وتكەن اپتادا ەلوردا تورىندە «تۇركى جازۋى كۇنىن» اتاپ ءوتۋ بارىسىندا تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ۇلكەن فورۋم ۇيىمداستىرىلىپ, وعان الىس-جاقىن تۇركى تىلدەس ەلدەردەن كوپتەگەن وقىمىستى عالىمدار جينالىپ, تۇركى جازۋىنا, جالپى تۇركولوگياعا قاتىستى بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, وي-پىكىر بولىسكەنى ەستە. تومەندەگى ماقالا سول ۇلكەن جيىننان تابارىك.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 2010 جىلدىڭ 25 مامىرىندا اشىلعان تۇركى اكادەمياسى قازاقستاندا عانا ەمەس, شەت ولكەلەردە دە تانىلىپ, قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدار تارماعى بويىنشا تۇركولوگيالىق زەرتتەۋلەردى قولعا الىپ, تالماي ەڭبەك ەتۋ مەن ىزدەنۋدىڭ ارقاسىندا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۇركى ءتىلدى ەلدەردىڭ ماعىنالى-ءماندى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالدى.
تۇركى اكادەمياسى اشىلعان كۇننەن باستاپ تاريحى ءبىر, تاعدىرى ورتاق تۇركى ەلدەرىنىڭ مادەنيەتى, ادەبيەتى, ءتىلى, تاريحى, ەتنوگرافياسى, ارحەولوگياسىنداعى ىزدەنىستەردى ۇيلەستىرىپ, تۇركى دۇنيەسىنىڭ, تۇركى وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا وزگەشە ۇلەس قوسۋدا.
ءاربىر مەملەكەت ءوز الدىنا ەگەمەندىك العاننان كەيىن تۇركولوگيا عىلىمى قالاي داميدى ەكەن دەگەن جۇرەكجاردى وي بارلىعىمىزدا دا بولدى. شىندىعىندا كەڭەستىك تۇركولوگيا ءوز تۇسىندا دۇنيەگە تانىمال عىلىمداردىڭ قاتارىندا دامىپ كەلە جاتقان ەدى. ايتالىق, تۇركولوگتار كوميتەتى «سوۆەتسكايا تيۋركولوگيا» جۋرنالىن شىعارىپ تۇردى. كەيىن كسرو قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ عالىمدارى ءبىر-ءبىرىنىڭ ەڭبەكتەرىن وقۋ بىلاي تۇرسىن, قاتىناستارى دا ءۇزىلدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىن تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.اتامباەۆ جانە ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ قولداپ, تۇركى اكادەمياسىنىڭ استانادا اشىلىپ, قامقورلىققا الىنا باستاۋى, وعان قوسا اكادەميا جۇمىسىنىڭ بىردەن نىق باستالۋى كەلەشەكتە تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ دامىپ, تۇركى ءتىلدى مەملەكەتتەرگە ورتاق زاماناۋي عىلىم ورتالىعىنىڭ قۇرىلاتىنىنا كوزىمىزدى جەتكىزگەندەي.
اشىق ايتۋىمىز كەرەك, ەگەمەندىك العالى بەرى تۇركولوگيا عىلىمى سولعىن تارتىپ, ورتاق ماسەلەلەردى جەكە ءبىر ەلگە تەلي سالۋ كۇش الىپ بارا جاتقان ەدى. ەندى تۇركى اكادەمياسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىمەن تۇركى ەلدەرىنە تيەسىلى ورتاق ماسەلەلەر ءبىر ەلدىڭ عانا زەرتتەۋ نىسانىنا اينالماي, كەشەندى, ءار تاراپتى زەرتتەۋگە الىنار دەگەن سەنىمىمىز بار.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ عىلىمي بولجامدارى وتە وزەكتى, جاڭاشىل مىنەزگە جانە تاجىريبەلىك مانگە يە. بۇگىنگى كۇنى تۇركى ءتىلدى ەلدەردى جاقىنداستىرۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى – عىلىمىنداعى, تاريحىنداعى, ادەبيەتىندەگى جانە فيلوسوفياسىنداعى ورتاق جايتتاردى باسا كورسەتۋ ارقىلى جاستاردى تاربيەلەۋ. قازىرگى كۇنى باتىستىق تەرىس يدەولوگيانىڭ كەسىرىنەن تۇركى ءتىلدى ەلدەر ءبىر-بىرىنەن الىستاپ بارادى. بۇل جاستاردا «ماڭگۇرتتىك» سيندرومىنىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلۋدە.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ نەگىزگى باسىلىمدارىنان «اسىل مۇرا», «تۇركىلىك تاربيە» انتولوگيالارىن اتاپ ءوتۋ ءلازىم. ءاربىرى 60 باسپا تاباققا جاقىن ماتەريالدى قامتىعان بۇل ەڭبەكتەر تۇركى ەلدەرىنە ورتاق رۋحاني-مادەني مۇرالاردان تۇراتىن عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەكتەر. «اسىل مۇرا» قازاق, قىرعىز, تۇرىك, ازەربايجان, وزبەك, تاتار تىلدەرىندە دايىندالعان. تۇركى اكادەمياسى ءار ەلدىڭ مادەني مۇرالارىنىڭ ەش وزگەرىسسىز ءوز تىلدەرىندە وقىلۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن.
«تۇركى تاربيەسى» دەپ اتالعان ەكىنشى انتولوگيادا تۇركى ەلدەرىنىڭ فولكلورلىق شىعارمالارىنان, كاسىبي ادەبيەتىنەن, بالالار ادەبيەتىنەن, سونداي-اق, قورقىت اتا, ءال-فارابي, احمەت ياساۋي, نيزامي, اباي قۇنانباەۆ, توقتاعۇل ساتىلعانوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ سىندى ويشىل, زاڭعار تۇلعالاردىڭ ادەبي مۇرالارىنان الىنعان ءتالىم-تاربيەلىك ۇزىندىلەر توپتاستىرىلعان. تۇركىتانۋشى عالىمداردىڭ تاربيەنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ارنالعان عىلىمي ماقالالارى وزىنشە ءبىر بولىمدە. بەسىك تاربيەسى, ادەت-عۇرىپ, سالت-سانا, ادامگەرشىلىك-يمان تاربيەسى, ەرلىك, وتانسۇيگىشتىك, ەڭبەك, سۇلۋلىق-سىمبات, دەنە تاربيەسى, ەكولوگيالىق تاربيە دەگەن ايدارلاردان تۇراتىن بۇل بولىمدە قازىرگى جاستاردى ۇلتتىق رۋحتا, پاتريوتتىق سەزىمدە تاربيەلەۋگە كوڭىل ءبولىنىپ, ولاردى داڭقتى بابالارىنان قالعان ەلدىك سالت-سانانى ساقتاۋعا, ءارى قاراي جالعاستىرۋعا ۇندەيدى. جالپى, بۇل ەڭبەك تۇركى تاربيەسىنىڭ تاريحىنان, تۇركى ەلدەرىنىڭ دۇنيەگە كوزقاراسىنان, مادەنيەتىنەن, جاڭا ساياسي-يدەولوگيالىق تۇسىنىكتەرىنەن حابار بەرەدى.
تاعى ءبىر نەگىزگى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى – «تۇركى دۇنيەسى» الماناعى. بۇعان دەيىن بۇل جيناقتىڭ ەكى كىتابى جارىققا شىققان بولسا, ءۇشىنشى كىتابى ەندى دايارلانۋدا. قازاق, قىرعىز, تۇرىك, ازەربايجان, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جارىق كورگەن سوڭعى باسىلىمدا تۇركى كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تۇركولوگ وقىمىستىلارىنىڭ عىلىمي جانە عىلىمي-تانىمدىق زەرتتەۋ ماقالالارى قامتىلعان. جيناقتا تۇركىلەردىڭ بايىرعى بابالارى عۇندار مەن ساقتار زامانىن قامتىعان ەڭبەكتەرمەن قاتار امەريكالىقتاردىڭ تۇركىلەرگە قاتىسى تۋرالى ماقالا دا بەرىلگەن. الماناح تۇركى اكادەمياسى تاراپىنان جىل سايىن شىعارىلىپ, عالىمدار اراسىندا قولداۋعا يە بولىپ ءجۇر.
«التايستيكا جانە تۇركولوگيا» دەپ اتالاتىن ەلارالىق عىلىمي جيناق 2011 جىلدان بەرى باسىلىپ, تۇركىتانۋشى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىن جاريالاۋدى قولعا الدى. بۇل جيناقتا دا فيلولوگيا, تاريح, ەتنوگرافيا جانە ارحەولوگيا, ەتنوپەداگوگيكا, ونەرتانۋ (مادەنيەت, كينو, تەاتر, مۋزىكا), ءدىنتانۋ باعىتىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەر قامتىلعان.
اتالعان ەڭبەكتەردەن باسقا «قازىرگى تۇركولوگيا» دەيتىن سەريامەن جارىق كورگەن 24 كىتاپ قىرعىزستان, ازەربايجان, تۇركيا, ت.ب. مەملەكەتتەرىنىڭ عىلىمي كىتاپحانالارىنان عانا ورىن الماي, دۇنيە ءجۇزىنىڭ عىلىمي ورتاسىنا كەڭىنەن تارالدى. عالىم-تۇركولوگتاردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋلەرى ءۇشىن بۇل كىتاپتار دا كادەگە اسۋدا.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ عىلىمي-ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستارىنا توقتايتىن بولساق, اكادەميا اشىلعان كۇننەن باستاپ قازاقستان, قىرعىزستان, ازەربايجان, تۇركيا, تاعى باسقا دا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ بەلگىلى وقىمىستىلارىنىڭ باسىن قوسىپ بىرقاتار عىلىمي كونفەرەنتسيالار, سەمينارلار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, جەر-جەرلەردە ەڭبەكتەردىڭ تۇساۋكەسەرلەرىن ۇيىمداستىرۋدا. اتالعان ءىس-شارالار تۇركولوگ-عالىمداردىڭ جاقىننان كورىسىپ, تۇركولوگيا باعىتىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى بىرگە تالقىلاپ, كەلەشەكتە اتقارىلۋى ءتيىس ىستەردىڭ جوبالارىن جاساۋعا قولايلى مۇمكىندىك تۋعىزۋدا. بۇل تۇركى ەلدەرىنە قاتىستى تاريحتى, مادەنيەتتى, ءتىلدى, باسقا دا زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرىپ, تۇركى وركەنيەتىن تانىتا تۇسۋگە جول اشۋدا.
جاقىندا عانا بارلىعىمىز قايتادان تۇركى اكادەمياسىندا باس قوسىپ, تۇركى جازۋى كۇنىن وتكىزدىك.
بايىرعى جازۋلار تۇركى ءتىلدى ەلدەردىڭ مادەني جادىگەرلىگى. ولاردى زەرتتەۋ, ۇيرەنۋ ارقىلى ءبىز بابالارىمىزدىڭ تاريحىن تانىپ-بىلەمىز. ەگەمەندىكتەن كەيىن جانە بۇگىنگى كۇنى دە كوپتەگەن تاسقا, بالبالعا جازىلعان جازۋلار قىرعىزستان ايماعىنان تابىلىپ جاتقانى – بابالارىمىزدىڭ جازبا مادەنيەتى ەرتەدەن قالىپتاسقانىنان حابار بەرەدى.
ورتالىق ازيا مەن ورتا ازيادا ءومىر سۇرگەن تۇركى ەلدەرىنىڭ تاريحىندا تۇركى جازۋىنىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل جاعىنان العاندا ورحون-ەنيسەي جازبا ەسكەرتكىشتەرى بايىرعى تۇركى ەلدەرىنىڭ دۇنيەلىك وركەنيەتكە قوسقان زور ۇلەسى رەتىندە باعالانۋى ءتيىس.
تاس بەتىندەگى سول جازۋلاردان ءبىز بايىرعى تۇركىلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە بايىرعى قىرعىزداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, ساياسي-ەكونوميكالىق قۇرىلىمى, فيلوسوفياسى مەن ءدىني تۇسىنىكتەرى, عارىشتىق تانىمى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمى جونىندە دە مالىمەت الا الامىز.
بايىرعى ورحون-ەنيسەي جازۋى ءتىلشى عالىمدار مەن تاريحشىلاردىڭ ورتاسىندا عانا بەلگىلى بولىپ, ال باسقا وقىرمانداردىڭ كەڭ اۋديتورياسىنا ونشا تانىمال ەمەس.
مۇنداي عىلىمي, عىلىمي-ۇيىمداستىرۋشىلىق ىستەردى العا جىلجىتۋدا تۇركى اكادەمياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى زور ەڭبەك جاساۋدا. 7 دوكتور, 6 كانديداتتان تۇراتىن عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ توبى باسقا تۇركى ءتىلدى مەملەكەتتەردىڭ 140-تان اسا عالىمدارىن عىلىمي-زەرتتەۋ ىستەرىنە تارتىپ, ولاردىڭ ءىسىن ۇيلەستىرىپ, بىرىكتىرىپ, ۇلكەن-ۇلكەن ەڭبەكتەردى شىعارۋعا زور ۇلەس قوسۋدا.
بۇگىندە تۇركى اكادەمياسىنىڭ كىتاپحاناسى 15000 نۇسقا كىتاپتان تۇرادى. وندا تۇركولوگيا باعىتىنداعى مىقتى ەڭبەكتەر جينالىپ, ەلەكتروندىق كىتاپحانا قۇرىلعان. كىتاپحانا سايتىنان عالىم-زەرتتەۋشىلەردىڭ قاجەتتى مالىمەتتەرمەن تانىسۋعا مۇمكىندىگى بار.
تۇركى مۇراجايىن قۇرۋ بويىنشا دا بىرقاتار ىستەر جۇرگىزىلۋدە. مۇراجايعا تۇركى ەلدەرىنىڭ اسكەري قۇرال-جابدىقتارى, مۋزىكالىق اسپاپتارى, زەرگەرلىك بۇيىمدارى قويىلعان. كەلەشەكتە بۇل مۇراجاي ءتۇركى ەلدەرىنىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىن قامتىپ, ۇلكەن ورتالىققا اينالادى دەپ ەسەپتەيمىز.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەتتەر تۇر. ولاردى كەشىكتىرمەي ورىنداۋ قاجەت دەپ بىلەمىن. اتاپ ايتار بولساق, تۇركى ءتىلدى ەلدەردىڭ ءالىپبيىن جانە تەرمينولوگياسىن بىرىزدەندىرۋ, ءارتۇرلى سوزدىكتەردى دايارلاپ شىعارۋ, ورتاق مادەني مۇرالاردى كەشەندى قاراۋ, تاريحتان, ادەبيەتتەن, ورتاق وقۋ كىتاپتارىن, انتولوگيالارىن, حرەستوماتيالارىن, وقۋ قۇرالدارىن قۇراستىرۋ جانە ولاردى وقۋ باعدارلامالارىنا كىرگىزۋ, كافەدرالار اشۋ, ماگيستراتۋرا, اسپيرانتۋرا, دوكتورانتۋرا ارقىلى مامانداردى دايارلاۋ, تۇركى تەكتەس رەسپۋبليكالاردا تۇركى اكادەمياسىنىڭ فيليالدارىن اشۋعا كىرىسۋ, كوشپەلى جيىنداردى, كونفەرەنتسيالاردى, سيمپوزيۋمدەردى وتكىزۋ.
تۇركى اكادەمياسى جۇمىسىنىڭ العا باسۋىنا ونىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شاكىر يبراەۆتىڭ تيىسىنشە ۇلەس قوسقانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ال قازىرگى پرەزيدەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور دارحان قىدىرالى دە جاستىق جىگەرىمەن اكادەميا جۇمىسىن جانداندىرۋ ۇستىندە. بۇگىنگى تاڭدا اكادەميا جۇمىسىنا ءارتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەلى عالىمدارىمەن بىرگە جاس عالىمداردىڭ دا تارتىلۋى ءبىزدى قۋاندىرادى.
تۇركى اكادەمياسى قۇرىلعانىنا ءۇش-ءتورت جىل عانا بولسا دا, ءوزىنىڭ عىلىمي باعىتىن دۇنيە جۇزىنە كورسەتە الدى.
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 85 جىلدىعىن جانە توقتاعۇلدىڭ 150 جىلدىعىن جوعارعى دەڭگەيدە وتكىزگەنى ءۇشىن اكادەميانىڭ باسشىلىعىنا جانە ۇجىمىنا قىرعىز ەلىنىڭ اتىنان ريزاشىلىق ءبىلدىرۋدى ءوزىمىزدىڭ پارىزىمىز دەپ ەسەپتەيمىز. ش.ايتماتوۆ تا, توقتاعۇل ساتىلعانوۆ تا تۇركى دۇنيەسىنىڭ ماقتانىشتارى. تۇركى دۇنيەسى ادەبيەت جۇلدىزدارىنىڭ رۋحاني البومدارىنىڭ قۇراستىرىلۋىنا جانە ونىڭ ءتۇرلى تۇركى تىلدەرىندە جارىققا شىققانىنا قۋانىشتىمىز. تۇركى ءتىلدى ەلدەردىڭ بۇگىنگە دەيىن باسىپ وتكەن جەمىستى جولدارىن, وعان قوسا تاريحي ۇلى ادامداردىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتايتىن عىلىمي-تانىمدىق دەرەكتى فيلمدەردى ءتۇسىرۋ جانە ونى جالپى حالىققا تانىستىرۋ دا تۇركى اكادەمياسىنىڭ مىندەتىنە كىرسە جاقسى بولار ەدى.
تۇركى اكادەمياسىنا بارلىعىمىز كومەك كورسەتۋىمىز كەرەك. عالىمداردىڭ جاردەمى – عىلىمي بولجامداردى دەر كەزىندە جازۋ. تۇركى اكادەمياسىنا قىزمەت ەتۋ – بۇل ار-نامىستىلىق, ەلگە, جەرگە, قوعامعا, كەيىنگى بۋىنعا قىزمەت قىلۋ دەگەندى بىلدىرەدى.
تۇركى جازۋى كۇنىن بەلگىلەۋ – تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ ەجەلگى جولىنىڭ ءبىر ەكەنىن دالەلدەپ جاتىر.
ابدىلداجان اكماتاليەۆ,
قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
قىرعىزشادان اۋدارعان ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 2010 جىلدىڭ 25 مامىرىندا اشىلعان تۇركى اكادەمياسى قازاقستاندا عانا ەمەس, شەت ولكەلەردە دە تانىلىپ, قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدار تارماعى بويىنشا تۇركولوگيالىق زەرتتەۋلەردى قولعا الىپ, تالماي ەڭبەك ەتۋ مەن ىزدەنۋدىڭ ارقاسىندا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۇركى ءتىلدى ەلدەردىڭ ماعىنالى-ءماندى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالدى.
تۇركى اكادەمياسى اشىلعان كۇننەن باستاپ تاريحى ءبىر, تاعدىرى ورتاق تۇركى ەلدەرىنىڭ مادەنيەتى, ادەبيەتى, ءتىلى, تاريحى, ەتنوگرافياسى, ارحەولوگياسىنداعى ىزدەنىستەردى ۇيلەستىرىپ, تۇركى دۇنيەسىنىڭ, تۇركى وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا وزگەشە ۇلەس قوسۋدا.
ءاربىر مەملەكەت ءوز الدىنا ەگەمەندىك العاننان كەيىن تۇركولوگيا عىلىمى قالاي داميدى ەكەن دەگەن جۇرەكجاردى وي بارلىعىمىزدا دا بولدى. شىندىعىندا كەڭەستىك تۇركولوگيا ءوز تۇسىندا دۇنيەگە تانىمال عىلىمداردىڭ قاتارىندا دامىپ كەلە جاتقان ەدى. ايتالىق, تۇركولوگتار كوميتەتى «سوۆەتسكايا تيۋركولوگيا» جۋرنالىن شىعارىپ تۇردى. كەيىن كسرو قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ عالىمدارى ءبىر-ءبىرىنىڭ ەڭبەكتەرىن وقۋ بىلاي تۇرسىن, قاتىناستارى دا ءۇزىلدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىن تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.اتامباەۆ جانە ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ قولداپ, تۇركى اكادەمياسىنىڭ استانادا اشىلىپ, قامقورلىققا الىنا باستاۋى, وعان قوسا اكادەميا جۇمىسىنىڭ بىردەن نىق باستالۋى كەلەشەكتە تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ دامىپ, تۇركى ءتىلدى مەملەكەتتەرگە ورتاق زاماناۋي عىلىم ورتالىعىنىڭ قۇرىلاتىنىنا كوزىمىزدى جەتكىزگەندەي.
اشىق ايتۋىمىز كەرەك, ەگەمەندىك العالى بەرى تۇركولوگيا عىلىمى سولعىن تارتىپ, ورتاق ماسەلەلەردى جەكە ءبىر ەلگە تەلي سالۋ كۇش الىپ بارا جاتقان ەدى. ەندى تۇركى اكادەمياسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىمەن تۇركى ەلدەرىنە تيەسىلى ورتاق ماسەلەلەر ءبىر ەلدىڭ عانا زەرتتەۋ نىسانىنا اينالماي, كەشەندى, ءار تاراپتى زەرتتەۋگە الىنار دەگەن سەنىمىمىز بار.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ عىلىمي بولجامدارى وتە وزەكتى, جاڭاشىل مىنەزگە جانە تاجىريبەلىك مانگە يە. بۇگىنگى كۇنى تۇركى ءتىلدى ەلدەردى جاقىنداستىرۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى – عىلىمىنداعى, تاريحىنداعى, ادەبيەتىندەگى جانە فيلوسوفياسىنداعى ورتاق جايتتاردى باسا كورسەتۋ ارقىلى جاستاردى تاربيەلەۋ. قازىرگى كۇنى باتىستىق تەرىس يدەولوگيانىڭ كەسىرىنەن تۇركى ءتىلدى ەلدەر ءبىر-بىرىنەن الىستاپ بارادى. بۇل جاستاردا «ماڭگۇرتتىك» سيندرومىنىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلۋدە.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ نەگىزگى باسىلىمدارىنان «اسىل مۇرا», «تۇركىلىك تاربيە» انتولوگيالارىن اتاپ ءوتۋ ءلازىم. ءاربىرى 60 باسپا تاباققا جاقىن ماتەريالدى قامتىعان بۇل ەڭبەكتەر تۇركى ەلدەرىنە ورتاق رۋحاني-مادەني مۇرالاردان تۇراتىن عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەكتەر. «اسىل مۇرا» قازاق, قىرعىز, تۇرىك, ازەربايجان, وزبەك, تاتار تىلدەرىندە دايىندالعان. تۇركى اكادەمياسى ءار ەلدىڭ مادەني مۇرالارىنىڭ ەش وزگەرىسسىز ءوز تىلدەرىندە وقىلۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن.
«تۇركى تاربيەسى» دەپ اتالعان ەكىنشى انتولوگيادا تۇركى ەلدەرىنىڭ فولكلورلىق شىعارمالارىنان, كاسىبي ادەبيەتىنەن, بالالار ادەبيەتىنەن, سونداي-اق, قورقىت اتا, ءال-فارابي, احمەت ياساۋي, نيزامي, اباي قۇنانباەۆ, توقتاعۇل ساتىلعانوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ سىندى ويشىل, زاڭعار تۇلعالاردىڭ ادەبي مۇرالارىنان الىنعان ءتالىم-تاربيەلىك ۇزىندىلەر توپتاستىرىلعان. تۇركىتانۋشى عالىمداردىڭ تاربيەنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ارنالعان عىلىمي ماقالالارى وزىنشە ءبىر بولىمدە. بەسىك تاربيەسى, ادەت-عۇرىپ, سالت-سانا, ادامگەرشىلىك-يمان تاربيەسى, ەرلىك, وتانسۇيگىشتىك, ەڭبەك, سۇلۋلىق-سىمبات, دەنە تاربيەسى, ەكولوگيالىق تاربيە دەگەن ايدارلاردان تۇراتىن بۇل بولىمدە قازىرگى جاستاردى ۇلتتىق رۋحتا, پاتريوتتىق سەزىمدە تاربيەلەۋگە كوڭىل ءبولىنىپ, ولاردى داڭقتى بابالارىنان قالعان ەلدىك سالت-سانانى ساقتاۋعا, ءارى قاراي جالعاستىرۋعا ۇندەيدى. جالپى, بۇل ەڭبەك تۇركى تاربيەسىنىڭ تاريحىنان, تۇركى ەلدەرىنىڭ دۇنيەگە كوزقاراسىنان, مادەنيەتىنەن, جاڭا ساياسي-يدەولوگيالىق تۇسىنىكتەرىنەن حابار بەرەدى.
تاعى ءبىر نەگىزگى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى – «تۇركى دۇنيەسى» الماناعى. بۇعان دەيىن بۇل جيناقتىڭ ەكى كىتابى جارىققا شىققان بولسا, ءۇشىنشى كىتابى ەندى دايارلانۋدا. قازاق, قىرعىز, تۇرىك, ازەربايجان, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جارىق كورگەن سوڭعى باسىلىمدا تۇركى كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تۇركولوگ وقىمىستىلارىنىڭ عىلىمي جانە عىلىمي-تانىمدىق زەرتتەۋ ماقالالارى قامتىلعان. جيناقتا تۇركىلەردىڭ بايىرعى بابالارى عۇندار مەن ساقتار زامانىن قامتىعان ەڭبەكتەرمەن قاتار امەريكالىقتاردىڭ تۇركىلەرگە قاتىسى تۋرالى ماقالا دا بەرىلگەن. الماناح تۇركى اكادەمياسى تاراپىنان جىل سايىن شىعارىلىپ, عالىمدار اراسىندا قولداۋعا يە بولىپ ءجۇر.
«التايستيكا جانە تۇركولوگيا» دەپ اتالاتىن ەلارالىق عىلىمي جيناق 2011 جىلدان بەرى باسىلىپ, تۇركىتانۋشى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىن جاريالاۋدى قولعا الدى. بۇل جيناقتا دا فيلولوگيا, تاريح, ەتنوگرافيا جانە ارحەولوگيا, ەتنوپەداگوگيكا, ونەرتانۋ (مادەنيەت, كينو, تەاتر, مۋزىكا), ءدىنتانۋ باعىتىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەر قامتىلعان.
اتالعان ەڭبەكتەردەن باسقا «قازىرگى تۇركولوگيا» دەيتىن سەريامەن جارىق كورگەن 24 كىتاپ قىرعىزستان, ازەربايجان, تۇركيا, ت.ب. مەملەكەتتەرىنىڭ عىلىمي كىتاپحانالارىنان عانا ورىن الماي, دۇنيە ءجۇزىنىڭ عىلىمي ورتاسىنا كەڭىنەن تارالدى. عالىم-تۇركولوگتاردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋلەرى ءۇشىن بۇل كىتاپتار دا كادەگە اسۋدا.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ عىلىمي-ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستارىنا توقتايتىن بولساق, اكادەميا اشىلعان كۇننەن باستاپ قازاقستان, قىرعىزستان, ازەربايجان, تۇركيا, تاعى باسقا دا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ بەلگىلى وقىمىستىلارىنىڭ باسىن قوسىپ بىرقاتار عىلىمي كونفەرەنتسيالار, سەمينارلار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, جەر-جەرلەردە ەڭبەكتەردىڭ تۇساۋكەسەرلەرىن ۇيىمداستىرۋدا. اتالعان ءىس-شارالار تۇركولوگ-عالىمداردىڭ جاقىننان كورىسىپ, تۇركولوگيا باعىتىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى بىرگە تالقىلاپ, كەلەشەكتە اتقارىلۋى ءتيىس ىستەردىڭ جوبالارىن جاساۋعا قولايلى مۇمكىندىك تۋعىزۋدا. بۇل تۇركى ەلدەرىنە قاتىستى تاريحتى, مادەنيەتتى, ءتىلدى, باسقا دا زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرىپ, تۇركى وركەنيەتىن تانىتا تۇسۋگە جول اشۋدا.
جاقىندا عانا بارلىعىمىز قايتادان تۇركى اكادەمياسىندا باس قوسىپ, تۇركى جازۋى كۇنىن وتكىزدىك.
بايىرعى جازۋلار تۇركى ءتىلدى ەلدەردىڭ مادەني جادىگەرلىگى. ولاردى زەرتتەۋ, ۇيرەنۋ ارقىلى ءبىز بابالارىمىزدىڭ تاريحىن تانىپ-بىلەمىز. ەگەمەندىكتەن كەيىن جانە بۇگىنگى كۇنى دە كوپتەگەن تاسقا, بالبالعا جازىلعان جازۋلار قىرعىزستان ايماعىنان تابىلىپ جاتقانى – بابالارىمىزدىڭ جازبا مادەنيەتى ەرتەدەن قالىپتاسقانىنان حابار بەرەدى.
ورتالىق ازيا مەن ورتا ازيادا ءومىر سۇرگەن تۇركى ەلدەرىنىڭ تاريحىندا تۇركى جازۋىنىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل جاعىنان العاندا ورحون-ەنيسەي جازبا ەسكەرتكىشتەرى بايىرعى تۇركى ەلدەرىنىڭ دۇنيەلىك وركەنيەتكە قوسقان زور ۇلەسى رەتىندە باعالانۋى ءتيىس.
تاس بەتىندەگى سول جازۋلاردان ءبىز بايىرعى تۇركىلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە بايىرعى قىرعىزداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, ساياسي-ەكونوميكالىق قۇرىلىمى, فيلوسوفياسى مەن ءدىني تۇسىنىكتەرى, عارىشتىق تانىمى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمى جونىندە دە مالىمەت الا الامىز.
بايىرعى ورحون-ەنيسەي جازۋى ءتىلشى عالىمدار مەن تاريحشىلاردىڭ ورتاسىندا عانا بەلگىلى بولىپ, ال باسقا وقىرمانداردىڭ كەڭ اۋديتورياسىنا ونشا تانىمال ەمەس.
مۇنداي عىلىمي, عىلىمي-ۇيىمداستىرۋشىلىق ىستەردى العا جىلجىتۋدا تۇركى اكادەمياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى زور ەڭبەك جاساۋدا. 7 دوكتور, 6 كانديداتتان تۇراتىن عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ توبى باسقا تۇركى ءتىلدى مەملەكەتتەردىڭ 140-تان اسا عالىمدارىن عىلىمي-زەرتتەۋ ىستەرىنە تارتىپ, ولاردىڭ ءىسىن ۇيلەستىرىپ, بىرىكتىرىپ, ۇلكەن-ۇلكەن ەڭبەكتەردى شىعارۋعا زور ۇلەس قوسۋدا.
بۇگىندە تۇركى اكادەمياسىنىڭ كىتاپحاناسى 15000 نۇسقا كىتاپتان تۇرادى. وندا تۇركولوگيا باعىتىنداعى مىقتى ەڭبەكتەر جينالىپ, ەلەكتروندىق كىتاپحانا قۇرىلعان. كىتاپحانا سايتىنان عالىم-زەرتتەۋشىلەردىڭ قاجەتتى مالىمەتتەرمەن تانىسۋعا مۇمكىندىگى بار.
تۇركى مۇراجايىن قۇرۋ بويىنشا دا بىرقاتار ىستەر جۇرگىزىلۋدە. مۇراجايعا تۇركى ەلدەرىنىڭ اسكەري قۇرال-جابدىقتارى, مۋزىكالىق اسپاپتارى, زەرگەرلىك بۇيىمدارى قويىلعان. كەلەشەكتە بۇل مۇراجاي ءتۇركى ەلدەرىنىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىن قامتىپ, ۇلكەن ورتالىققا اينالادى دەپ ەسەپتەيمىز.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەتتەر تۇر. ولاردى كەشىكتىرمەي ورىنداۋ قاجەت دەپ بىلەمىن. اتاپ ايتار بولساق, تۇركى ءتىلدى ەلدەردىڭ ءالىپبيىن جانە تەرمينولوگياسىن بىرىزدەندىرۋ, ءارتۇرلى سوزدىكتەردى دايارلاپ شىعارۋ, ورتاق مادەني مۇرالاردى كەشەندى قاراۋ, تاريحتان, ادەبيەتتەن, ورتاق وقۋ كىتاپتارىن, انتولوگيالارىن, حرەستوماتيالارىن, وقۋ قۇرالدارىن قۇراستىرۋ جانە ولاردى وقۋ باعدارلامالارىنا كىرگىزۋ, كافەدرالار اشۋ, ماگيستراتۋرا, اسپيرانتۋرا, دوكتورانتۋرا ارقىلى مامانداردى دايارلاۋ, تۇركى تەكتەس رەسپۋبليكالاردا تۇركى اكادەمياسىنىڭ فيليالدارىن اشۋعا كىرىسۋ, كوشپەلى جيىنداردى, كونفەرەنتسيالاردى, سيمپوزيۋمدەردى وتكىزۋ.
تۇركى اكادەمياسى جۇمىسىنىڭ العا باسۋىنا ونىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شاكىر يبراەۆتىڭ تيىسىنشە ۇلەس قوسقانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ال قازىرگى پرەزيدەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور دارحان قىدىرالى دە جاستىق جىگەرىمەن اكادەميا جۇمىسىن جانداندىرۋ ۇستىندە. بۇگىنگى تاڭدا اكادەميا جۇمىسىنا ءارتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەلى عالىمدارىمەن بىرگە جاس عالىمداردىڭ دا تارتىلۋى ءبىزدى قۋاندىرادى.
تۇركى اكادەمياسى قۇرىلعانىنا ءۇش-ءتورت جىل عانا بولسا دا, ءوزىنىڭ عىلىمي باعىتىن دۇنيە جۇزىنە كورسەتە الدى.
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 85 جىلدىعىن جانە توقتاعۇلدىڭ 150 جىلدىعىن جوعارعى دەڭگەيدە وتكىزگەنى ءۇشىن اكادەميانىڭ باسشىلىعىنا جانە ۇجىمىنا قىرعىز ەلىنىڭ اتىنان ريزاشىلىق ءبىلدىرۋدى ءوزىمىزدىڭ پارىزىمىز دەپ ەسەپتەيمىز. ش.ايتماتوۆ تا, توقتاعۇل ساتىلعانوۆ تا تۇركى دۇنيەسىنىڭ ماقتانىشتارى. تۇركى دۇنيەسى ادەبيەت جۇلدىزدارىنىڭ رۋحاني البومدارىنىڭ قۇراستىرىلۋىنا جانە ونىڭ ءتۇرلى تۇركى تىلدەرىندە جارىققا شىققانىنا قۋانىشتىمىز. تۇركى ءتىلدى ەلدەردىڭ بۇگىنگە دەيىن باسىپ وتكەن جەمىستى جولدارىن, وعان قوسا تاريحي ۇلى ادامداردىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتايتىن عىلىمي-تانىمدىق دەرەكتى فيلمدەردى ءتۇسىرۋ جانە ونى جالپى حالىققا تانىستىرۋ دا تۇركى اكادەمياسىنىڭ مىندەتىنە كىرسە جاقسى بولار ەدى.
تۇركى اكادەمياسىنا بارلىعىمىز كومەك كورسەتۋىمىز كەرەك. عالىمداردىڭ جاردەمى – عىلىمي بولجامداردى دەر كەزىندە جازۋ. تۇركى اكادەمياسىنا قىزمەت ەتۋ – بۇل ار-نامىستىلىق, ەلگە, جەرگە, قوعامعا, كەيىنگى بۋىنعا قىزمەت قىلۋ دەگەندى بىلدىرەدى.
تۇركى جازۋى كۇنىن بەلگىلەۋ – تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ ەجەلگى جولىنىڭ ءبىر ەكەنىن دالەلدەپ جاتىر.
ابدىلداجان اكماتاليەۆ,
قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
قىرعىزشادان اۋدارعان ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
