاۋىپسىزدىك ساتى­سى­نان تۇرادى. ولار: ۆەب-پور­تالعا قوسىلۋ ارناسى­نىڭ قورعالۋى, ارنايى ەلەك­­تروندى ساندىق قول­تاڭبا, جسن. ەلەكتروندى اكىمدىك قىز­مەتىن تىركەلگەن ەلوردا­لىقتار عانا قول­دانا الادى. ول ءۇشىن “ەلەك­تروندى ۇكىمەت” سايتىنان نە­مەسە قالاداعى حقكو-دان ەلەكتروندى قول­تاڭبا الۋ قاجەت. جۇيە ەسق-عا يە ازاماتتارعا قۇجاتتار­دىڭ كوشىرمەسىن ساقتاۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەتىن جەكە ەلەك­تروندى كابينەت ۇسىنادى. ال ەسق-سى جوق تۇتىنۋ­شىلار ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەت الۋ ءۇشىن تاپسىرىس بەرۋگە جانە كەزەكتى برون­داۋعا مۇمكىندىك بار. ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى سا­لىق جانە باسقا دا تولەم­دەر­دى تالاپ ەتپەيتىن قىز­مەت­­تەر تەگىن كورسەتىلەدى. استانا قالاسىنىڭ اكىم­دىگى ۇسىنىپ وتىرعان جاڭا قىزمەت جۇيەسىندەگى قىزمەت سانى بو­لا­شاقتا بۇدان ءارى كو­بەيمەك. جاڭا جۇيەنى جاساپ شىعا­رۋشىلار 43 مەملەكەتتىك قىز­مەت ىشىنەن ەلوردا تۇرعىندا­رى قاتتى قاجەت ەتكەن قىزمەت تۇرلەرىن ەلەك­تروندى تۇرگە اۋىستىردى. مىسالى, بالا­لار­دى بالا­باق­شاعا ورنالاس­تىرۋعا كەزەككە تۇرۋ, جۇمىس­سىزدارعا ەسەپكە تىركەلۋ, مەملەكەتتىك قوردان ءۇي الۋعا ءۇمىت­تى ازاماتتاردى ەسەپكە الۋ, 18 جاسقا دەيىن بالاعا جاردەم­اقى الۋ انىقتاماسى سەكىلدى قىزمەتتەر بار. قالعان­دارى بولاشاقتا كەزەڭ-كە­زەڭ­مەن اۋىس­تىرىلاتىن بو­لادى, دەدى استانا قالاسى­نىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋ­شىسى ولجاس ومار. ۆەنەرا تۇگەلباي.

ماقسات – تۇرعىندار تالابىنان شىعۋ

ەلورداداعى كونگرەسس-حولل فويەسىندە استانا قالاسى باس جوس­پارىنا ونىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ باعىتى بويىنشا ءتۇ­زەتۋلەر ەنگىزۋ جوباسىنىڭ تا­نىس­­تىرىلىمى بولىپ ءوتتى. جو­بانى ەلباسىنىڭ تاپسىرما