يندۋستريالى دامۋ – باستى باعىت

«ەلباسىنىڭ تىكەلەي مۇرىندىق بولۋىمەن ومىرگە كەلگەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن مەملەكەتتىڭ كەزەكتى ءبىر ناۋقانى رەتىندە ەمەس, قايتا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلكەن وزگەرىس اكەلەتىن جالعىز جول دەپ تانىپ وتىرمىز». «ەگەمەنگە» بەرگەن سۇحباتىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ وسىلاي دەگەن ەدى. ايماق ەكونوميكاسىن دامىتاتىن, جاڭا سەرپىن بەرەتىن باعدارلامانىڭ ىسكە اسۋى قانداي؟ ءبىز قىزىلوردا وبلىستىق يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇرات يماندوسوۆپەن بولعان اڭگىمەدە وسى تەكتەس ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كوردىك. – الدىمەن ايماق دامۋىنا شولۋ جاساپ وتسەڭىز... – مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سايىنعى ءداستۇرلى جولداۋىندا يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىن ايتىلادى. بيىلعى جىلعى جولداۋدا يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ ترەندىن كۇشەيتۋگە باسىمدىق بەرىپ, ۇكىمەتكە 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەس­جىل­دىعى جوباسى جونىندە بىرقاتار تاپسىرمالار بەرىلدى. وسى رەتتە, وبلىس كولە­مىن­دە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دارلاماسىنىڭ نەگىزگى ينديكاتورلارىنىڭ 2013 جىلعى ورىندالۋىنا توقتالىپ وتسەم دەيمىن. وبلىس بويىنشا ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 1,3 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى. وڭىرلىك يندۋس­تريالاندىرۋ كارتاسىنداعى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ناتيجەسىندە وڭدەۋ ونەركاسىبى ءونىمىنىڭ كولەمى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىندا 65,4 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش 19,3% ارتتى. اتالعان كورسەتكىشتىڭ ءوسۋ قارقىنى جاعىنان رەسپۋبليكا بويىنشا وبلىس 3-ورىندا تۇرعانىن ايتقان ابزال. كىل تسيفرعا جۇگىنىپ كەتتى دەمەڭىز, دەگەنمەن, وسى ساندار ارقىلى اتقارىلعان جۇمىسقا ناقتى باعا بەرۋگە بولادى. سونىمەن وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ىشىندە تاماق ونەركاسىبى – 103,6%, جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى – 120,8%, حيميا ونەركاسىبى 3,4 ەسەگە وسكەن. كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسى دا جاندانا باستادى. شيەلى اۋدانىنداعى «قازاقستاننىڭ مۇناي-حيميالىق كەميكال كومپانياسى» جشس گەرمانيانىڭ «كراۋس ماففاي» قۇرال-جابدىعىمەن جابدىقتالىپ, ءونىم كولەمىن 2,1 ەسەگە ۇلعايتتى. «سكز-U» جشس-ءنىڭ وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا جۇزەگە اسقان كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتىندا وندىرىلگەن ءونىم كولەمى 3,6 ەسەگە ارتتى. «رزا» اق تاماق ءوندىرىسى سالاسى بويىنشا قىزىلوردا وبلىسىندا ەڭ ءىرى كاسىپورىن بولىپ سانالادى. ءونىم كولەمى 2013 جىلى 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 25,6 پايىزعا كوبەيگەن. «قۇرىلىس» اق قۇرىلىس سالاسىنداعى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى. كاسىپورىن 2012 جىلى 89,7 مىڭ توننا ءونىم وندىرسە, 2013 جىلى 117,0 مىڭ توننا ءونىم وندىرگەن. ال شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار ەكسپورتى كولەمىنىڭ ۇلەسى 1,5% قۇراپ, 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 0,1% جوعارىلاپ وتىر. وسى ورايدا ءبىز كۇرىش, بالىق مۇناي, ۋران, قارا تەمىر قالدىقتارى, سۇيىتىلعان گاز سەكىلدى ونىمدەردى ەكسپورتقا شىعارىپ وتىرعانىمىزدى ايتا كەتەيىن. اتاپ ايتقاندا, 2013 جىلى كەدەن وداعىن ەسەپتەمەگەندە, شەتەلگە شىعارىلعان ەكسپورت كولەمى 1 ميلليون 396 مىڭ توننا كولەمىن قۇراسا, 2012 جىلى بۇل كورسەتكىش 1 ميلليون 352 مىڭ توننانى قۇراعان. ونىڭ ىشىندە ەكسپورتقا شىعارىلعان اقتالعان كۇرىش 35,8 مىڭ توننانى قۇراسا, 2012 جىلى بۇل كورسەتكىش 22,5 مىڭ توننا بولعان. بالىق فيلەسىن ەكسپورتتاۋ 101,2 پايىزعا ارتقان. سۇيىتىلعان گاز كولەمىن شەتەلدەرگە شىعارۋ 49 مىڭ تونناعا كوبەيگەن. ايماققا ينۆەستيتسيا تارتۋ ىسىندە دە ەلەۋلى وزگەرىستەر بار. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەس­تيتسيا كولەمى 2013 جىلى 371,3 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 40 پايىزعا نەمەسە 118 ملرد. تەڭگەگە ءوستى. بۇل كورسەتكىشتىڭ ءوسۋ قارقىنى ال وڭدەۋ ونەركاسىبىنە تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى ەسەپتى كەزەڭدە 3,1 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 7,4% ارتقانىن كورۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان 2020 جىلعا دەيىنگى ايماقتىڭ يندۋستريالىق-ين­نو­ۆاتسيالىق دامۋى تۋرالى تۇجىرىمداما ازىرلەنىپ, الداعى بەسجىلدىقتا وڭىردە دامي­تىن 6 سالا ايقىندالدى. ولار اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم, قۇرىلىس ماتەريالدارى سالاسى, ماشينا جاساۋ, مەتاللۋرگيا, جاڭارتىلمالى ەلەكتر ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. – وبلىستا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر؟ – يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا جالپى قۇنى شامامەن 152 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 24 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ونىڭ ىشىندە وڭىرلىك كارتادا – قۇنى 132,9 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 23 جوبا مەن رەسپۋبليكالىق كارتادا – قۇنى 18,8 ميلليارد تەڭگەلىك 1 جوبا بار. 2013 جىلى شىنى زاۋىتى قۇرىلىسى ءۇشىن قى­زىل­وردا قالاسىندا ورنالاسقان يندۋستريالىق اي­ماقتان 50 گەكتار جەر تەلىمى ءبولىندى. قازىرگى تاڭ­­دا, شىنى زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلەتىن اي­ماقتا ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم جاسالىپ جا­تىر. بۇيىرتسا, بيىل زاۋىت قۇرىلىسىن باس­تاۋ جوسپاردا تۇر. جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى وب­لىس­تىڭ ونەركاسىپ سالاسىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىن دامىتۋعا وڭ ىقپال جاسايتىن بو­لادى. بۇگىندە دۇنيەجۇزىندە شىنى ءون­دىرۋ سا­لاسىندا 5 ءىرى ترانسۇلتتىق كومپانيالار جۇ­­مىس جاساۋدا. اتاپ ايتقاندا, ۇلىبريتانيادا «پيلكينگتون», اقش-تا «پيتسبۋرگ پلاتە گلاسس ين­دۋستريەس», جاپونيادا «اساحي گلاسس جو», پولشادا «جان», تۇركيادا «شيشەجام» كوم­­پا­نيالارى. قازىرگى تاڭدا جوبا جەتەكشىسى «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋ حولدينگى» اق شىنى زاۋىتى قۇرىلىسىنا ستراتەگيالىق ارىپتەس رەتىن­دە تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ «شيشەجام» كومپانياسىمەن ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاۋدا. وسىعان وراي جاقىندا قىزىلوردا وبلىسى اكىمدىگىندە «شىنى زاۋىتى قۇرىلىسى» جوباسىن ىسكە اسىرۋ جونىندە ارنايى ءماجىلىس وتكىزىلىپ, ينۆەستور – تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ «شيشەجام» كومپانيا­سىمەن جانە ءتيىستى باسقارما, دەپارتامەنت باسشىلارى جانە «قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق قورى» اق وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ بولىپ, جوبانى جۇزە­گە اسىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. سونىمەن قاتار, ينۆەستورلار قىزىلوردا قالاسىنداعى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, زاۋىت سالىناتىن جەر تەلىمىن كوردى. ءۇستى­مىز­­دەگى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا تۇركيالىق «شيشەجام» كومپانياسىنىڭ باسشىلىعى اس­­تانا قالاسىنا ارنايى ىسساپارمەن كەلىپ «ءباي­تەرەك» اق باسشىلىعىمەن زاۋىت قۇرىلىسى ءجو­نىن­دە ارنايى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدى جوسپارلاۋدا. وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنداعى 23 جوبانىڭ ىشىندە قۇنى 78 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 14 جوبا 2010-2013 جىلدار ارالىعىندا ىسكە قوسىلىپ, 800-دەن استام جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلعان. ولاردىڭ ىشىندە وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا ماڭىزى بار, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ۇلەسىن قوسقان «كازگەرمۇناي» بك» جشس حالىقتى ارزان باعاداعى كوگىلدىر وتىنمەن, «رزا» اق ايماق تۇرعىندارىن جانە كورشىلەس وڭىرلەردى ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان جوبالار بار. سونداي-اق, ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە باعىتتالعان 3 جوبا, ماشينا جاساۋ وندىرىسىنە سەرپىن بەرگەن «ازوۆ ارال اگروماش» بك جشس-ءنىڭ كۇرىش جاتكاسىن, شاعىن تراكتورلار شىعارۋ جوباسى, وبلىستا حيميا ءوندىرىسىن دامىتۋعا ىقپال جاساعان جاڭاقورعان اۋدانىندا «سكز-U» جشس-ءنىڭ كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتى رەس­پۋبليكا بويىنشا جالعىز كۇكىرت قىشقىلىن شىعاراتىن ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. مىسالى, بىلتىر «سكز-U» جشس كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتىنىڭ ءىى كەزەڭى رەتىندە جالپى قۇنى 4,3 ميلليارد تەڭگە كولەمىندەگى 18,5 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن ەنەرگوكەشەنى ىسكە قوستى. ەنەرگوكەشەننىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى كۇكىرت قىشقىلىن ءوندىرۋ بارىسىندا بولىنەتىن بۋدان ەلەكتر ەنەرگياسى شىعارىلىپ, قورشاعان ورتاعا زالالى تيمەيتىن يننوۆاتسيالىق ءوندىرىس بولىپ سانالادى. بۇل ءوندىرىستىڭ قازاقستاندا بالاماسى جوق. سونىمەن قاتار, «قورقىت اتا زيارات ەتۋ ورتالىعى» كەشەنى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا جۇمىسىن باستادى. جالپى العاندا, 2014- 2018 جىلدارى يندۋس­تريالاندىرۋ كارتاسىنداعى قۇنى 74 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, حيميا, مۇناي وڭدەۋ, ماشينا جاساۋ, مەتاللۋرگيا سالالارىن قامتيتىن 10 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە قوسىلىپ ونىڭ اياسىندا 2000-عا جۋىق جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. – يندۋستريالىق ايماق قۇرىلىپ جات­قانىن بىلەمىز. بۇل تۇرعىدا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟ – وبلىس كولەمىندە جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن قۇرۋدى قولداۋ بويىنشا ءىرى كولەمدە جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە, وڭىرگە ينۆەستيتسيانى مولىنان تارتۋ ءۇشىن يندۋستريالىق ايماقتار قۇرىپ جاتىرمىز. ول ايماققا ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم جۇرگىزۋ جۇمىستارى جاسالۋدا. قازىرگى تاڭدا قىزىلوردا قالاسى اۋماعىنان يندۋستريالىق ايماق قۇرۋ ءۇشىن 760 گەكتار جەر بولىنگەن. وندا 3 كاسىپورىن ورنالاسقان. ولارعا بولىنگەن جەر كولەمى 57,2 گا قۇرايدى. قاجەتتى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىندى. سونىمەن قاتار, قىزىلوردا قالاسى «تسكز» شاعىن اۋدانىنان وندىرىستىك ايماق قۇرۋ ءۇشىن 44 گەكتار جەر تەلىمى بەرىلدى. وسى ماقساتقا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 25,6 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, قاجەتتى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم جاسالدى. قازىرگى تاڭدا وسى وندىرىستىك ايماقتان 3 كاسىپورىنعا 20,2 گەكتار جەر تەلىمى ءبولىنىپ, قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق, وبلىستىڭ 7 اۋدانىندا يندۋستريالىق ايماقتار قۇرىلۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرى بولىنگەن. جانە جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەۋ جۇمىستارى جاسالىپ جاتىر. – بىلتىر «بايقوڭىر» ينۆەستيتسيالىق فورۋمى ءبىر ەمەس, ەكى رەت ءوتتى. ناتيجە بار ما؟ – وسى فورۋم اياسىندا قارجى, ءبىلىم سالاسى, مەتاللۋرگيالىق كلاستەردى دامىتۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءاۆتودالىزى بويىندا جول سەرۆيسى نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە تۋريزم سالالارى بويىنشا 25 مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ باسقارما «كونتراكت دەسيگن پلانت» كونسورتسيۋمى ارقىلى «نانوبەتونعا ارنالعان ستاندارتتى قۇرعاق قۇرىلىس قوسپالارىن, قۇرىلىس قۇرىلىمدارىن, بەتون ەرىتىندىلەرىن ازىرلەۋ» زاۋىتى ينۆەستيتسيالىق جوباسىن ىسكە اسىرۋدى جوسپارلانۋدا. جوبا 2014 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. ال ونىڭ قۇنى 20,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. جوبانىڭ العاشقى كەزەڭىنىڭ وزىندە 300 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋ ويدا بار. ال تولىق قۋاتتىلىقتا جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا 1000-عا تارتا ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلادى دەپ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار, شەتەل كاپيتالىن تارتا وتىرىپ, جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالار دا بار. اتاپ ايتقاندا, كۇن ەلەكتر ستانساسىنىڭ جوباسى. ول بويىنشا بىلتىر جەلتوقسان ايىندا «جاڭاقورعان ەنەردجي» جشس قۇرىلدى. ال تسەمەنت زاۋىتى جوباسى بويىنشا قازىرگى تاڭدا قحر كومپانياسىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. بۇل ينۆەستفورۋمنىڭ ناتيجەسىز بولماعانىن كورسەتسە كەرەك. الداعى ۋاقىتتا دا ايماققا جاڭا ينۆەستورلار تارتىپ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ ءۇشىن مۇنداي فورۋمداردى ۇيىمداستىرا بەرەتىن بولامىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان». قىزىلوردا وبلىسى.