ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتەن – جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە
سەنبى, 12 قاڭتار 2013 7:29
قوعامنىڭ ءتۇرلى توپتارى اراسىنداعى جالپى يدەيالار, قۇندىلىقتار مەن يدەالداردى مامىلەگە كەلتىرۋ – مەملەكەت دامۋىن ايقىندايتىن بىردەن-ءبىر ستراتەگيا. بۇل ستراتەگيانىڭ مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىق تەتىگىن بەكەمدەۋگە, ساياسي قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋعا دا ءوز اسەرى بولاتىنى انىق.
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ساياساتتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلنار ناسيموۆامەن اڭگىمە بارىسىندا وسى ماسەلەلەر تۋرالى ءسوز قوزعالادى.
سەنبى, 12 قاڭتار 2013 7:29
قوعامنىڭ ءتۇرلى توپتارى اراسىنداعى جالپى يدەيالار, قۇندىلىقتار مەن يدەالداردى مامىلەگە كەلتىرۋ – مەملەكەت دامۋىن ايقىندايتىن بىردەن-ءبىر ستراتەگيا. بۇل ستراتەگيانىڭ مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىق تەتىگىن بەكەمدەۋگە, ساياسي قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋعا دا ءوز اسەرى بولاتىنى انىق.
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ساياساتتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلنار ناسيموۆامەن اڭگىمە بارىسىندا وسى ماسەلەلەر تۋرالى ءسوز قوزعالادى.
– گۇلنار ورلەنبايقىزى, بىلۋىمشە ءسىز ساياسي عىلىم توڭىرەگىندە عىلىمي ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ونىڭ ىشىندە ساياسي قاقتىعىستار مەن داۋ-جانجالدار تاقىرىبىن تەرەڭىرەك زەرتتەپ ءجۇر ەكەنسىز؟ بۇل تاقىرىپتى زەرتتەۋىڭىزگە نە تۇرتكى بولدى؟
– ءيا, شىندىعىندا بۇل – مەنىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان تاقىرىبىم. بۇگىندە ءدال وسى قاقتىعىستار تاقىرىبىن تاڭداۋدىڭ ءبىر عانا مىسالىن كەلتىرۋ مەن ءۇشىن كۇردەلى.
ساياسي قاقتىعىستار ماسەلەلەرىن زەرتتەۋگە عىلىمي قىزىعۋشىلىق پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى قاقتىعىستاردىڭ جوعارى دەڭگەيىنە بايلانىستى. سول تۇستا الەۋمەتتىك قاقتىعىستار دەڭگەيىن تومەندەتۋ ادىستەرى مەن قاقتىعىستاردى كونسترۋكتيۆتى تەحنولوگيالارمەن باسقارۋ جولدارىن زەرتتەۋگە قىزىعۋشىلىق تۋىندادى دەسەم دە بولادى. قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرى جونىندە ديسسەرتاتسيا قورعاسام دا, بۇگىندە جەكە وزىمدە جاۋاپتارعا قاراعاندا ساۋالدارىم كوبىرەك.
– جاھاندىق كەڭىستىكتەگى ساياسي ۇدەرىستەردى تۇگەلدەي دەرلىك اشىپ كورسەتۋ مۇمكىن ەمەس. دەسەك تە, عالىم رەتىندە قازىرگى تاڭدا الەمدە قالىپتاسىپ وتىرعان ساياسي جاعدايلار تۋراسىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءيا, الەمدەگى ساياسي ۇدەرىستەردى تولىقتاي ايقىنداپ كورسەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوڭعى ون جىلدا الەمدىك دامۋدىڭ نەگىزگى ترەندتەرىندە ادام كۇتپەگەن جاعدايلار ورىن الدى. جاھاندىق داعدارىس جالپىالەمدىك يدەيالىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك دامۋدىڭ ترەندتەرىنە زور ىقپالىن جۇرگىزدى.
– ساراپشىلار ءوز بولجامدارىندا ءالى كۇنگە دەيىن «بەلگىسىزدىك» تۇسىنىگىنىڭ ءمانىن اشاتىن «ەكىۇشتىلىق», «ۇردىستەر جان-جاقتىلىعى» سەكىلدى ۇعىمداردى پايدالاناتىنى راس قوي.
– شىنىمەن دە, ءالى كۇنگە دەيىن ساراپشىلاردىڭ «بەلگىسىزدىك» تۇسىنىگىنىڭ ءمانىن اشاتىن «ەكىۇشتىلىق», «ۇردىستەر جان-جاقتىلىعى» سەكىلدى ۇعىمداردى ءوز بولجامدارىندا ءجيى پايدالاناتىنى اقيقات. سوندىقتان, قازىرگى قوعامدىق ومىردە قارۋلى نەمەسە جاپپاي تارتىپسىزدىك ورىن الاتىن مەملەكەتىشىلىك قاقتىعىستاردى بولجاۋ قيىن. 2011 جىلدىڭ وزىندە ليۆيا, سيريا, يەمەندە, مۇنايعا باي سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك سۋداننىڭ شەكارا بويىندا اسكەري قاقتىعىستار ورىن الدى.
مەملەكەتىشىلىك قاقتىعىستاردىڭ تارالۋ الاڭى بىرتە-بىرتە كەڭەيۋدە. مۇنداي جاعدايلار افريكا مەن ازيا, تمد ەلدەرىندە عانا ەمەس, وسىعان سايكەس قاتەرلەر ەۋرووداق شەڭبەرىندە, سولتۇستىك امەريكادا, ونىڭ ىشىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىندا بايقالۋدا. ەڭ تۇراقتى قوعامنىڭ ءوزى ەكونوميكالىق داعدارىستار, تەحنوگەندىك جانە تابيعي اپاتتار, تەرروريستىك ارەكەتتەر سياقتى قيىنشىلىقتارعا ۇشىراۋى ابدەن مۇمكىن. فرانتسياداعى قوعامدىق-ساياسي بەلسەندىلىكتىڭ ءورشۋىن, ۇلىبريتانياداعى ستۋدەنتتەردىڭ ب ۇلىكشىلىك ارەكەتتەرىن, باسقا دا باتىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى بۇقارالىق نارازىلىقتاردى ەشكىم كۇتپەگەن-ءتىن.
الداعى ۋاقىتتا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي جاعدايلارىنا ىقپال ەتەتىن, سالدارى جوعارى تۇراقسىزدىق تۋىنداتاتىن قاۋىپ-قاتەرلەر مول. قازىرگى جاھاندانعان الەمدە كوپتەگەن نارازىلىق قوزعالىستارى ينتەرناتسيولانعان. ۇلتتىق, ەتنو-الەۋمەتتىك-مادەني ەرەكشەلىكتەرى دە ءوز ماڭىزدىلىعىن جوعالتپاسى انىق. سوندىقتان بۇكىل الەمگە نەمەسە تمد ەلدەرىنە ارنالعان ماسەلەنى شەشۋدىڭ امبەباپ جالپى ستراتەگياسى جوق. جاھاندانۋ جەتكەن جەتىستەر ءتۇرلى ۇلتتار وزگەرىستەرى ترەندتەرىنىڭ ايىرماشىلىعىن انىقتاۋدى جولعا قويا المادى. سوندىقتان قازىرگى الەمدەگى جاڭا قاتەرلەر مەملەكەت پەن حالىقارالىق ۇيىمدارعا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.
ساياسي كوشباسشىلار بۇگىنگى كۇندە ەلىنىڭ دامۋىنا قاۋىپتى جاعدايلار تۋىنداتاتىن قاتەرلەردى ازايتۋى ءتيىس. ماسەلەن, گرەكيادا ورىن العان ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ ەۋروايماققا قيىندىقتار تۋىنداتۋىمەن قاتار, الەمدىك ەكونوميكاعا دا جاعىمسىز اسەرىن بەرۋى ىقتيمال.
ەڭ باستىسى, حالىقارالىق جۇيە ترانسفورماتسياسى جاعدايىندا «جاڭا ۇرپاقتىڭ» قاقتىعىستارىن تۋىنداتۋى ابدەن مۇمكىن. بۇگىندە حح عاسىرعا قاراعاندا, مەملەكەتىشىلىك جانە ۇيلەسىمسىز (اسيممەتريالىق) قاقتىعىستار حالىقارالىق ساياساتتا ەرەكشە مانگە يە. اتالمىش قاقتىعىستاردىڭ بارلىعى وتكەن شيەلەنىستەرگە قاراعاندا باسقاشا ەكەندىگى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس.
– قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرگى الەمدىك قوعامداستىقتاعى ورنى تۋراسىندا ءار ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلادى؟ ءسىز قانداي باعا بەرەسىز؟
– الەمنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كوزقاراستارىنىڭ ءار ءتۇرلى بولۋى زاڭدى قۇبىلىس. ەلىمىز تۋرالى ولاردىڭ ويلارى بىردەي دەپ ايتۋ وعاش پىكىر دەپ ويلايمىن. دەسەك تە, بۇگىندە قازاقستاندى الەمدىك قوعامداستىق مويىندايدى, ونىڭ اتى تانىمال ەكەندىگى ءسوزسىز. قازاقستان كوپتەگەن ىقپالدى حالىقارالىق ۇيىمداردا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعان ساياساتىنا ءوزىنىڭ بەلسەندى ارەكەتتەرىنىڭ ارقاسىندا الەمدىك ارەنادا ماڭىزدى رولگە يە. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ قازاقستان بۇۇ جۇمىستارىنا بەلسەندى ارالاسا باستادى. بۇل قىزمەتتە باستى مىندەت – حالىقارالىق ارەنادا جاھاندىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ستراتەگيالىق مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ بولىپ تابىلدى. جيىرما ءبىر جىلدىق تاريحىندا ەلىمىز حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قولداۋدا وراسان زور قىزمەت جاسادى. يادرولىق قارۋدان باس تارتتى, ازيادا سەنىم شارالارىن قۇردى, ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى بەكىتتى, وركەنيەتتەر مەن دىندەر ۇنقاتىسۋىن قولدادى. مىنە, قازاقستاننىڭ جاساعان شارالارىنىڭ ءبىرقاتارلارى وسى.
ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە قازاقستاننىڭ ماڭىزدى قادامدارىنىڭ ءبىرى – ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شاقىرۋدى ۇسىنۋى ەدى. بۇل ورايدا, ازيا قۇرلىعىندا مەملەكەتارالىق قايشىلىقتار مەن كەلىسپەۋشىلىكتەردىڭ بولۋىنا قاراماستان, قازاقستان كەڭەسكە قاتىسۋشى مۇشە ەلدەردىڭ نازارىن مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتى ءارى قاراي بەكىتۋ قاجەتتىلىگىنە اۋدارۋدا.
ونىڭ ءتيىمدى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى بولىپ تابىلادى. بۇل ۇيىم تەرروريزمگە, سەپاراتيزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەستى ماڭىزدى باسىمدىقتارى ەتىپ بەلگىلەدى. قازاقستان مەن ۇيىم كورسەتىلگەن باعىتتار بويىنشا ءارى قاراي قاتىناس ورناتۋعا ىنتالى.
قازاقستان قازىرگى تاڭدا الەمدىك قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرا الاتىن سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا تۇرلەرىن ىزدەۋدە.
– قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ بارىسىندا سوزىلمالى جانجالداردى رەتتەۋگە بايلانىستى ديپلوماتيالىق شارالار لەگىن جۇزەگە اسىردى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ءرولى, الەمدە قالىپتاسىپ وتىرعان سان ءتۇرلى جاعداياتتارعا قاتىستى ۇستانىمدارى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– الەمدىك قوعامداستىقتىڭ, ءبىزدىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرىمىزدى مويىنداۋىنىڭ دالەلى رەتىندە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى بولىپ تابىلادى. ۇيىم ءۇشىن قيىن كەزەڭدە, دەربەس قاۋىپسىزدىك جۇيەسى بولۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعاندا جانە ەقىۇ-نىڭ كەيبىر ەلدەرىندە بىرقاتار ماسەلەلەر جيناقتالعاندا قازاقستان عانا وزىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا ارتتى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇيىمنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بارىسىنداعى بەلسەندى قىزمەتى, قازىرگى قاۋىپتەرگە قارسى ارەكەت ەتۋى, ەقىۇ ايماقتارىنداعى سەرىكتەستىكتى بەكىتۋگە تالپىنىسى – حالىقارالىق قۇرىلىمعا جاڭا سەرپىن بەرۋ قاجەتتىگىنە قازاقستاننىڭ تەرەڭ ءتۇسىنىستىكپەن قاراپ وتىرعاندىعىن كورسەتەدى جانە ونى مۇشە ەلدەر مويىندادى.
قازاقستان توراعالىق جىلدارىندا سوزىلمالى جانجالداردى رەتتەۋگە بايلانىستى ۇلكەن ديپلوماتيالىق شارالاردى ءجۇزەگە اسىردى. الەمدىك قاۋىمداستىقتا سەرىكتەستىككە جەتۋ جولىنداعى ءبىرىنشى قادام مادەنيەتارالىق ديالوگ بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل رۋحاني بايۋدىڭ نەگىزى جانە ءوزارا ءتۇسىنىستىكتىڭ, كەلىسىم مەن توزىمدىلىكتىڭ بەكىتىلۋىنە ءمۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان تولەرانتتىلىق يدەياسىن ۇسىنۋدا, مادەني ارالۋاندىقتى ساقتاۋدا جانە مادەنيەت ۇنقاتىسۋلارىن دامىتۋدا مول كۇش سالدى. دالەل رەتىندە, ەلىمىزدە تۇراقتى ءوتىپ تۇراتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن ايتا الامىز.
– قازىرگى تاڭدا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە قالىپتاسقان ساياسي جاعدايدى قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– تمد مەملەكەتتەرى بۇگىندە سىرتقى جانە ىشكى ساياساتتىڭ باسىمدىقتارى مەن نەگىزدەرىن انىقتاۋدا. ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ كەزەڭىنەن ءوتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مەملەكەتتەر تمد ەلدەرى مەن دوستاستىققا كىرمەيتىن مەملەكەتتەر اراسىنان ءتيىمدى سەرىكتەستىكتەرىن تاۋىپ وتىردى.
پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردىڭ قازىرگى زامان تاريحىندا قارۋلى قاقتىعىستارعا الىپ كەلگەن جانجالدار دا بولىپ وتىردى. شىنىندا, بۇل جانجالدار تاريحي العىشارتتارىمەن, الەۋمەتتىك-مادەني, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق قاتىناستارداعى ساياسي سالانىڭ دامۋىندا جۇرگەن داعدارىستارمەن بايلانىستى بولدى. مەنىڭ ويىمشا, اتالعان جانجالداردىڭ سەبەبى مىنادا: بىرقاتار ەلدەردىڭ بولجامى جوق ساياساتى. ال اتالعان سەبەپ بەلگىلى جانجالداردىڭ كاتاليزاتورىنا اينالدى. ءبىز تمد ەلدەرىندەگى بولعان «ءتۇرلى-ءتۇستى رەۆوليۋتسيالاردى» ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت.
قانشاما جىلدار وتسە دە, «ءتۇرلى-ءتۇستى رەۆوليۋتسيالاردان» كەيىن ەشبىر مەملەكەتتە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ءجۇيەدە تۇبەگەيلى, ءارى ساپالى وزگەرىستەر بولمادى. سونىمەن قاتار, بۇل ەلدەردە قالىپتاسقان ساياسي جاعدايلاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – بيلىك ءۇشىن كۇرەس «جاڭادان» قالىپتاسقان ەليتالار اراسىندا ءجۇرۋدە, بۇل ءوز كەزەگىندە, ولاردىڭ ماقساتتارى مەن مۇددەلەرىنىڭ قاراما-قايشىلىعى, ولاردىڭ اراسىندا بازالىق كەلىسىمنىڭ بولماۋى مەن قوعام الدىندا تۇرعان ماسەلەلەردىڭ تەرەڭدىگىن كورۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوقتىعى تۋرالى ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– بۇل ورايدا نەنى نازاردا ۇستاعان ءجون؟
– تمد ەلدەرى ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى رەتىندە مىناعان ءمان بەرگەندەرى ءجون: دامۋ تۇراقتىلىعى, وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋ, مەرزىمى جەتكەن قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ. سوندىقتان پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەرگە تۇراقسىزدىققا ىقپال جاسايتىن ءتۇرلى فاكتورلاردى ازايتۋ جولدارىن قاراستىراتىن ساياسات جۇرگىزۋ كەرەك. مەن, ەڭ الدىمەن, جاھاندىق داعدارىس سالدارىنا, تاياۋ جانە ورتا شىعىستاعى, سولتۇستىك پەن تروپيكالىق افريكاداعى الەۋمەتتىك-ساياسي, ءدىني جانە وزگە دە قاقتىعىستارعا, ەۋرو ايماعىنداعى داعدارىسقا, باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى الەمدىك ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە, اقش جانە ونىڭ وداقتاستارى اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتارعا, ەكپىندى جاھاندىق ەكولوگيالىق داعدارىسقا نازار اۋدارعان ءجون دەپ سانايمىن.
– پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردە ورىن العان كوپتەگەن قاقتىعىستار ەتنوستىق پىشىندە ورىلگەنى بەلگىلى. ال پوليەتنوستىق مەملەكەتتەردەگى ەتنوسارالىق قاقتىعىستار ءوز كولەمى, ۇزاقتىعى, ينتەنسيۆتىلىگى جونىنەن ساياسي قاقتىعىستاردىڭ ءوزگە تۇرلەرىنە اۋىسىپ جاتاتىنى دا انىق. ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نەنى باسشىلىققا العان ءجون؟ قازاقستاننىڭ ەتنوسارالىق كەلىسىمدى قالىپتاستىرۋ ساياساتى جونىندە نە ايتاسىز؟
– ەتنوسارالىق قاقتىعىستاردى رەتتەۋ مادەنيەتى بەكىگەن مەملەكەتتە ساياسي تۇراقتىلىق قالىپتاساتىنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ساياساتىنىڭ نەگىزگى ماسەلەسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى نەگىزى بولىپ جۇرگەن ەتنوسارالىق كەلىسىمدى قالىپتاستىرۋ جەتىستىگى بولىپ تابىلادى.
قوعامدا وزگە ەتنوستاردىڭ بولۋى ولاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنداعى قاراما-قايشىلىقتاردى تۋعىزاتىنى انىق. سوندىقتان, وسى كەلىسپەۋشىلىكتەردى انىقتاۋ جانە قاقتىعىستىق وقيعانى وركەنيەتتىك جولمەن شەشۋ ىزدەنىسى ماسەلەسى ايقىندالعانى ءجون. نەگىزگى پروبلەما ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ساياساتى بولىپ تۇر.
ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان, ۇلتتىق ساياساتتىڭ «لوكوموتيۆى» دەپ اتالىپ جۇرگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەتنوسارالىق كەلىسىمدى قالىپتاستىرۋداعى ءرولى زور. اسسامبلەيا ءوزىنىڭ تاجىريبەلىك قىزمەت ەتۋ جىلدارىندا ەلدەگى ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا مول ۇلەس قوستى. بۇل قىزمەتتەگى ەلباسىنىڭ باعا جەتپەس قيمىلدارىنا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحى كۋا. كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق داعدارىس كەزەڭىندە مەملەكەت باسشىسى ىشكى ساياساتتاعى رەفورمالاردىڭ نەگىزگى باسىمدىعىن ايقىندادى. بۇل بەيبىتشىلىكپەن جانە كەلىسىممەن قامتاماسىز ەتۋ ەدى. تاريح ازاماتتىق بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدە اتالمىش تاڭداۋدىڭ ءتيىمدىلىگىن دالەلدەدى. «قازاقستاننىڭ كوپۇلتتى حالقى كۇردەلى تاريحي سىنداردان ءوتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدە ۇلتقا, دىنگە نەگىزدەلگەن قاقتىعىستار بولمادى. ءبىز وسى زايىرلى دەموكراتيالىق مەملەكەتىمىزدى ساقتاپ, دامىتۋىمىز قاجەت. قوعامنىڭ ىشكى ساياسي تۇراقتىلىعى مەن توپتاسۋى – وسى ساياساتتىڭ ارقاۋى», – دەپ اتاپ كورسەتەدى ەلباسى. وكىنىشكە قاراي, تمد ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىندە ساياسي ەليتانىڭ ەتنوسارالىق قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ مەن رەتتەۋدەگى ءتيىمدى قيمىلدار جۇرگىزبەگەنىن بايقادىق. ءوز مۇددەسىن كوزدەگەن ساياسي كوشباسشىلار ءوز حالقىن ەتنوسارالىق شيەلەنىستەر تۇڭعيىعى مەن يىرىمىنە قالدىرىپ كەتكەنىن دە بىلەمىز.
– جاڭارۋ ورىن العان قوعامدا ساياسي كوشباسشىنىڭ ءرولى قانداي بولۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– قازىرگى عىلىمدا «ساياسي كوشباسشى» تەرمينى كەڭىنەن قولدانىلعانىمەن, ونىڭ ناقتى ماعىنالىق تۇسىندىرمەسى تولىقتاي قالىپتاسپادى. كوپ جاعدايدا باسقارۋشى كوسەم, باسشى, جەتەكشى ۇعىمدارىمەن ۇقساس نەگىزدە پايدالانىلادى. البەتتە, ءاربىر باسقارۋشى كوشباسشى ەمەس ەكەنى انىق. تەك بۇقارانى باسقارا الاتىن, ولاردى جاڭا باستامالارعا جۇمىلدىراتىن, ءاربىر قيمىل ۇدەرىسىن ۇنەمى باعىتتاپ جانە تۇزەپ وتىراتىن تۇلعانى عانا ساياسي كوشباسشى دەگەنىمىز دۇرىس.
پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر كوشباسشىلارى ساياسي باسقارۋدىڭ جەكە ءستيلىن يەلەنگەندە قارۋلى قاقتىعىستاردى تەلەديدار الدىندا قاراپ وتىرار ما ەدى؟ بۇل ماسەلەگە جاۋاپتار تۇرعىندار اراسىندا ءوزارا ماندەس بولۋى مۇمكىن. بىراق ەلباسىمىزدىڭ قىرعىزستاندى ازامات سوعىسىنان ساقتاپ قالۋى ايماقتاعى كوشباسشىنىڭ قيمىلى ەمەس پە؟ سوندىقتان ساياسي كوشباسشىنىڭ نەگىزگى قىزمەتى قوعامنىڭ ءتۇرلى توپتارى اراسىنداعى جالپى يدەيالار, قۇندىلىقتار مەن يدەالداردى مامىلەگە كەلتىرۋ جانە بىرلەستىرۋ بولىپ تابىلادى. باسقاشا ايتساق, كوشباسشى قىزمەتىندە ساياساتكەردىڭ بايلانىستىرۋشى قىزمەتى باسىم بولاتىندىعىن ايتقان ءجون. ەگەر بەلگىلى ءبىر قوعامدا الەۋمەتتىك شيەلەنىستەر دارەجەسى جوعارى بولسا, بۇل مەملەكەتتەردىڭ ساياسي كوشباسشىلارى بايلانىستىرۋشى قىزمەتىن ءالسىز جۇرگىزەدى.
تاجىريبە كورسەتكەندەي, مەملەكەت باسىندا تۇرعان ساياسي كوشباسشى قوعامداعى كەلىسىمدى قالىپتاستىرا السا عانا زاڭدى سانالادى. تەك وسى تۇلعا قوعامداعى ءتۇرلى ماقساتتار مەن ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى مۇددەلەردى بىرىكتىرە الادى.
جاڭارۋ ورىن العان قوعامدا ساياسي كوشباسشىنىڭ ءرولى ەرەكشە. ويتكەنى, وسى شارتتاردا كوشباسشى تۇراقتىلىق فاكتورى بولادى جانە جاڭا وزگەرىستەردىڭ باستاماشىسى سانالادى. كوشباسشى وسى شارتتاردا قوعام دامۋىنىڭ ستراتەگياسىن قالىپتاستىرادى جانە ونى ورىنداۋ قۇرالدارىن ايقىندايدى.
اڭگىمەلەسكەن ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
