وتكەن جىلى «قازەكسپورتگارانت» ەكسپورتتىق-كرەديتتىك ساقتاندىرۋ كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ءوز جۇمىسىن باستاعانىنا 10 جىل تولدى. وسى مەرزىم ىشىندە اتالمىش قۇرىلىم ەلىمىزدىڭ ەكسپورتقا جۇمىس ىستەيتىن ىرگەلى كاسىپورىندارىنىڭ سەنىمدى سەرىگىنە اينالىپ ۇلگەردى.
وتكەن جىلى «قازەكسپورتگارانت» ەكسپورتتىق-كرەديتتىك ساقتاندىرۋ كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ءوز جۇمىسىن باستاعانىنا 10 جىل تولدى. وسى مەرزىم ىشىندە اتالمىش قۇرىلىم ەلىمىزدىڭ ەكسپورتقا جۇمىس ىستەيتىن ىرگەلى كاسىپورىندارىنىڭ سەنىمدى سەرىگىنە اينالىپ ۇلگەردى.
2003 جىلى «ەكسپورتتىق كرەديتتەر مەن ينۆەستيتسيالاردى ساقتاندىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساقتاندىرۋ كورپوراتسياسى» اق بولىپ قۇرىلعان كورپوراتسيا شيكىزات ەمەس ونىمدەردىڭ قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىلارى مۇددەلەرىن ساياسي جانە كوممەرتسيالىق تاۋەكەلدەردى ساقتاندىرۋ جولىمەن قورعاۋدى ماقسات تۇتقان بىردەن-ءبىر مامانداندىرىلعان ساقتاندىرۋ كومپانياسى بولىپ تابىلادى. وپەراتوردىڭ بۇل فۋنكتسيالارى قازاقستاندىق وڭدەۋ سەكتورى ونىمدەرىنىڭ سىرتقى نارىقتارعا شىعۋىن قولداۋ جانە قارجى مەحانيزمىن جاساقتاۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا بەكىتىلدى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ ارقىلى ورنىقتى دا تەڭگەرىمدى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بۇل جاڭعىرتۋدى جۇزەگە اسىرۋ جولىنىڭ جانە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ باستى مەحانيزمى – يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا اينالدى. ول مەملەكەتكە بيزنەسپەن بىرلەسىپ, دۇرىس ينۆەستيتسيالىق شەشىمدەر ازىرلەۋگە, جەكە سەكتور جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدى ەلىمىزدىڭ ينفراقۇرىلىمدارىمەن جانە رەسۋرس الەۋەتىنىڭ دامۋىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىستا قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرۋدە.
قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك م ۇلىك جانە جەكەشەلەندىرۋ كوميتەتىنىڭ 2013 جىلعى 27 تامىزداعى № 630 بۇيرىعىنا سايكەس, «ءبايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى» اكتسيونەرلىك قوعامى ءبىزدىڭ كورپوراتسيانىڭ باستى دا بىردەن-ءبىر اكتسيونەرى بولىپ تابىلادى. اتالمىش حولدينگ پرەزيدەنتتىڭ 2013 جىلعى 22 مامىرداعى جارلىعىمەن دامۋ ينستيتۋتتارىن, قارجى ۇيىمدارىن باسقارۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىن باسقارۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان بولاتىن. قازىرگى تاڭدا ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «بايتەرەك» حولدينگى مەن يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ كەلەسى كەزەڭىن قارجىلاندىرۋ ۇلگىسىن جەتىلدىرۋ جوباسىن ازىرلەۋدە. «يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدى قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ جاڭا قارجىلىق ۇلگىسى» دەپ اتالاتىن بۇل جوبادا قازاقستاننىڭ قارجى جۇيەسىندەگى بارلىق پروبلەمالارعا باسىڭقىلىق بەرىلەتىن بولادى. ول قازاقستاندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ورنىقتى دامۋى ءۇشىن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جاڭا ساپالىق جاي-كۇيىن انىقتاۋى ءتيىس. سونداي-اق, ول وزىندە ەلىمىز ەكونوميكاسى ناقتى سەكتورىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن باعالاۋدى جانە كەيىنگى 10 جىل بويىنا قارجىلاندىرۋدى, ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋدى قارجىلاندىرۋدىڭ الەۋەتتى كوزدەرى مەن ولاردى جۇمىلدىرۋ شارالارىنىڭ تىزبەسىن قامتيتىن بولادى.
الەمدىك تاجىريبە نەگىزىندە قۇرىلعان كورپوراتسيا 2004 جىلدان بەرى پراگا كلۋبىنىڭ زاڭدى مۇشەسى بولىپ تابىلادى. كلۋب 1993 جىلى بەرن وداعىنىڭ قىزمەتى شەڭبەرىندە قۇرىلعان. بۇل وداق قىزمەتىنىڭ ماقساتى حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىقتى نەسيەلەۋدىڭ شارتتارىن ازىرلەۋ جانە ەكسپورتتىق كرەديتتەردى ساقتاندىرۋ جونىندەگى كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلدار, ەكسپورتتىق كرەديتتەر مەن ينۆەستيتسيالاردى ساقتاندىرۋ بويىنشا تاجىريبەمەن جانە اقپاراتپەن الماسۋ بولىپ تابىلادى.
جىل سايىن ۇلتتىق ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىكتەر مەن كلۋبقا مۇشە 40-تان استام كورپوراتسيالار كوكتەمگى جانە كۇزگى سەسسيالارىن مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرىندە وتكىزىپ, وندا ءوز ەلدەرىنىڭ ەكسپورتشىلارىن قولداۋ جونىندە تاجىريبە الماسادى. پراگا كلۋبىنىڭ وتىرىسى العاش رەت قازاقستاندا 2012 جىلعى كوكتەمدە ءوتتى. ءبىزدىڭ شەتەلدىك ەكا-تەردەن كەلگەن ارىپتەستەرىمىزدىڭ, تۇتاستاي العاندا, جاس ءارى سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت رەتىندە قازاقستانعا جانە ونداعى كورپوراتسياعا دەگەن زور قىزىعۋشىلىق تانىتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. كلۋب وتىرىسىنا الەمنىڭ 33 ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىگىنىڭ جانە حالىقارالىق قارجى كورپوراتسياسىنىڭ (IFC) 60-تان استام ساراپشىسى قاتىستى. ءۇش كۇندىك كونفەرەنتسيا بارىسىندا قاتىسۋشىلار الەمدىك قارجى داعدارىسىنان كەيىن بولعان نەگىزگى وقيعالار مەن بيزنەس-ترەندتەر, ەۋرو ايماعىنداعى قارىز داعدارىسى مەن ونىڭ تاۋەكەلدەردى باعالاۋدى قايتا قاراۋعا ىقپالى سەكىلدى بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
حالىقارالىق ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىكتەر ءبىر ورتاق ماقساتتى كوزدەيدى. ول ەكسپورتتىق كرەديتتەر بەرۋدەن بولەك, شەتەلدىك نارىقتارعا شىققاندا سىرتقى ساۋدا وپەراتسيالارى كەزىندە وتەلمەگەن تولەمدەر تاۋەكەلىن ساقتاندىرۋ ارقىلى قولداۋ جولىمەن ءوز ەلدەرىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا, ەكونوميكالىق وسۋىنە جاردەمدەسۋگە جانە ەكسپورتتىق مامىلەلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن كەپىلدەندىرۋگە باعىتتالعان.
قازىرگى تاڭدا الەمدە 100-گە تارتا ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىك بار. ولاردىڭ قىزمەتى حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىققا جانە ەكونوميكالىق دامۋعا زور ىقپال ەتەدى. اگەنتتىكتەردىڭ باستى قىزمەتى ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەردى نەسيەلەيتىن بانكتەردىڭ تاۋەكەلدەرىن جابۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان دامۋشى ەلدەردىڭ يمپورتشىلارىنا قولجەتىمدى ءارى ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگىن اشادى. بۇل تۇپتەپ كەلگەندە, وسى ەلدەرگە جابدىقتار مەن كۇردەلى تاۋارلار يمپورتىنىڭ ارتۋىنا, ەكونوميكانىڭ, وندىرىستىك سەكتوردىڭ, حالىقتىڭ كىرىسى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ وسۋىنە, ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىنا جەتەلەيدى.
وسى جىلدار ىشىندە شەتەلدەردەگى ەكسپورتتىڭ دامۋى مەن ىلگەرىلەۋىنە جاردەمدەسۋمەن شۇعىلداناتىن ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىكتەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ, قازاقستاندىق ەكسپورتشىلار مەن ينۆەستورلاردىڭ دەرەكتەر بازاسىن جاساقتاۋ, كادرلاردى ىرىكتەۋ مەن وقىتۋ جونىندە ۇلكەن جۇمىس ءجۇرگىزىلدى. قازىرگى كەزدە كورپوراتسيا ءتاجىريبەدە ماقۇلدانعان وندىرىستىك جانە ەكسپورتتىق ءونىم وتكەرۋدىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىندە ەكسپورتشىلار پايدالانا الاتىن ساقتاندىرۋ ءونىمدەرىن يەلەنىپ وتىر.
ەسەپتى كەزەڭدە «قازەكسپورتگارانت» ءوز قىزمەتىندە ايتارلىقتاي وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. بۇل ەڭ الدىمەن, نەگىزگى قارجى كورسەتكىشتەرىنىڭ وسۋىنەن كورىنەدى. ءوسۋ سەرپىنىنە «قازەكسپورتگارانتتىڭ» نەگىزگى, قارجى جانە ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتەرىن جانداندىرۋ مەن جاقسارتۋ ەسەبىنەن قول جەتتى. ماسەلەن, 2009 جىلى تازا پايدا كورسەتكىشى 609 ملن. تەڭگەنى, 2010 جىلى 839 ملن. تەڭگەنى, 2011 جىلى 864 ملن. تەڭگەنى جانە 2012 جىلى 962 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. ەكسپورتتى ساقتاندىرۋدىڭ قولدانىستاعى كەلىسىمشارتتارى كولەمى دە وڭ ترەندتى كورسەتەدى. ەگەر 2006 جىلى «قازەكسپورتگارانتتا» 2,97 ملرد. تەڭگە, 2009 جىلى 7,5 ملرد. تەڭگە سوماسىندا مىندەتتەمەلەر قابىلدانسا, 2012 جىلى بۇل كورسەتكىش 10,4 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. ەسەپتەلگەن ساقتاندىرۋ سىياقىلارى سەرپىنى «قازەكسپورتگارانت» قابىلداعان مىندەتتەمەلەردىڭ سەرپىنىن بايقاتادى. ماسەلەن, 2006 جىلى 33 ملرد. تەڭگە سوماسىندا سىياقى ەسەپتەلسە, 2012 جىلى ونىڭ جالپى كولەمى 147,2 ملرد. تەڭگەگە جەتتى.
كورپوراتسيا نارىقتى جانە كليەنتتەردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن ۇدايى زەرتتەپ وتىرادى, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە ساقتاندىرۋ نارىعىندا سەنىمدى سەرىكتەستىڭ ءيميدجىن ۇستاپ تۇرۋ جونىندە ۇزدىكسىز جۇمىس جۇرگىزەدى. «بايتەرەك» حولدينگى كومپانيالارىنىڭ توبىنا ەنەتىن باسقا دا دامۋ ينستيتۋتتارىمەن بىرلەسىپ, ەكونوميكانىڭ شيكىزات ەمەس سەكتورىنداعى ەكسپورتقا باعدارلانعان وندىرىستەر قىزمەتىن قۇرۋدا جانە كەڭەيتۋدە كەشەندى تاسىلدەر قاعيداتتارىن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانۋدا.
2012 جىلى قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت تەمىرجول ماشيناسىن جاساپ, ەكسپورتقا شىعارۋ ىسكە اسىرىلدى. «لوكوموتيۆ كۇراستىرۋ زاۋىتى» اق وندىرگەن لوكوموتيۆتەر ەكسپورتىن قولداۋ ماقساتىندا كورپوراتسيا 10 جىل مەرزىمگە 6,0 ملرد. تەڭگە مولشەرىندە بيۋدجەت زايمىن الدى. زايمنىڭ نىسانالى ماقساتىنىڭ ءمانى تاجىك تەمىرجولدارىنىڭ قاتىسۋىمەن ساتىپ الۋشىعا ساۋدا قارجىلاندىرۋىن ۇسىنۋدا, ءتيىسىنشە بۇل رەتتە تۋىندايتىن كوممەرتسيالىق جانە ساياسي سەبەپتەر بويىنشا قايتارماۋ تاۋەكەلدەرىن ساقتاندىرۋدا. اتالعان مەحانيزمدى كوپتەگەن شەتەلدىك ەكسپورتتىق-كرەديتتىك اگەنتتىكتەر ۇلتتىق تاۋار ءوندىرۋشىنى قولداعان كەزدە پايدالانادى. كورپوراتسيا اتالعان مامىلەدە «تەمىر بانك» اق كومەگىمەن باستى ءرول اتقاردى. بانك ساۋدانى قارجىلاندىرۋ ارقىلى ءبىزدىڭ ەكسپورتشىنىڭ ەسەبىنە جونەلتۋ قۇجاتتارىن بەرۋ فاكتىسى بويىنشا ەكسپورتتىق ءتۇسىمدى اۋداردى. ءبىزدىڭ لوكوموتيۆتەر ەكى جىلدان استام پايدالانىلۋدا جانە ءوزىن جاقسى كورسەتتى. وسىعان وراي, تاجىكتەر تاراپى ەندى ءوز ەسەبىنەن تاعى دا ەكى بىرلىك تەمىرجول كولىگىن ساتىپ الماق.
كورپوراتسيا قىزمەت ىستەگەن كەزەڭى ىشىندە تمد-نىڭ رەسەي, تاجىكستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇركىمەنستان سەكىلدى ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەر بويىنشا ساقتاندىرۋ وتەمىن ۇسىندى. بۇل قازاقستاندىق شيكىزات ەمەس ءونىمدى وتكەرۋدىڭ ءداستۇرلى رىنوكتارىمەن بايلانىستا جۇزەگە استى. 2004 جىلدان بەرى كورپوراتسيا ءباا, ليتۆا, موڭعوليا, شۆەيتساريا, ءۇندىستان, بەلارۋس, تۇركىمەنستان, اۋعانستان, ۋكراينا, تۇركيا, اقش, پولشا جانە لاتۆيا ەلدەرىنە جىبەرىلەتىن تاۋارلار ەكسپورتىن ساقتاندىردى. ساقتاندىرىلعان ينۆەستيتسيالار سونداي-اق, يران, تۇركىمەنستان ءجانە تۇركيا ەلدەرىنە باعىتتالدى. «قازەكسپورتگارانت» سوڭعى 10 جىلدىڭ ىشىندە جالپى سوماسى 1,1 ملرد. اقش دوللارىمەن 400-دەن استام كاسىپورىندى قولدادى. ال باعدارلاما ىسكە قوسىلعان ۋاقىتتان بەرى 5,0 ملرد. تەڭگەگە دەرلىك سوماعا 122 جوباعا ساۋدانى قارجىلاندىرۋ ارقىلى جاردەمىن جاسادى.
باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى شەتەلدىك ساتىپ الۋشىلار تاراپىنا قازاقستاندىق ونىمگە ورنىقتى سۇرانىستى قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. ەكسپورتتىڭ دامۋى ءداستۇرلى تۇردە ورنىقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ جولدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى. ەلىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋى ءۇشىن ونىڭ ەكسپورتىنىڭ دامۋى كولەمى مەن قارقىنى عانا ەمەس, سونداي-اق, ونىڭ ساپالىق قۇرىلىمى دا ماڭىزدى. كورپوراتسيا قىزمەت ەتە باستاعان جىلداردىڭ اۋقىمىندا لوكوموتيۆ, مەتالل پروكاتى, ءدارى-دارمەكتەر, حيميا ونەركاسىبى ونىمدەرى, تسەلليۋلوزا-قاعاز ءونىمى, رەزىڭكە, پلاستماسسا بۇيىمدارى, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى, قۇرىلىس ماتەريالدارى, سۇيىتىلعان گاز جانە مينەرالدىق تىڭايتقىشتار سەكىلدى تاۋارلىق قۇندارى بار زاتتارعا قولداۋ كورسەتتى.
كەلەشەكتە كورپوراتسيا ەكسپورتتىق-كرەديتتىك وپەراتور رەتىندە حالىقارالىق كوممەرتسيالىق قىزمەتپەن شۇعىلداناتىن وتاندىق كومپانيالار ءۇشىن باسەكەگە قابىلەتتى قىزمەتتەردى قولدايتىن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەكسپورت ستراتەگياسىنىڭ باستى ەلەمەنتىنىڭ ءبىرى بولا الادى.
ەركىن سادىقوۆ,
«قازەكسپورتگارانت» ەكسپورتتىق-كرەديتتىك ساقتاندىرۋ كورپوراتسياسى»
اق باسقارما توراعاسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
