«زامان بۇزىلىپ بارادى» دەگەن ءسوزدى بۇگىندە ءجيى ەستيمىز. بۇزىلعان ادام با, الدە زامان با؟ وعان اسا تەرەڭ بايىپتاما بەرە المايمىز. دەگەنمەن الگى ءسوز وسى كۇنى ءجيى ايتىلادى. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س) ءبىر حاديسىندە «بىرەر كىسىدەن: «ادامدار بۇزىلىپ كەتتى»,– دەگەن ءسوزدى ەستىسەڭ, ءبىلىپ قوي: سول ادامنىڭ ءوزى بۇزىلعان» دەپتى. ەگەر وسىلاي توپشىلايتىن بولساق, وندا زاماندى بۇزىپ جاتقان ادامداردىڭ سانىنىڭ ارتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: زاماندى ادام جاسايدى.
زامانا تولقىنى تالاي پەندەنى جاعاعا شىعارىپ تاستاپ جاتىر. وعان كۇندەلىكتى ومىردە كۋامىز. كورەمىز دە «تاعدىر-تالەيىنە سولاي جازىلعان شىعار» دەي سالامىز. راسىندا, ونىڭ ءومىر جولىنا, باسىنان وتكەرگەن قيىندىقتارىنا, مۇڭ-زارىنا, سايراپ تۇرعان كوكىرەگىنە كوز سالمايمىز. بەيقامدىق باسىم. اركىم ءوز باسىمەن قايعى دەگەندەي. «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىن» دەگەن قاناتتى ءسوز بار قازاقتا. قازىرگى كەزدە جانىاشىماستاردىڭ قاتارى كوبەيمەسە, سيرەمەي تۇر. وسىدان كەلىپ قوعام, ودان زامان بۇزىلادى. ال بۇزىلعان زاماندى قايتسەك تۇزەتەمىز؟ ادامداردىڭ پەيىل-نيەتىن قالاي وڭ جولعا بۇرۋعا بولادى؟ بىرەۋلەر بۇل سۇراققا بىردەن «ءدىن ارقىلى» دەپ جاۋاپ بەرۋى مۇمكىن. بىراق ءبىر عانا ءدىني بىرلەستىك ساناسى ۋلانعان پەندەلەردى ءتۇزۋ جولعا سالا الا ما؟ ماسەلە وسىندا. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, بالا كۇنگى تاربيەنىڭ تىرەگى مىقتى بولۋى كەرەك. ايتپەسە ەتكەن ەڭبەك – ەش, توگىلگەن تەر – سور. بۇل تۇرعىدا مەملەكەتتىڭ قولداۋى مەن دەمەۋى, دۇرىس ساياساتتىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى. ال وسىعان بايلانىستى مەملەكەت قانداي قادام جاسادى؟ وسىعان قاراي ويىسساق.
تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى تاربيە ىسىنە وراي جاسالعان تىرلىكتىڭ ءبارىن ءتىزىپ كەرەگى جوق شىعار. ءبىر عانا مالىمەت: بۇگىندە بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا «بالالار قۇقىن قورعاۋ» دەپارتامەنتتەرى جۇمىس ىستەپ جاتىر. وسى دەپارتامەنتتەردىڭ ءوزى ءبۇگىنگى تال شىبىق, ەرتەڭگى ەلدىڭ سايالى بايتەرەگىنە اينالاتىن بالالاردىڭ ءتالىم-تاربيەسىنە قاتىستى تالاي ءىستى اتقارىپ وتىر. دەرەك كەرەك پە؟ مىنەكيىڭىز.
قىزىلوردا وبلىستىق بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتى بىلتىر جاس جەتكىنشەكتەردى رۋحاني كەمەلدىككە باستايتىن, اتا-انانى قادىرلەۋگە, ءۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت كورسەتۋگە, قىسقاسى, ءتاربيەلىك ءمانى زور, ءتالىم بەرەتىن تاۋداي ىستەر اتقارعان. وسى ورايدا 54 ءىس-شارا جاسالعان. وعان جەتىمدەر ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى, اتا-انا ءتاربيەسىنەن سىرت قالعان بالالار تارتىلعان. اتقارىلعان ءىستىڭ ءناتيجەسى تۋرالى ءدال قازىر تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. سەبەبى, بۇگىن ەگىلگەن ءتاربيە ءدانى سول ساتىندە جەمىسىن بەرمەسە دە, ەرتەڭگى كۇنى ءبىر بەلگىسىن كورسەتەرى انىق. باستىسى, اتا-انانىڭ ايالى الاقانىن سەزىنبەگەن, جاقىندارىنىڭ جان جىلۋىنان ەرتە ايرىلعان جەتكىنشەكتەردىڭ قوعامعا كەرەك ەكەنىن, ماڭدايىنان سيپايتىن مەملەكەتى بارىن ۇعىندىرۋ بولسا كەرەك.
دەپارتامەنتتىڭ باستاماسىمەن «قوناقجاي وتباسى» اتتى اكتسيا ۇيىمداستىرىلعان. اكتسيانىڭ مىندەتى مەن ماقساتى نە؟ «قوناقجاي وتباسى» اكتسياسى بويىنشا بىرنەشە وتباسى تاڭدالىپ الىنادى. ولاردىڭ تۇرمىس جاعدايى, بالا ءتاربيەسىنە قاتىستى ۇستانىمى تەرەڭ زەرتتەلەدى. سونان سوڭ جەتىمدەر ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى اتالعان ءۇيلەرگە بارادى, سول وتباسىندا قوناق بولادى. اتا-اناسىنان ايرىلعان بالا ناعىز وتباسىنىڭ قانداي ەكەنىن كوزىمەن كورىپ, جانىمەن سەزىنەدى. تۋما-تۋىستىڭ, تۋعان باۋىردىڭ ءبىر-بىرىنە اسەرىن, تاربيەسىن تانيدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, بۇرىنعى جەتىمىن جىلاتپاعان قازاق جوق قازىر. تاس قالاداعى تاس ۇيگە تىعىلعان قازاقتار تاسباۋىر بولىپ بارا جاتقانداي بولىپ كورىنەدى ءبىر ءسات. جەتىمنىڭ جايىنا باس اۋىرتىپ, قوعامنان ەرتە شەتتەتىلگەن بالالاردىڭ تاعدىرىنا الاڭدايتىندار نەكەن-ساياق بولعاسىن الگىندەي ويدىڭ كەلەرى انىق. ال اكتسيا بارىسىندا وتباسىلار جەتىمنىڭ جاعدايىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنەدى. ولاردىڭ باسىنداعى قايعى مەن قاسىرەتتى تولىق ءتۇسىنەدى. ءتۇسىنىپ قانا قويماي, جىلىلىق سىيلايدى. بالالار «قوناقجاي وتباسىلارعا» دەمالىس سايىن بارىپ تۇرعان. سولاردىڭ ءبىرشاماسى ءوزى بارعان وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسىندەي بولىپ ارالاسىپ, توننىڭ ىشكى باۋىنداي بولىپ كەتكەن. ناتيجەسىندە №1 مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ 22 بالاسى وسى ۋاقىتقا دەيىن «قوناقجاي وتباسىلارعا» قوناق رەتىندە بارىپ تۇرادى. اكتسيانىڭ ءوزىن-ءوزى اقتاعانى, ادامداردى ءبىر-بىرىنە اعايىنداي جاقىنداستىرعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ءجايت.
سونىمەن قاتار, دەپارتامەنتتىڭ باستاماسىمەن جەتىم جانە اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى ساقتاندىرۋ جۇمىسى ۇيىمداستىرىلعان. جەتىمدەر ۇيىندە تاربيەلەنۋشىلەر كامەلەتتىك جاسقا تولعاننان كەيىن قيىن جاعدايدىڭ الدىندا قالاتىنى بەلگىلى. باسى ارتىق اقشاسى جوق, باسپانا الۋعا مۇمكىندىگى كەم بالالار شىن ءمانىندە وزدەرىن قوعامنىڭ وگەي بالاسىنداي سەزىنەدى سول كەزدە. قىزىلوردا وبلىستىق بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستاماسىمەن جەتىم بالالارعا ارنايى ەسەپ-شوت اشۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزىلگەن. اتالعان جوبانى «كازكوممەرتس-Life» ساقتاندىرۋ كومپانياسى قولعا الىپتى. بالالار مەكتەپ بىتىرگەنگە دەيىن ەسەپ-شوتتاعى اقشا جينالا بەرەدى. كامەلەت جاسىنا تولىپ, مەملەكەتتەن «ەنشىسىن» بولگەننەن كەيىن الگى اقشا ولاردىڭ تۇرعىن ءۇي الۋداعى العاشقى تولەماقىسى رەتىندە پايدالانىلادى. ساۋاپتى ءىس دەيتىنىمىز دە وسى. ال بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتى بۇگىندە ءبىر بالانى ءوز قامقورلىعىنا الىپ وتىر. №1 مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ تاربيەلەنۋشىسى ليليانا گالياموۆانىڭ شوتىنا ءار توقسان سايىن 15 مىڭ تەڭگە اۋدارىلىپ تۇرادى. قازىرگى تاڭدا ونىڭ جيناق قورى 100 مىڭ تەڭگەگە جەتىپ وتىر. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س) حاديسىندە بىلاي دەيدى: «مىنەز-قۇلقىڭنىڭ ءمىنايىم, سىپايى بولۋىن قالايمىسىڭ؟ قالاساڭ, جەتىمدەرگە مەيىرىمدىلىك جاسا, ولاردىڭ باسىنان سيپا, ءوزىڭ ىشەتىن تاعامىڭنان ءبولىس. سوندا عانا مىنەزىڭ جۇمسارىپ, مەيىربان بولاسىڭ».
بۇگىندە مەكتەپتەردە «ءوزىن-ءوزى تانۋ» ءپانى وتەدى. اتالعان ءپان وقۋشىلاردىڭ اتا-انامەن قارىم-قاتىناسىن رەتتەۋگە, تەرىس قىلىق جاساماۋعا تاربيەلەيتىنى بەلگىلى. وسى ءپاننىڭ ارقاسىندا وبلىستا بالالاردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىعى مەن قىلمىسقا بارۋى 32 پايىزعا ازايعان. بۇل ءوزىن-ءوزى تانۋ ءپانىنىڭ بۇگىننىڭ وزىندە ناقتى جەمىسىن بەرىپ جاتقانىنىڭ ءدالەلى. تەلەديدار اتىس-شابىسقا, كومپيۋتەر قانقۇمار ويىنعا تولعان مىنا زاماندا بالالاردىڭ قىلمىسى كوبەيىپ كەتكەنى شىندىق. مەكتەپتە مۇعالىمدى, ۇيدە اكە-شەشەسىن تىڭدامايتىن بالانى دا تالاي كوردىك. ال «ءوزىن ءوزى تانۋ» ءپانى وسىنداي بالالاردىڭ ساناسىن نۇرلاندىرىپ, ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتىپ, ۇلكەن-كىشىنى سىيلاپ, ىشكى الەمىنە ۇڭىلۋگە ۇمتىلدىرىپ جاتسا, وندا ونىڭ پايداسى وراسان زور دەگەن ءسوز. تەك قىزىلوردا وبلىسىندا عانا ەمەس, ءجاسوسپىرىمدەر قىلمىسى بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا دا ازايعانىن مامان-ساراپشىلار ايتىپ وتىر. باعدارلاماعا ەنگەنىندە توسىرقاپ قاراعان جۇرت قازىر اتالعان ءپاننىڭ باراقاتىن كورىپ وتىر. بولاشاق ۇرپاقتى دۇرىس جولعا سالاتىنىنا, تانىمدىق تاربيە بەرەتىنىنە بەك سەنەدى.
«ءوزىن-ءوزى تانۋ» باعدارلاماسىنىڭ اۆتورى سارا الپىسقىزى اتاپ وتكەندەي, ء“ار بالانىڭ قابىلەتىن اشۋ, وزىنە جول تابۋى, ءوزىنىڭ كۇش-جىگەرىنە سەنۋى ءوزىنىڭ ءومىردەگى ورنىن انىقتاۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى. الەمدە ماحاببات پەن مەيىرىمدىلىك اۋراسىن جاساي وتىرىپ قايىرىمدىلىق پەن ماحاببات ءجۇرەكتەن جۇرەككە جەتۋى ءتيىس, ياعني ءاربىر بالانىڭ, وقۋشىنىڭ, ستۋدەنتتىڭ, اتا-انانىڭ جۇرەگىنە جىلىلىق نۇرىن ۇيالاتۋدا ارقايسىمىزدىڭ ورنىمىز ەرەكشە» دەگەن ەدى.
قازىرگى تاڭدا وبلىستا بارلىق ءبىلىم مەكەمەلەرىندە «ءوزىن-ءوزى تانۋ» ءپانى ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل ساباققا بالالار ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىندىعى بايقالادى. مىسالعا, وقۋشى ايدانا ايماحانوۆا «ءوزىن-ءوزى تانۋ» ساباعىنان العان اسەرىن بىلايشا باياندايدى: «بۇل ءپان ءبىزدى ءومىردەگى بار شىنشىلدىققا, ادالدىققا, ادەپتىلىككە, جاقسىلىققا, قايىرىمدىلىققا, مەيىرىمدىلىككە, سۇيىسپەنشىلىككە, تابيعاتتى قورعاۋعا باۋليدى. بۇنىڭ وزىنشە ءمانى مەن ءسانى بار. «ءوزىن-ءوزى تانۋ» ساباعىنا كوڭىل قويىپ, زەر سالىپ تىڭداعانىمىز ابزال. سوندا عانا ومىرگە قۇلشىنا قارايتىن بولامىز. «ءوزىن-ءوزى تانۋ» ساباعىندا مەن ءوزىمدى جاقسى سەزىنەمىن, سول ءۇشىن ساباق ماعان وتە ۇنايدى».
ساباق پروتسەسiندە مۇعالiمدەردiڭ دە بالالارعا قارىم-قاتىناسى وزگەردi. بۇل تۋرالى وبلىستىق بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ارمان قارجاۋباەۆ بىلاي دەيدى: «ادامزاتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى – اسىل قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل ءپان جاستاردىڭ ءوز بويىنداعى قاسيەتتەرىن جاقسى بىلۋگە, ىشكى جان-دۇنيەسىن, ءتىل بايلىعىن دامىتۋعا, ءوزىمىزدى عانا ەمەس ءبىر-ءبىرىمىزدى دە تانۋعا كوپ ۇلەسىن قوستى. سارا الپىسقىزىنىڭ «ءوزىندىك تانىم» جوباسى مەنىڭ ويىمشا, بۇكىلالەمدىك جاڭالىق. مۇنداي تاربيەنىڭ باستاۋى بۇرىن بولعان, ارعى اتا-بابالارىمىزدان كەلە جاتقان ادەمى ءداستۇر دە بار, بۇل ءپان سونىڭ جاڭعىرۋى دەپ ويلايمىن. جاس ۇرپاقتىڭ قابىلەتى مەن ءمۇمكىندىگىن جان-جاقتى اشىپ, ادامگەرشىلىكتىڭ ءبيىگىنە كوتەرەتىن قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ ۇلگىسى ەكەنى داۋسىز. بۇل ءپان ىزگىلىك پەن سۇلۋلىقتىڭ شىن ماعىناسىن ءتۇسىنۋگە, شىنايى مەيىرىمدىلىك پەن اقيقاتقا ۇمتىلۋعا, ءوز ءومىرىن جوعارى ءمانمەن سالىستىرۋعا جەتەلەيدى».
«ءوزىڭدى-ءوزىڭ تانىساڭ ءىستىڭ باسى» دەگەن ەكەن شاكارىم بابامىز. ءوزىن-ءوزى تاني ءبىلۋ دەگەنىمىز – ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋى. ال ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋ دەگەنىمىز ادامگەرشىلىك مىنەزدى قالىپتاستىرۋعا باستايتىن جول. ادامگەرشىلىك بار جەردە جاقسىلىق ۇيلەسىم تاۋىپ تۇرادى.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى بولادى. ءبىزدىڭ ءتۇيىن مىناۋ: ەلىمىزدە بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتتەرىنىڭ اشىلۋىنا تۇرتكى بولعان, قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا «ءوزىن-ءوزى تانۋ» ءپانىن ەنگىزگەن سارا الپىسقىزى. وسى ەكى قادامىمەن سارا نازارباەۆا بارلىق قازاقستاندىق بالالارعا انالىق مەيىرىم تانىتىپ وتىر. ولاردىڭ تاربيەسىنە زور ۇلەس قوسۋدا. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلىمىزدەگى بار بالا ول كىسىنىڭ مەيرىم شۋاعىن سەزىنىپ وتىر. ال بۇل اركىمگە قونا بەرمەيتىن باقىت.
ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا.