قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆپەن سۇحبات
– قۇرمەتتى بەردىبەك ماشبەك ۇلى! ءسىز ۆيتسە-پرەمەر قىزمەتىنە كىرىسكەلى دە ءبىراز ۋاقىت بولىپ قالدى. ەندى ءوزىڭىز باسشىلىق جاسايتىن الەۋمەتتىك سالانىڭ ماسەلەلەرى تۋرالى ويلارىڭىزدى گازەت بەتىندە بولىسە باستاساڭىز ەرتەلىك ەتپەيدى دەپ ويلايمىن. العاشقى اڭگىمەمىزدى ءتىلدىڭ جايىنان باستاساق.
انا جىلى ەلباسىمىز ءبىر توپ قازاقتىلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, سۇحبات بەرگەن. سوندا اڭگىمەنىڭ ءبىر تۇسىندا: «ءبىز جاھاندانۋمەن كۇرەسۋدى ەمەس, جاھاندانۋعا بەيىمدەلۋدى الدىمەن ويلاۋىمىز كەرەك. سويتكەندە عانا ءتىلىمىزدى, ءدىنىمىزدى, ءداستۇرىمىزدى, سالت-عۇرپىمىزدى ساقتاپ قالا الامىز. وسى ءۇش ءتىلدىڭ ۇيلەسىمىنە قول جەتكىزۋ ارقىلى», دەگەن ەدى. سول جەردە مەن: «سوندا دا وسى ءۇش ءتىلدىڭ باسىندا قازاق ءتىلى تۇرادى عوي, ارينە؟» دەپ قالدىم. بۇل سوزىمە ەلباسىمىز: «ارينە. قازاق ءتىلى ءۇش ءتىلدىڭ بىرەۋى بولىپ قالمايدى. ءۇش ءتىلدىڭ ءبىرىنشىسى, نەگىزگىسى, باستىسى, ماڭىزدىسى بولا بەرەدى. قازاق ءتىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى. وعان كوڭىل دە, قارجى دا سولاي بولىنەدى. قازاق ءتىلى – ءوزىمىزدىڭ انا ءتىلىمىز. ءبىز ءبارىمىز انا ءتىلىمىزدى ارداقتايمىز», دەپ ناقتى كەسىپ ايتتى. كەشەگى كەرەمەت سايلاۋدىڭ ناتيجەلەرى, ياعني حالقىمىزدىڭ ەلباسىن مۇنشالىقتى قولداۋى ەلىمىزدەگى ءتىل ساياساتىنا رازىلىقتىڭ دا كورىنىسى دەي الامىز عوي؟
– ءدال سولاي. 26 ءساۋىر – تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى ەرەكشە بەلەس. حالىقتىڭ مۇندايلىق بىرلىگى, ەل باسقارىپ وتىرعان تۇلعاعا مۇندايلىق قۇرمەتى, سەنىمى – ناعىز فەنومەن قۇبىلىس. بۇل قۇرمەتتى, بۇل سەنىمدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەل ءۇشىن ەرەن ەڭبەك ەتكەن بۇكىل ومىرىنە, ءبىلىمى مەن بىلىگىنە, قاجىرى مەن قايراتىنا بارشا حالىقتىڭ بىرلەسىپ بەرگەن باعاسى دەپ ساناۋىمىز كەرەك. ەكىنشى جاعىنان, بۇل سايلاۋ ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ اسىلىن ارداقتاي الاتىن, قادىرلىسىن قۇرمەتتەي بىلەتىن قاسيەتىن, شىن مانىندە ەلدىك بيىگىنە كوتەرىلگەن سيپاتىن دا تانىتتى. سونىڭ ىشىندە حالقىمىزدىڭ تۋعان ءتىلدىڭ تاعدىرىنا پەرزەنتتىك جۇرەكپەن قاراپ, سان ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ەتەككە ءتۇسىپ كەتكەن ءتىلدى تورگە شىعارىپ بەرگەن ەلباسىنا رازىلىعى دا جاتىر. ءبارى دە سالىستىرۋ ارقىلى بىلىنەدى دەيتىن بولساق, وسىدان شيرەك عاسىر ۋاقىت قانا بۇرىن اۋىزەكى اڭگىمەنىڭ, ءارى بارعاندا گازەت پەن جۋرنالدىڭ, راديو مەن تەلەديداردىڭ, كوركەم ادەبيەتتىڭ ەنشىسىندە عانا قالعان انا ءتىلىمىزدى وسىنشالىقتى دەڭگەيگە جەتكىزۋ ءوزى اۋىلدا تۋىپ, قازاق ءتىلىنىڭ قاينارىنا قانىپ وسكەن, ورتا مەكتەپتى قازاقشا بىتىرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ەدى. وسىنداي ەر باستاعان, وسىنداي ەل قوستاعان قانداي ءىستىڭ دە جەڭىسكە جەتەرىنە سەنۋگە بولادى.
پرەزيدەنتتىڭ تىلگە قۇرمەتى – ءبارىمىز ءۇشىن ۇيرەنەرلىك ۇلگى. ءسىز سۇحبات الۋعا كەلەتىن بولعاننان كەيىن ەلباسىمىزدىڭ زامان, قوعام تۋرالى وي-تۇجىرىمدارى جيناقتالعان «جىلدار مەن ويلار» كىتابىنان بىرنەشە ءسوزدى بولەك جازىپ العان ەدىم. مىسالى, مىنا ءسوزدى قاراڭىزشى. «داۋعا سالسا – الماستاي قيعان, سەزىمگە سالسا – قىرانداي قالقىعان, ويعا سالسا – قورعاسىنداي بالقىعان, ءومىردىڭ كەز كەلگەن ورايىندا ءارى قارۋ, ءارى قالقان, ءارى بايىرعى, ءارى ماڭگى جاس, وتتى دا ويناقى انا تىلىنەن ارتىق قازاق ءۇشىن بۇل دۇنيەدە قىمبات نە بار ەكەن؟!» – اسىل ءتىلىمىز ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىنە بولەندىرەتىن, وسىنداي ءتىلدى ۇرپاقتان-ۇرپاققا, عاسىردان-عاسىرعا ساف تازا كۇيىندە جەتكىزۋگە مىندەتتەيتىن, ارقايسىمىز قاستەرلەيتىن قاعيدا عوي بۇل.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «قازاق ءتىلىن ءبىلۋ – قازاقتىڭ بالاسىنا پارىز, ال بىلمەۋ – ۇيات جانە ءوز ەلىڭدى سۇيمەگەنمەن بىردەي», – دەپ تە ايشىقتى ايتقان.
ەلباسىمىز كۇنى كەشە, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححىى سەسسياسىندا ءسويلەگەن سوزىندە قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ ءجۇرگەن بارلىق ۇلتى قازاق ەمەستەرگە, بالالارىن بالالار باقشاسىنان ءوز وتاندارىنىڭ ءتىلىندە سويلەۋگە ۇيرەتىپ ءجۇرگەن اتا-انالارعا العىس ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە, ءۇش ءتىلدى كەڭىستىكتى ەنگىزۋ قارقىنىن ورىستەتۋدى دە مىندەتتەدى. ۇلتتىق ءتىل مەن مادەنيەتتى ساقتاپ, دامىتۋ الەمدىك اقپاراتتان قۇرالاقان قالۋعا نەگىز بولماۋى ءتيىس دەپ, ءۇش ءتىلدى ءبىلۋ جاھاندىق ومىرگە جولداما الۋ ەكەنىن, بۇل ادامنىڭ ومىردەگى تابىستىلىعىنىڭ قاعيداتى ەكەنىن دە قاداپ كورسەتتى. الەمدەگى نەگىزگى اقپاراتتارعا قولى جەتپەيتىن ۇلت باسەكەگە قابىلەتتى بولا المايتىنىن اشىق جەتكىزدى. بۇل ورايدا قازاقستاندىقتاردىڭ 20 پايىزى قازىردىڭ وزىندە اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەنى كوڭىل توعايتارلىق جاي. ول كورسەتكىشتىڭ جىل وتكەن سايىن وسە تۇسەتىندىگىنە ەشقانداي كۇمان جوق. ەلىمىزدەگى ەتنوستاردىڭ انا ءتىلىن ورىستەتۋىنە جان-جاقتى قامقورلىق جاساۋ دا پرەزيدەنتتىڭ بيلىكتىڭ اتقارۋشى تارماعىنا ۇدايى تاپسىرىپ, قاداعالاپ وتىراتىن ماسەلەسى.
– كەز كەلگەن ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ ەڭ باستى بايلىعى – سول حالىقتىڭ انا ءتىلى. ءبىزدىڭ انا ءتىلىمىز تەك ءبىر حالىقتىڭ ءتىلى عانا ەمەس, مەملەكەتتىك ءتىل. دەسەك تە, ءتىلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە قولدانىلۋىنا قاتىستى سىن ءالى بارشىلىق. سوندىقتان دا قازاق ءتىلىنىڭ جالپى حالىقتىڭ ءتۇسىنىسىپ, تىلدەسەتىن ورتاق تىلىنە اينالار جولىندا تالاي جۇمىس جۇرگىزىلۋى قاجەت. قازاق ءتىلىن جەتىك بىلەتىن باسشى, ءتىل جاناشىرى رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا بايلانىستى قانداي ناقتى جۇمىستار جاسالىپ جاتىر دەر ەدىڭىز؟ وسى تۋرالى ويىڭىزبەن بولىسسەڭىز.
– ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ححII سەسسياسىندا: «ءبىز بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋدىڭ باستى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن قازاق ءتىلىنىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋىمىز كەرەك... سونىمەن بىرگە, ەلىمىزدە تۇراتىن بارلىق حالىقتاردىڭ وكىلدەرىنىڭ انا تىلدەرىندە ەركىن سويلەي, وقي الۋىنا, ونى دامىتۋعا قولايلى جاعداي تۋدىرۋىمىز قاجەت», دەگەن بولاتىن.
وسى باعىتتا ۇكىمەت تاراپىنان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ جولىندا بىرقاتار شارالار جۇرگىزىلىپ وتىر. اتاپ ايتساق, تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ايقىندالعان نەگىزگى ماقساتتار بويىنشا ءىس-شارالار كەشەنى جوسپارلى تۇردە ورىندالىپ كەلەدى.
ۇكىمەت تاراپىنان باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءى كەزەڭى اياقتالىپ, ءىى كەزەڭىنىڭ 2014-2016 جىلدارىنا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندەگى كوميسسيا وتىرىستارىندا مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ورىندالۋى جىلىنا 4 رەت قارالىپ, قاداعالانىپ تۇرادى. باعدارلامانىڭ I كەزەڭىندە ءۇلكەن جوبالار ىسكە استى. سونىڭ ءبىرى ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ مودەلى ارقىلى «قازاق ءتىلىن شەتەل ءتىلى نەمەسە ەكىنشى ءتىل رەتىندە وقىتۋ» تيپتىك وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنى ازىرلەندى.
اتالعان ادىستەمە نەگىزىندە قازاق ءتىلىن ءبىلۋ دەڭگەيىن باعالاۋدىڭ «قازتەست» جۇيەسى ەندى.
وسى ماقساتتا مەملەكەتتىك ورگاندار «قازتەست» جۇيەسى بويىنشا قازاق ءتىلىن ءبىلۋ دەڭگەيىن انىقتاۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى دياگنوستيكالىق تەستىلەۋدەن وتكىزۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋدى قولعا الىپ وتىر.
مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ اياسىندا بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن ەرەسەكتەرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىق وبلىستار مەن الماتى, استانا قالالارىندا 91 وڭىرلىك مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىعى قىزمەت اتقارۋدا.
قازىرگى ۋاقىتتا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ شايسۇلتان شاياحمەتوۆ اتىنداعى ءتىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ ادىستەمەلىك ورتالىعىنان تىكەلەي تەرمينولوگيالىق جۇمىستارمەن اينالىساتىن بەلگىلى لينگۆيست عالىمدار مەن سالا ماماندارىنان تۇراتىن تەرمينولوگيالىق ءبولىم اشىلدى.
اتالعان ءبولىم بارلىق سالالارداعى تەرميندەرگە قاتىستى ماسەلەلەردى زەردەلەپ, تەرميندەردى ءبىرىزدەندىرۋ, ستاندارتتاۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن بولادى. سونىمەن قاتار, «قازاقستان» تەلەارناسىنان «تەرمين جانە قوعام» باعدارلاماسى اشىلدى. تەرمينكومدا بەكىتىلگەن تەرميندەردى حالىققا جەتكىزۋ ماقساتىندا ارنايى باعدارلامالاردان «ءجۇگىرتپە جولدان» بەرۋ ماسەلەسى شەشىلدى.
مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ قورى دا اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. 2013 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت مەملەكەتتىك ءتىلدى ونلاين رەجىمىندە تەگىن ۇيرەنۋگە بولاتىن «Soyle.kz» ينتەرنەت-پورتالى اشىلدى. بۇگىندە پورتال قازىرگى زامانعا ساي قاشىقتان وقىتۋ مەن يننوۆاتسيالىق ءادىس-تاسىلدەر ارقىلى كوپتەگەن وتانداستارىمىزعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيدە وتىرىپ تەگىن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
سونداي-اق, قازىر «Soyle.kz» پورتالىنىڭ «ۆ كونتاكتە» الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى توبىندا 4 مىڭعا جۋىق, «فەيسبۋك» الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشاسىندا 500-گە جۋىق ادام قازاق ءتىلىن ءۇيرەنىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە مەملەكەتتىك تىلدەگى قۇجات اينالىمى 88 پايىزعا جەتتى. ايتا كەتۋ كەرەك, ازىرگە بۇل كورسەتكىش ىلەسپە حاتتار مەن ورىس ءتىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارىلعان قۇجاتتاردىڭ ەسەبىنەن بولىپ وتىر.
– وسى ارادا مىنا ءبىر جايدى ايتپاي تۇرا المايمىن. ءىس قاعازدارىن ەكى تىلدە جۇرگىزۋگە قول جەتتى, قازاق تىلىندە ءازىرلەنەتىن قۇجاتتاردىڭ سانى ارتتى دەگەن مالىمەتتەردىڭ ار جاعىندا ادەتتە, اۋدارماشىلاردىڭ قۇلاعى قىلتيىپ تۇرادى. بەلگىلى ءبىر دارەجەدە مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى اۋدارماشىلار قىزمەتكەرلەردىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋىنە كەدەرگى دە كەلتىرۋدە... ويتكەنى, اۋدارماشىلار شتاتى ەنگىزىلگەنگە دەيىن اق تەر, كوك تەر بولىپ ءوز جازعانىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىن دايىنداۋعا نەمەسە تىكەلەي قازاقشا جازۋعا تىرىساتىن, تىرىسا ءجۇرىپ ءتىلدى يگەرە باستاعان شەنەۋنىكتەر قازىر ورىسشا نۇسقانى اۋدارماشىلارعا ىسىرا سالۋعا اينالىپ بارادى.
– ونداي ماسەلە دە بار. دەگەنمەن, ءبىز قازىرگى بەلەستە اۋدارماشىلار قىزمەتىنەن تولىق باس تارتا المايمىز. نەگىزىندە مەكەمەلەر باسشىلارى قاي قىزمەتكەردىڭ ەكى ءتىلدى, قاي قىزمەتكەردىڭ ءبىر ءتىلدى ەكەنىنە نازار اۋدارىپ, تالداۋ جاساپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى جازبا دەڭگەيدە دە يگەرگەندەرگە قولداۋ كورسەتىپ وتىرسا مۇنىڭ ءوزى ەداۋىر ىنتالاندىرۋ بولار ەدى.
قازاقستاندىق تەلەارنالاردا مەملەكەتتىك تىلدە حابار تاراتۋدىڭ جالپى كولەمى ۇلعايدى. وتاندىق تەلەارنالاردا جانە باسقا دا باق-تاردا قازاق ءتىلدى كونتەنت ۇلەسىنىڭ ارتۋىن ماقساتتى تۇردە قاداعالاپ وتىرامىن. ماسەلەن, «قازاقستان», «بالاپان», «اسىل ارنا», «ءبىلىم جانە مادەنيەت» مەملەكەتتىك تەلەارنالارى 100% قازاق تىلىندە.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قازاق ءتىلدى كونتەنت ۇلەسى ساقتالىپ وتىر. وتاندىق تەلەۆيزيالىق ارنالاردا جۇيەلىك نەگىزدە قازاق تىلىندەگى شىعارماشىلىق جانە اۆتورلىق باعدارلامالاردىڭ ۇلەسى ارتۋدا.
سونىمەن قاتار, ينتەرنەت جەلىلەرىندە كوپتەگەن قازاق ءتىلىندەگى سايتتار اشىلىپ, ونى تۇتىنۋشىلار سانى دا وسۋدە. قازاق تىلىندە ينتەرنەت تۇتىنۋشىلاردىڭ سانى وسكەن سايىن قازاق تىلىندە كونتەنت ۇسىناتىن رەسۋرستار سانى دا كوبەيە باستادى. ۇلتتىق تاقىرىپتاردى قامتيتىن abai.kz, namys.kz, jaqsy.kz, turkystan.kz, ت.ب. سايتتارىمەن قاتار ۇلتتىق اپتالىق گازەتتەردىڭ - anatili.kz, jasqazaq.kz, zhasorken.kz, ت.ب. سايتتارى كوپشىلىك نازارىندا. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ جانە تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان BAQ.KZ اقپاراتتىق پورتالىنىڭ قىزمەتىن اتاپ وتۋگە تۇرارلىق.
BAQ.KZ اقپاراتتىق پورتالى ينتەرنەت جەلىسىندە قازاق ءتىلدى باق-تىڭ ىقپالىن كۇشەيتۋ جانە بارلىق قازاق ءتىلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ءبىر عانا سىلتەمەمەن قول جەتكىزۋگە ءمۇمكىندىك بەرەتىن ورتاق الاڭ قۇرىپ, قازاق تىلىندەگى كونتەنتتىڭ كولەمى مەن ساپاسىن, قازاق ءتىلدى وقىرماننىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا BAQ.KZ-تە ەلىمىزدىڭ قازاق تىلىندەگى 75 گازەتىنىڭ, 22 جۋرنالىنىڭ سايتتارى جانە 85 ەلەكتروندى باق توپتاستىرىلعان, سونداي-اق, پورتال قولدانۋشىلارى 12 راديو مەن 14 تەلەارنانى ونلاين جۇيەسىندە پايدالانا الادى.
الداعى ۋاقىتتا دا اقپارات كەڭىستىگىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىنىڭ كەڭەيۋىنە مۇمكىندىك جاسايمىز.
– كوپتەگەن اقپارات قۇرالدارىنىڭ بەتتەرىندە: «قازاق ءتىلىنىڭ بەلىن جازا الماۋىنىڭ باستى سەبەبى, مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە قاجەتتىلىك تۋماي وتىر» دەگەن وي كەزدەسەدى. تىلگە قاجەتتىلىك تۋدىرۋدىڭ ءبىر جولى – جازبا ءتىلدى كۇشەيتۋ. بۇگىندە ەلىمىزدە قابىلدانىپ وتىرعان زاڭ جوبالارى تۇگەلدەي دەرلىك ورىس تىلىندە دايىندالىپ, قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. زاڭ ماتىندەرىن قازاق تىلىندە دايىنداۋعا مۇمكىندىك بار ما؟
– شىندىعىندا دا, ەلىمىزدىڭ بەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ بارلىعىندا زاڭ فاكۋلتەتىن قازاق تىلىندە تامامداعاندار كوپ. الايدا, ولاردىڭ كوپشىلىگى نەگىزگى ماماندىعىنا قوسىمشا زاڭ ماماندىعىن سىرتتاي وقيتىندار. سالالىق زاڭگەرلەردىڭ باسىم بولىگى ءورىستىلدى ازاماتتار بولىپ جاتادى.
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك ورگانداردا قازاق تىلىندە ساۋاتتى ءىس جۇرگىزە الاتىن مامانداردىڭ ازدىعى بايقالادى. قازاق ءتىلى قازىرگى ۋاقىتتا زاڭناما ىسىندە, جاڭا ءوزىڭىز ايتقانداي, اۋدارما تىلىنە اينالدى. الدىمەن ورىس تىلىندە ازىرلەنگەن حاتتى قازاقشاعا اۋدارعاندا كەيدە ماعىناسى مۇلدەم تۇسىنىكسىز بولىپ جاتادى. بۇل – قازاقستانداعى اۋدارما مەكتەبىنىڭ ءالى دە قالىپتاسا قويماعاندىعىنىڭ بەلگىسى. ال زاڭ ماتىندەرىن قازاق تىلىندە دايىنداۋعا مۇمكىندىك, ارينە, بار. وعان ەشقانداي قارسىلىق جوق. تەك ورىس تىلىنە اۋدارعاندا تۇپنۇسقالىقتى (اۋتەنتيچنوست) ساقتاعان ءجون.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك.ق.ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن جىلىنا 4 رەت وتكىزىلەتىن مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ مامىر ايىنداعى وتىرىسىندا زاڭ ماتىندەرىن مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەۋ ماسەلەسى قارالماق. ءبىز وسى وتىرىستا اتالعان ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلايتىن بولامىز. مەن بۇگىن تاڭەرتەڭ سول كوميسسيانىڭ جۇمىس توبىنىڭ ءبىر توپ مۇشەلەرىمەن كەزدەستىم, ءتىل ساياساتىنىڭ تولعاعى جەتكەن بىرقاتار ماسەلەلەرىن بىرلەسە تالقىلادىق, پرەمەر-مينيستر وتكىزەتىن كەلەسى وتىرىستا قارالاتىن جايلاردى پىسىقتادىق.
– كەزىندە ناپولەون: «مەن 400 مىلتىقتان گورى, ءتورت گازەتتەن كوبىرەك قورقامىن» دەگەن ەكەن. ءبىزدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىمىزدىڭ باسىم بولىگى كورشىلەس ەلدەردىڭ باسىلىمدارىمەن قامتىلعان. قازاق ءتىلدى باسىلىمدارعا ءوز ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى تاراپىنان نەمقۇرايلىلىق باسىم ءتارىزدى. بۇل يدەولوگيالىق تۇرعىدان قاۋىپتى سانالاتىن قۇبىلىستى قالاي تۇزەتۋگە بولادى دەپ ويلايسىز؟
– قازىرگى ۋاقىتتا كىتاپ, گازەت وقيتىنداردىڭ قاتارى سيرەپ بارادى. جاستاردى كىتاپ وقىمايدى دەپ كىنالايمىز, الايدا ولار وزدەرىنە كەرەكتىنى ەلەكتروندى كىتاپتاردان, ينتەرنەت جەلىلەرى ارقىلى الۋدا. قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا ءتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن سايتتاردان رۋحاني, تاعىلىمدىق مالىمەتتەردى الۋعا بولادى. ال قازاق ءتىلدى باسىلىمدارىنىڭ ماسەلەسىنە كەلسەك, ارينە, پروبلەما بار. ول باسىلىمداعى اقپاراتتارعا قاتىستى ەمەس, قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرىپ, قازاق باسىلىمىنا كوز جۇگىرتىپ شىعاتىن بيلىكتەگى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ازاماتتاردىڭ قاتارىنىڭ ازدىعىندا. ال جالپى قازاق باسىلىمدارى ماسەلەنى وتكىر, وزەكتى ەتىپ جازا الادى.
ادامنىڭ ەلىنە, جەرىنە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمى ويانىپ, يدەولوگيالىق كوزقاراسى تۇزەلمەيىنشە ادامدى ءبىر نارسەگە كۇشتەۋ قيىننىڭ قيىنى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى بابامىز: «گازەت – حالىقتىڭ ءتىلى, كوزى ءھام قۇلاعى», دەگەن ەدى. حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى, جەتكەن جەتىستىگى مەن تابىستارى, تۇپتەپ كەلگەندە ەكونوميكالىق جاعدايى وسى باسىلىمدار ارقىلى ايقىندالا تۇسەدى. سوندىقتان دا قازاق ءتىلدى باسىلىمداردىڭ تارالىمىن كوبەيتۋگە تىرىسۋ قاجەت-اق. بۇل ورايدا ءسىز باسقاراتىن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» جازىلىمدى ءجۇرگىزۋ جونىندەگى جۇيەلى, جەمىستى جۇمىسى قۇپتارلىق. گازەت تارالىمى 200 مىڭدىق بەلەستى دە باعىندىردى عوي بۇگىندە.
– ەلباسىمىز: «قازاقستاننىڭ بولاشاعى قازاق ءتىلىندە», دەپ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ەلىمىزدەگى ورنى مەن بولاشاعىن ناقتىلاپ بەردى. وسىعان وراي, قازىرگى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا وتانسۇيگىشتىك, ۇلتجاندىلىق سەزىمدەرىن ۇيالاتىپ, انا تىلىنە قۇرمەتپەن قاراۋىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن الدىمىزعا قانداي مىندەتتەر قويۋىمىز قاجەت دەپ ەسەپتەيسىز؟
– ەڭ الدىمەن, جاس ۇرپاقتىڭ ءتالىم-تاربيەسىنە ءمان بەرۋىمىز كەرەك. دانا حالقىمىز «وتان وتباسىنان باستالادى», «بالا ءتاربيەسى – بەسىكتەن», دەپ تەگىن ايتپاعان. ءاربىر وتباسى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ءوز بالالارىنىڭ بويىنا سىڭىرە ءبىلۋى كەرەك. ويتكەنى, تىلگە دەگەن قۇرمەت تە وتباسىنان باستالادى. ەگەر ءاربىر وتباسى بالالارىن تاربيەلەۋدە قازاقشا سويلەپ, بالالاردىڭ بويىنا قازاقي قارىم-قاتىناس مادەنيەتىن سىڭىرەتىن بولسا, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ تاربيەلەنۋى مەن قالىپتاسۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلار ەدى. ەلباسىمىزدىڭ «قازاق قازاقپەن قازاقشا ءسويلەسسىن» دەگەن ءسوزىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ءاربىر وتباسى قازاق ءتىلىن قۇرمەتتەۋگە باسا ءمان بەرۋى كەرەك.
قازاق بالاباقشالارىنىڭ سانى جىل سايىن ارتۋدا. بالاباقشا سانىن عانا ارتتىرىپ قويماي, ساپاسىنا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. بولاشاقتا ءوسىپ شىعاتىن الىپ بايتەرەكتىڭ شىبىعىنا تال كەزىنەن باستاپ بويىنا ءنار بەرىپ, تامىرىنىڭ كەڭ قانات جايۋىنا جاعداي جاسايمىز. سول سياقتى جاس بۋىننىڭ بويىندا ۇلتتىق سانا قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ماقساتقا جەتۋدىڭ جولىندا جالعىز ءبىر وتباسى, نە ءبىلىم بەرۋ وردالارى عانا جۇمىس ىستەمەۋى كەرەك, جالپى قوعام اتسالىسۋى كەرەك. ءاربىر ىسىمىزدەن ۇلتتىق ونەگە, ۇلتتىق ءدىل كورىنىپ وتىرۋى كەرەك. الايدا, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى قالىپتاستىرامىز دەپ جۇرگەندە, الەمدەگى جاھاندانۋ ۇردىسىنەن دە تىس قالماعانىمىز ءجون.
ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ بولاشاعى قازاق تىلىندە» دەگەن ءسوزىن ەسكە سالدىڭىز. بولاشاق جاستارىمىزدىڭ قولىندا ەكەنى راس. قازىرگى جاستاردىڭ ومىرگە دەگەن قوزقاراستارى جاڭاشا قالىپتاسىپ كەلەدى, وسىعان بايلانىستى ەلىمىز «ءۇش ءتىلدى كەڭىستىك» ساياساتىن قولداۋدا.
جاس بۋىننىڭ بىرنەشە ءتىلدى ءبىلۋى جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس, قوعامنىڭ دامۋىنا دا پايدالى. بۇل ەلىمىزدە حالىقارالىق مادەنيەت پەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ دامۋىن جانداندىرادى.
بۇگىندە شەتەلدىك كومپانيالارمەن بىرلەسىپ جۇمىس اتقارۋ ءۇشىن سول سالانىڭ مامانى عانا بولۋ شارت ەمەس, كاسىبي ءبىلىمدى قاجەتتى شەت تىلدەرىندە قولدانا ءبىلۋ دە ماڭىزدى بولىپ وتىر.
الەمنىڭ نەعۇرلىم دامىعان ەلدەرىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جاستار الدىنداعى ۇلكەن ماقسات بولۋى ءتيىس. بۇل ماقساتقا جەتۋ – ەڭ وزىق جابدىقتارمەن جانە ەڭ زاماناۋي وندىرىستەردە جۇمىس ىستەۋ ماشىعىن يگەرۋ دەگەن ءسوز.
قازاقستاندا شەتەل تىلدەرىنىڭ ىشىندە اعىلشىن ءتىلى ەڭ تانىمال ءتىل بولىپ وتىر. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرىك, قىتاي, نەمىس جانە فرانتسۋز تىلدەرىن مەڭگەرۋگە دەن قويا باستاعانى انىقتالعان. سونىمەن قاتار, جاس عالىمدارىمىز يسپان, يتاليان, چەح, اراب, كورەي جانە جاپون تىلدەرىن ۇيرەنۋگە دە قىزىعۋشىلىق بىلدىرۋدە. بۇل جاقسى ءۇردىس دەپ تانۋعا بولادى.
قازاقستاندا ءۇش ءتىلدى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بىلەتىن ازاماتتاردىڭ ۇلەسى 15 پايىزعا جاقىنداپ وتىر.
جاقىندا عانا «ءتىل – تاتۋلىق تىرەگى» اتتى رەسپۋبليكالىق كەڭەس وتكىزدىك. قاتىسىپ, ءسوز سويلەدىم. كەڭەستە ءۇش ءتىلدىڭ بىرلەستىگى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءتىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى بويىنشا ماسەلەلەر كوتەرىلدى. كەڭەسكە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن 300-دەي ادام قاتىسىپ, اتالعان ماسەلەلەر بارىنشا تالقىلاندى جانە وسى كەڭەس بارىسىندا ءتۇسكەن ۇسىنىستاردىڭ ورىندالۋىن ءوزىم باقىلاپ وتىرمىن.
– جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «ۇلتتى ءسۇيۋ» دەگەن ەڭبەگىندە: «قازاقتى تۋرا جولعا باستايتىنى دا, اداستىراتىنى دا – وقىعانى. ءبىلىمدى, اقىلدى, جاقسىلىقتى, ۇلگىنى, ءتارتىپتى, اقيقاتتى, ادىلدىكتى, قىزمەتتى وقىعانداردان كۇتەدى. وقىعاندار! بۇل ۋاقىت – جان تىنىشتىق ىزدەيتىن, قىزىق قۋاتىن ۋاقىت ەمەس, قىزمەت قىلاتىن, ەڭبەك سىڭىرەتىن ۋاقىت. ويلانىڭىزدار: حالىق ءبىز ءۇشىن ەمەس, ءبىز حالىق ءۇشىن تۋعانبىز, ولاي بولسا, موينىمىزدا حالىقتىڭ زور بورىشى, اۋىر جۇگى جاتىر» دەگەن سوزدەر بار. بۇل سوزدەر ءبىر عاسىر وتسە دە, ءالى وزەكتىلىگىن جوعالتپاي كەلەدى. بەكە, ءبىز ءوزىڭىزدى حالىق ءۇشىن تۋعان پەرزەنتتەردىڭ الدىڭعى لەگىنەن كورەمىز. ەلباسىمىز شەشىمىمەن الەۋمەتتىك سالانىڭ ماسەلەلەرى سەنىپ تاپسىرىلىپ وتىر سىزگە. ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىن قالاي ەلەستەتەسىز؟ سول جونىندە ويىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز.
– وتانىن سۇيەتىن ادام, ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى رەتىندە مەن ەلىمنىڭ بولاشاعىنىڭ جارقىن ەكەنىنە سەنەمىن. بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ الدىمىزداعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى – الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا ەنۋگە قول جەتكىزۋ بولىپ وتىر. وسى جولدا ەلىم ءۇشىن قىزمەت ەتەمىن. مەن ءۇشىن ەلباسىنىڭ سەنىمىن اقتاۋدان ارتىق ابىروي بولماق ەمەس.
جالپى, تاريحقا كوز جۇگىرتىپ قارايتىن بولساق, قاي زاماننىڭ بولسىن وقىعاندارى ءوز وتانىن, ءوز حالقىن ءسۇيۋ ارقىلى بىرقاتار ەڭبەك اتقارىپ, حالقىنىڭ يگىلىگىنە قىزمەت جاساعانى بەلگىلى. بۇل ءۇردىس بۇدان ءارى دە سولاي ءوز جالعاسىن تابا بەرمەك. بۇگىندە سونداي ەل ءۇمىتىن ارقالاعان, ەل العىسىنا بولەنىپ, حالقىنىڭ ماراپاتىنا, سىي-قۇرمەتىنە بولەنىپ جۇرگەن ازاماتتارىمىز دا از ەمەس, ولارمەن ماقتانۋىمىز دا كەرەك. ەلىمىزدى وركەندەتۋ جولىندا بارلىعىمىز بىرىگىپ جۇمىس ىستەسەك, ءبىز المايتىن قامال جوق دەپ ويلايمىن. اتام قازاق: «بىرلىك بار جەردە, تىرلىك بار» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي.
ەلباسىمىز ءوزىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىندا ەلدىڭ بولاشاعىنا, حالىقتىڭ مۇددەسىنە باعىتتالعان بەس رەفورمانى ۇسىندى. حالىقتىڭ سايلاۋعا بەلسەندى قاتىسۋىنىڭ باستى ءبىر سەبەبى, ەلباسىنىڭ وسى ۇسىنىسىن ءبىراۋىزدان قولداۋىندا دەپ ويلايمىن. مەملەكەت باسشىسى وسى باعىتتاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلۋىن باسقاراتىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇردى, ونىڭ جانىندا حالىقارالىق كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس ارەكەت ەتەتىن بولدى. بۇدان بولەك, كوميسسيانىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا «مەملەكەت قۇرۋ ىسىندەگى ەندىگى 100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى تانىستىرىلدى.
ەلباسى ۇدايى ەلدى العا جەتەلەپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇستانعان باعىت-باعدارى – ەلدىڭ تابىستى دامۋى مەن وركەندەۋىنىڭ كەپىلى. دەمەك, تاۋەلسىز ەلىمىز كەلەشەكتە ءالى تالاي بيىككە كوتەرىلەدى. دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنىپ, باقۋاتتى مەملەكەت اتانارىمىزعا كامىل سەنەمىن. بەس حالىقتىق رەفورمانى قولداي وتىرىپ, ءبىز «ءماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋعا, ءتىلىمىز بەن ءمادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىنا باعىتتالعان مىندەتتەردى ورىنداۋعا بار كۇشىمىزدى سالامىز.
ۇكىمەتتىڭ كۇنى كەشە ءوتكەن كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسىمىز الدىمىزعا اۋقىمدى مىندەتتەر قويدى. ول مىندەتتەردىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ بارشامىز ءۇشىن ۇلكەن سىن.
ەلدەگى تاتۋلىقتىڭ باستى ءبىر تىرەگى – ءتىل. سوندىقتان, ەڭ باستىسى ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق ماڭگى ورنىقسىن, سوندا اسقاق ارمانىمىزعا ءسوزسىز جەتەمىز.
– راحمەت. ايتقانىڭىز كەلسىن.
سۇحباتتاسقان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.
