ءالى ەسىمدە, ەلۋىنشى جىلدارعا تاياۋ كەزەڭدە انام قاعاز, تاتەم وتارباي ەكەۋى مەنى قاستارىنا بارىپ كەل, الىپ كەلگە جۇمسايتىن سەرىك ەتىپ ەرتىپ, تايسويعان قۇمىنىڭ جوتا-جوتا شاعىلدى القاپتارىنان قۇمارشىق قاعاتىن. ونى تاۋىپ, تۇبىرىنەن ءۇزۋ بار, الاشانى جايىپ جىبەرىپ ۇستىنە ۇيىلگەن قۇمارشىقتىڭ ءدانىن ۇلكەن كەسپەلتەك اعاشپەن ۇرعىلاپ, ساۋ بار, قاۋىزى مەن كەبەگىنەن ارشىپ, ۇشىرۋ بار, قۋىرۋ بار, كەلىمەن ءتۇيۋ بار... قۇمارشىق اۋىزعا تيگەنشە جۇمىسى جەتىپ ارتىلاتىن ەدى-اۋ.
الدىمىزداعى توستاعاننان ءۇيدىڭ جاستارى كىشىلەۋ جاعىمىز ءتاپ-ءتاتتى قۇمارشىقتى تالاسا-تارماسا جەيتىنبىز. تاڭدايىمىزدان ءدامى كەتپەي, بولسا تاعى-تاعى قارپي تۇسكىمىز كەلەتىن. شىركىن, ءتىل ۇيىرەتىن مۇنداي ءنارلى تاعام, جەڭسىك اس سيرەك قوي.
مەنىڭ اتام ساربۇقا (شىن اتى ءايباسالى) قيىن-قىستاۋ جىلداردا وزىمىزگە قاراستى وتباسىنا, توڭىرەگىندەگى اعايىن-تۋماعا, كورشى-كولەمگە اش وزەكتەرىنە تالعاجاۋ ەتەتىن ءىشىپ-جەمدى تابيعات اياسىنان تاۋىپ بەرۋگە قامقورلىق جاساعان, سول ءۇشىن جانىن سالىپ, جۇمىس ىستەگەن ادام كورىنەدى. ارينە, ونىسىن مەن كورگەنىم جوق, مەنىڭ ەكى جاسىمدا و دۇنيەلىك بولدى. ول اڭگىمەنى بۇدان ون-جيىرما جىلداي ۋاقىت بۇرىن ومىردەن وتكەن جاسى 100-گە نەبارى ءبىر قادام جەتپەگەن شەشەمىز قاليما بيسالىقىزى, سونداي-اق اعالارىمىز قۋانىش ءۋاش ۇلى, قوجاعالي اقسەرەڭ ۇلى, داۋلەتباي, وتارباي ساربۇقاۇلدارى جىر قىلىپ ايتقاندارىن ەستىپ, تاڭدانىسقانبىز. تاڭدانساق تاڭداناتىنداي-اق, اتامىز قۇم اراسىنان تەرەڭ اران قازىپ, بەتىنە تال شىبىقتى ءىلدالدالاپ تاستاپ, ۇستىنە بالاۋسا ءشوپ سەبەلەپ, وعان سەكەڭدەپ كەلگەن قويان بايعۇستار ورعا ءتۇسىپ, قولعا ىلىگىپ, اۋىل-ءۇيدىڭ ازىعىنا اينالعان. ويىل, جارىپشىققان وزەندەرىنەن مۇز استىنان قارماقپەن بالىق اۋلاۋ ءادىسىن دە سول كىسى مەڭگەرىپتى. قوعانىڭ, قامىستىڭ اق سۇيرىك تامىرى سانالاتىن اتشوڭقايدى قازىپ, قۋىرىپ ازىق ەتۋدى دە جاقسى ءبىلىپتى. جازدا وزەن جاعاسى مەن قۇم ەتەگىنىڭ تۇيىسكەن جەرلەرىنە قاۋىن, قاربىز, كارتوپ ەگىپ ءوسىرىپ, ريزىقتى مولايتقان دەسەدى. ەڭ باستىسى, قۇمارشىق قاعىپ, ونى وڭدەۋدىڭ كانىگى شەبەرى بولعان. ءوزى ءبىلىپ قانا قويماي قۇمارشىق قاعۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن توڭىرەگىندەگى وزگەلەرگە دە ۇيرەتكەن.
اتىراۋ وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ 11 قورىنداعى 1 تىزبەنىڭ 281 ىسىندە ساقتالعان 1922 جىلعى قىزىلقوعا, قاراباۋ, بلان, قاراكول, تايسويعان, كەرماقاس بولىستىقتارىنىڭ ەسەپتى بايانداما-حاتتامالارىندا قاراباۋداعى مەكتەپ اتالىپ, كەرماقاس-قاراباۋ قۇمدارىندا قۇمارشىقتىڭ مول شىعۋى كورسەتىلگەن. دەمەك, بۇدان قۇمارشىقتىڭ سول كەزدە تىرشىلىك كوزىنىڭ ءبىرى بولعاندىعى ايقىندالادى.
قۇمارشىق قاعۋ ءۇردىسى كۇنى كەشەگە دەيىن جالعاستى. اتىراۋ وبلىسىنىڭ تەرىسكەيىندەگى قىزىلقوعا اۋدانى تابيعاتى ەرەكشە ءوڭىر. اۋدان اۋماعىنىڭ ورتاسىنان اعىپ ءوتىپ جاتقان ويىل وزەنىنىڭ ەكى جاعىندا ەكى قۇم –تايسويعان مەن بۇيرەك. اتاقتى اقىن نۇرىم شىرشىعۇل ۇلى:
تايسويعان, بۇيرەك – ەكى قۇم,
اداسىپ ءجۇردىم ەكى كۇن.
اش كىسىدە ار بار ما,
ارىق قويدا ماي بار ما,
اساتا الماي جەپ قويدىم...,
– دەپ باستاپ, جىرىنا قوسقان ايماق. تايسويعاننىڭ جالپى ۇزىندىعى 83, ەنى 40 شاقىرىمدى قۇرايدى, ال بۇيرەكتىڭ ۇزىندىعى 50 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر دا, ەنى 15-20 شاقىرىم توڭىرەگىندە. ەكەۋىندە دە قۇمارشىق وسەدى. وسى قۇمداردان ات شاپتىرىم جەردە اقتوبە وبلىسىنا قاراستى ويىل اۋىلىنىڭ قۇبىلا بەتىندە كولەمى 34 مىڭ گەكتاردان اساتىن بارقىن قۇمى تاعى بار. اشارشىلىق جىلدارى اياق ارتار ات-كولىكتەرى بار قىزىلقوعالىقتار وعان دا بارىپ قۇمارشىق قاققان.
تايسويعان تورىنەن تۇلەپ ۇشقان اقپا اقىن مارات وتاراليەۆتىڭ:
قۇمنان دا قازىنا تابىلعان,
شاقىردى ءبىزدى قانشا ءۇمىت.
قۇمارشىق قاقتىق شاعىلدان,
جەلكەگىن جەدىك تامسانىپ.
كوز جاسى سەل بوپ قۋراعان,
ول كەزدە جەتىم, جارتى ءومىر.
سوندا دا ءبىزدى بۇل دالا
اش قىلماي قويدى, ايتەۋىر...,
– دەپ قۇمارشىقتىڭ تارىققاندا اش قۇرساققا قورەك بولعان قۇدىرەتىن ءوزىنىڭ جىر جولدارىنا ريزالىقپەن شابىتتانا سىنالاپ قوسۋى دا كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.
وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى-جەتپىسىنشى جىلدارى قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ ورتالىعى ميالى اۋىلىندا اۋداننىڭ ايتۋلى ازاماتى ءنابي شاۋىتكەنوۆپەن ءبىر كوشەدە كورشى تۇردىق. اعامىزدىڭ ەگدە تارتقان اناسى اقسۇلۋ تاماقتى تاڭداپ, تالعاپ ىشەتىن سىرباز كىسى ەدى. سول ءۇيدىڭ داستارقانىنا وقتا-تەكتە قۇمارشىق قويىلاتىن. كوشەنىڭ ۇلكەندەر جاعى ءىزني نۇرقاسىموۆ, تاسبولات تالاسباەۆ, حارەس زەينۋللين, ولاردىڭ زايىپتارى اقزيا, زيادا, تورعىن اپايلار بار... ءبارى الدارىنداعى ءساۋىردىڭ سارى مايىنا بىلعانعان ءتاتتى قۇمارشىقتان قۇشىرلانا اۋىز ءتيىسىپ, وي-ي كەلىپ ماقتاساتىن.
– مامام بۇل قۇمارشىقتى جىلدا ەڭ كەمى ءبىر رەت تويا جەپ تۇرماسا ىشكەن اسى بويىنا باتپايدى, جەمەسە قاتتى اڭسايدى, – دەپ اقكوڭىل, اقجارقىن ءنابي اعامىز اعىنان جارىلاتىن. كورشىلەردىڭ ىشىندەگى جاس جاعىنان كىشىسى مەن ءبىر ءساتى تۇسكەندە سۇراق قويىپ:
– قايدان الدىراسىزدار؟ – دەگەنىمدە ناكەڭ:
– ءوزىمىزدىڭ تايسويعاندا وسپەي مە؟ كەيدە اتاجۇرتىمىز نارىن قۇمىنا ادەيى بارىپ, قاقتىرىپ اكەلەمىز, – دەپ ماقتانىشپەن كەۋدە كەرەتىن.
شىركىن, قۇمارشىقتىڭ ءجونى بولەك ەدى-اۋ. ول – قۇنارلى دا ءنارلى تاعام. ول – تاڭدايىڭنان ءدامى كەتپەيتىن جەڭسىك اس. ۇزاق جىلدار بويى مال باققان اعاسى قويشىعۇل سۇلتان ۇلى مەن اناسى تىنىشتىققا (اۋىل-ايماقتا تىنشىم دەگەن جاناما اتپەن تانىمال) قولعانات بولعان, كەيىن جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسپەستەن بۇرىن ءۇش جىلداي شوپان بولعان, ديپلوم الىپ اۋىلعا ورالعان سوڭ فەرمادا زووتەحنيك, حالەل دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اسىل تۇقىمدى قاراكول قوي زاۋىتىندا سەلەكتسيونەر-زووتەحنيك بولىپ جۇمىس ىستەگەن تايسويعان قۇمىنىڭ ءتول بالاسى امانجان مۇعالىم ۇلى 2019 جىلعى ءساۋىر ايىندا اڭگىمەلەسكەنىمدە:
– قۇمارشىق تاماقتىڭ كوكەسى, بىلە بىلگەن ادامعا تارى, بيدايدان دا ارتىق ءدامدى. تەك قۇرعاقتاي جەي المايسىڭ, قايماققا بىلعاپ جەيسىڭ. اشتىق, كەشەگى سوعىس كەزىندە ءبىزدى, تايسويعاندىقتاردى امان الىپ قالعان وسى قۇمارشىق پەن اتشوڭقاي. وسى داقىلدى جان-جاقتى زەرتتەپ, عىلىمي تۇجىرىم جاساعان ەشكىم جوق. تايسويعان تۇياقكەستى بولعاندا جويىلىپ كەتە جازدادى. ول مايلى, ءوز مايى وزىندە, ءوز قاتىعى وزىندە بار داقىل. حالىقتىق ۇعىمدا «پايعامباردىڭ نارىنىڭ ءسۇتى تامعان جەردە شىعادى» دەگەن ءسوز بار, – دەگەن ەدى. وتە ورىندى پىكىر.
وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى ۇرپاق قۇمارشىقتىڭ قادىر-قاسيەتىن مۇلدە بىلمەۋگە اينالدى. ءتىپتى ونىڭ نە ەكەنىنەن حابارلارى جوق. ونى ۇمىتپاي دارىپتەپ, ەسكەرۋ كەرەك-اق.
تولەگەن جاڭاباي ۇلى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, ۇزدىك ولكەتانۋشى
