“ايشا ءبيبى ­– شوڭ قاقپاداعى” ايقاي

نەمەسە قازاق-قىرعىز حالىقارالىق بازارىن سالۋعا نە كەدەرگى؟ قىرعىز ەلىمەن كەڭ اۋقىمدا ءتيىمدى ساۋدا-ەكو­نوميكالىق ءار­ىپتەستىك جاساۋ جامبىل وب­لىسى سىرتقى ەكونوميكالىق ستراتە­گيا­سى­نىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ول ەكى ەل ارا­سىن­داعى تاۋار اي­نا­لىمىنان دا انىق باي­قالۋدا. مى­سالى, ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اي­نالىمى وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-جەل­توقسان ايل­ا­رىندا 148,6 ملن. اقش دوللارىن قۇراعان. بۇگىندە قىرعىز ەلى مەن جام­بىل وبلىسى شارۋاشىلىق سۋبەك­تىلەرى اراسىنداعى ين­تە­گرا­تسيالىق بايلانىستاردىڭ دامۋ قارقىنى دا جامان ەمەس. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا وب­لىستا قىرعىزستان كاپيتالىن تارتۋ ارقىلى تىركەلگەن 19 بىرلەسكەن كاسىپورىن بار. ەل ۇكىمەتى ەكى ەل اراسىنداعى الىس-بەرىس پەن بارىس-كەلىستى دامىتۋ ماقساتىندا وسىدان ءتورت جىل بۇرىن “ايشا ءبيبى-شوڭ قاقپا” جانە “اۋقاتتى كەڭ-بۇلۇن” شەكارالىق ارىپتەستىك جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىعىن (بازار – ك.س.) قۇرۋ جونىندە قاۋلى قابىل­داعان بولاتىن. “ايشا ءبيبى-شوڭ قاقپا” جو­با­سىنىڭ وپەراتورلارى بولىپ “وڭتۇستىك” اكك مەن جام­بىل وبلىسىنىڭ اكىمدىگى, ال قىر­عىزدار جاعىنان تالاس وبلىسىنىڭ اكىم­شىلىگى مەن “تالاسرەسۋرسى” مكك بەلگىلەنگەن. جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمدىگى حالىقارالىق ورتالىقتى قۇرۋ ءۇشىن قۇرىلىس سالىناتىن شەكارالىق اۋماقتان 49 جىلعا 5 گەكتار جەر ءبولدى. بۇگىندە ول جەردىڭ قۇنارلى قاباتى الىنىپ, شاعال تاس توسەلدى. بازار اۋماعىن قورشاۋ ءۇشىن قۇرىلىس بلوكتارى ساتىپ الىن­دى. اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىنىڭ وتەماقىسى ءۇشىن 6605 مىڭ تەڭگە تولەۋ ماسەلەسى دە شەشىمىن تاپتى. بىراق قازىرگى كەزدە “ايشا ءبيبى- شوڭ قاقپا” حالىقارالىق ورتا­لىعى قۇرىلىسى قارجىنىڭ جوقتىعىنان توقتاپ تۇر. جامبىل اۋدانىنداعى “ايشا ءبيبى-شوڭ قاقپا” مەن قورداي اۋدانىنداعى “اۋقاتتى-كەڭ-بۇلۇن” حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ قۇ­رى­لىسىن جەدەلدەتۋ ءۇشىن جامبىل وبلىسى اكىمدىگى جۇمىس باع­دار­لا­ما­سىنا ەنگىزىپ, قارجى ءبولۋ ءمۇم­كىن­دىك­تەرىن قاراۋ تۋرالى “وڭتۇستىك” اكك-گە ۇسىنىس جاساعان. بىراق “وڭتۇستىك” اكك جامبىل اۋدا­نىن­داعى “ايشا ءبيبى-شوڭ قاقپا” حالىقارالىق ورتالىعىن ءتيىمسىز دەپ, ساناپتى. نەگە دەگەن ساۋالعا “بۇل ايماقتا مول جۇك تاسىمالى مەن قىرعىز ەلىنە شىعارىلاتىن ەكس­پورتتىق تاۋارلار جوق” دەپ جاۋاپ بەرەدى. سونداي-اق, ولاردى قازاقتار جاعىنان بولىنگەن جەر كولەمىنىڭ ازدىعى مەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ زاڭدىق بازاس­ى­نىڭ جوقتىعى دا الاڭداتادى ەكەن. ءوز كەزەگىندە جامبىلدىقتار 5 گەكتار جەردى 50 گەكتارعا دەيىن ۇل­عاي­تۋعا ۋادە بەرگەن. بىراق “وڭ­تۇستىك” اكك “ول جەر ارقىلى بۇقارا-تاشكەنت-الماتى باعى­تىن­داعى جوعارى قىسىمدى گاز قۇ­بى­رىنىڭ ماگيس­ترالى وتەدى” دەپ تەرىس اينالدى. قورداي اۋدانىنداعى “اۋقاتتى-كەڭ-بۇلۇن” حالىقارالىق ورتا­لىعىن سالۋ جوباسىنا كەلەتىن بولساق, “وڭتۇستىك” اكك-ءنىڭ بۇل جوبا تۋرالى دا پىكىرى بار سياقتى. ولاردىڭ جۇرگىزگەن ساراپتاماسى بويىنشا, قورداي اۋدانىنداعى قاراسۋ شەكارالىق بەلدەۋىنەن شە­كارالىق ارىپتەستىك جونىندەگى حا­لىق­ارالىق ورتالىق قۇرۋ انا­عۇر­لىم اقىلعا قوناتىن جۇمىس. “نەگە” دەگەن ساۋالعا بەرەتىن جا­ۋاپتارى دا دايىن. مىسالى, ەلى­مىز­دىڭ كەدەن دەپارتامەنتى تاراپىنان رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن “قا­راسۋ” باقىلاۋ-وتكىزۋ پۋنكتى مەن “قورداي” كەدەن بەكەتىن كۇشەيتۋگە بايلانىستى جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قىرۋار قارجى قاراستىرۋعا ۇسىنىس جاسالعان. بۇل جوبا بويىنشا اۋماعى 3,6 گەكتار بولاتىن جەرگە قا­زىرگى زامانعى باقىلاۋ-وتكىزۋ جاراقتارىمەن جابدىقتالعان تەرمينالدىڭ قۇرىلىسى سالىنادى دەپ كۇتىلۋدە. تەرمينال ىسكە قوس­ىل­عان كەزدە تاۋار تاسىمالى “قاراسۋ” كەدەن بەكەتى ارقىلى وتكىزىلەدى دە, تۋريستەر مەن مايدا ساۋداگەرلەر بۇ­رىنعىسىنشا “قورداي” بەكەتى ار­قىلى جالعاسا بەرمەكشى. بۇل جوبا بولىنگەن جەرگە قاجەتتى كوم­مۋ­ني­كاتسيا تارتۋدى دا ۇمىت قال­دىر­مايتىنىن العا تارتقان “وڭتۇستىك” اكك اتالعان حالىقارالىق ورتا­لىق­تى (بازاردى) اۋقاتتى اۋى­لى­نان ەمەس, كەرىسىنشە قاراسۋدان سا­لۋدى ۇسىنادى. ونىڭ ءتۇرلى جە­ڭىل­دىكتەرى مەن ىڭعايلى جاقتارىن دا كورسەتەدى. شەكارالىق ارىپتەستىك ءجونىن­دەگى حالىق­ارالىق ورتالىق قۇرۋعا مۇددەلى تاراپتاردىڭ وسىن­داي كوزقاراستار الۋاندىعىنان كەيىن ەلىمىزدىڭ يندۋستريا جانە ساۋدا مينسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن كەڭەس وتكىزىلدى. وندا “ايشا ءبيبى” كەدەن بەكەتىنىڭ ستراتەگيالىق ءمانى بار ەكەنىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, سول جەردەن “اي­شا ءبيبى-شوڭ قاقپا” شەكارالىق ءارىپ­تەستىگى جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق سالۋدىڭ دۇ­رىستىعى جانە قازاق-قىرعىز ەلدەرىنە تاۋار تاسىمالى “قورداي” كەدەن بەكەتىنەن ەندىگى جەردە “ايشا ءبيبى” كەدەن بەكەتىنە قاراي باعىت­تالاتىنى جونىندە ۇسىنىس اي­تىل­دى. ال “قورداي” كەدەن بەكەتى جەكە تۇلعالاردى وتكىزەتىن باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتى بولىپ قالا بەرەدى دەپ كەلىسىلدى. “ايشا ءبيبى-شوڭ قاقپا” شەكارالىق ارىپتەستىگى جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق سالۋ جامبىل وبلىسى ءۇشىن قانداي ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشەدى؟ بىرىنشىدەن, جامبىل وبلىسىنىڭ يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق ينفرا­قۇ­رى­لىمىن دامىتادى, ەكىنشىدەن, “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” تا­رانزيتتىك ءدا­لىزىنە قوسىلۋ ءمۇم­كىندىگىنە قول جەتكىزەدى, ۇشىنشىدەن, ونەركاسىپ تاۋارلارىنىڭ ەكس­پورت­تىق ءوسىمىن ارتتىرادى, تورتىنشىدەن, الماتى, تاراز, شىمكەنت جانە قىزىلوردا قالالارى گەوەكو­نو­مي­كالىق نەگىزىندە كولىك ءدالىزىنىڭ بويىمەن ارنايى تەحنوپارك ايما­عىن دامىتۋعا مۇمكىندىك جاسايدى, بەسىنشىدەن, الماتى-بىشكەك اۆتو­جولىنا شامادان تىس تۇسكەن جۇكتى جەڭىلدەتەدى, قازاق ەلىنىڭ حا­لىقارالىق باي­لا­نىس­تارىن مەم­لە­كەتتىك ورگاندار مەن بيزنەس قا­ۋىمداستىعى دەڭگەيىندە نىعايتىپ, دامىتادى, جەتىنشىدەن, جامبىل وبلىسى ارقىلى وتەتىن جۇك تاس­قىنىنىڭ  كولەمى جەر­گىلىكتى بيۋد­جەت تۇسىمدەرىن ۇلعايتادى. بۇل جو­بالار جۇزەگە اسقان جاعدايدا, ءاسى-رەسە, دوتاتسيادا وتىرعان جامبىل وبلىسى ءۇشىن ۇلكەن ەكونوميكالىق سەكىرىس پەن سەرپىلىس بولىپ تابىلار ەدى. بۇگىندە يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى مەن مۇددەلى ورگاندار تاراپىنان تۋىنداعان ماسەلەلەردى زەرتتەۋ بويىنشا جۇمىس توبى قۇ­رىلدى. وعان جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كارىم كوكىرەكباەۆ پەن وبلىس اكىم­دىگىنىڭ كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باس­قارماسىنىڭ باستىعى گۇلجاۋھار قۇشانوۆا ۇسىنىلدى. – بۇگىندە وبلىستاعى قىرعىز ەلىمەن شەكارالاس ايماقتاردا 9 كەدەن بەكەتى جۇمىس ىستەگەنىنە قاراماستان, حالىقارالىق جۇك تاسىمالى جۇيەسىندەگى جامبىل وبلىسىنىڭ الەۋەتى تولىققاندى ىسكە اسىرىلماي وتىر. حالىقا­را­لىق كولىك دالىزدەرىنىڭ نەگىزگى ءمۇم­كىندىكتەرى ايماقتا تولىق قۇ­رىل­ماعان. كولىك جولدارىنىڭ ساپاسى مەن سەرۆيستىك قىزمەتتىڭ دەڭگەيىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كوتەرۋ دە ءماز ەمەس. جامبىل وب­لىسى اكىمدىگى ساۋدا-ەكو­نو­مي­كالىق قارىم-قاتىناستى دامىتۋ ماق­سا­تىن­دا شەكارالىق ارىپتەستىك ءجو­نىندەگى حالىقارالىق ورتالىقتى قۇرۋدا ءوز جۇمىسىن جالعاستىرۋدا. ەكى ەل ساراپشىلارى جۇ­مىس ىستەدى. دەگەنمەن, ءتۇرلى پىكىرلەر اي­تى­لۋدا. سوندىقتان, بۇل ماسەلەنى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەپ, وبلىس ەكو­نو­ميكاسىنا قولايلى شە­شىمگە توق­تاۋ قاجەت. مەنىڭ ويىمشا, بۇل جو­بانى جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا وبلىس ەكو­نو­ميكاسى بۇرىنعىدان دا دامىپ, كورشى ەلدەرمەن ءارىپ­تەس­تىك-ءتىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى اشىلادى, – دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كارىم كوكىرەكباەۆ. جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى قانات بو­زىم­باەۆ ايماقتاعى ينۆەس­تي­تسي­يا­لىق ساياساتتىڭ جوقتىعىن, وب­لىستىڭ دوتاتسيادا وتىرعانىن اي­تىپ, مۇنداي ەكونوميكالىق تى­عى­رىق­تان شىعۋدىڭ جولدارىن جان­تالاسا قاراستىرىپ جاتقانى بەلگىلى. ماسەلەگە وبلىس باسشىسىنىڭ وسى مۇددەلى كوزقاراسى تۇرعىسىنان قاراپ, وي قورىتساق, “ايشا ءبيبى-شوڭ قاقپا” جوباسى بىزگە ءوڭىر ءومىرىن جانداندىراتىن جىبەك جولى سياقتى كورىنە بەرەدى. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.