وتكەننىڭ تاعلىمى – كەلەشەكتىڭ كەمەلدىگى
بەيسەنبى, 24 مامىر 2012 7:49
نۇراتادا سەيىتقۇل اۋليە, ايتەكە بي بابالارىمىز رۋحى اسقاقتادى
“باتىر بولساڭ جاۋعا نايزاڭ ءتيسىن, باي بولساڭ ەلگە پايداڭ ءتيسىن!” دەپ كەسىك ايتىپتى قازاقتىڭ ايتەكە ءبيى. «ەگەر وسى ەكەۋىن جاساماساڭ جۇرتتان بولەك ءۇيىڭ كۇيسىن» دەپ جانە ءتۇيىپتى. ءادىل ءسوز, سوڭى قاتال ۇكىم سياقتى كورىنگەنىمەن تاريح ساحناسىنا اتتىڭ ۇستىندە شىققان كوشپەندى حالىقتىڭ ۇلت بولىپ ۇيۋى, بىرەۋگە بودان بولىپ نايزانىڭ ۇشىندا كەتپەۋى ءۇشىن دە وسىنداي پايىمداۋ, اقيقاتىن ايتۋ كەرەك-اق ەدى.
بەيسەنبى, 24 مامىر 2012 7:49
نۇراتادا سەيىتقۇل اۋليە, ايتەكە بي بابالارىمىز رۋحى اسقاقتادى
“باتىر بولساڭ جاۋعا نايزاڭ ءتيسىن, باي بولساڭ ەلگە پايداڭ ءتيسىن!” دەپ كەسىك ايتىپتى قازاقتىڭ ايتەكە ءبيى. «ەگەر وسى ەكەۋىن جاساماساڭ جۇرتتان بولەك ءۇيىڭ كۇيسىن» دەپ جانە ءتۇيىپتى. ءادىل ءسوز, سوڭى قاتال ۇكىم سياقتى كورىنگەنىمەن تاريح ساحناسىنا اتتىڭ ۇستىندە شىققان كوشپەندى حالىقتىڭ ۇلت بولىپ ۇيۋى, بىرەۋگە بودان بولىپ نايزانىڭ ۇشىندا كەتپەۋى ءۇشىن دە وسىنداي پايىمداۋ, اقيقاتىن ايتۋ كەرەك-اق ەدى.
قازاق حالقى وزىنە قورقاۋ قاسقىرداي تيگەن قالماق سياقتى تاريح بەتىنەن جوعالماي, تامىرىن ساقتاپ قالسا ەڭ الدىمەن قول باستاعان حاندارى مەن ەلدىڭ قامىن جەگەن بيلەرىنە تىكەلەي قارىزدار. تاريحتى باعالامايتىن حالىقتىڭ ەرتەڭى جوق. مۇنى ەلباسىمىز دا ۇدايى ايتىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ورداباسى بيىگىندە ءۇش ءبيدى ۇلىقتاعان سالتاناتتى جيىندا دا اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
…سونداي دانالاردىڭ ىشىندە ءداۋىردىڭ ءۇش كەمەڭگەرى دەپ تانىلعان الىبەك ۇلى تولە ءبيدىڭ, كەلدىبەك ۇلى قازىبەك ءبيدىڭ, بايبەك ۇلى ايتەكە ءبيدىڭ ورنى بولەك. بارشا قازاق بالاسى اتتارىن ارداقتاپ, ايتقاندارىن جاتتاعان وسى ءۇش بابامىزدىڭ ەل الدىنداعى ەڭبەگىنە, حالىق قامىن جەگەن قاسيەتتى ىسىنە ءسوز جەتكىزىپ باعا بەرۋ قيىن-اق. حالىق بولىپ ساقتالعانىمىز, مىنە, بۇگىن ەگەمەن ەل اتانىپ, تاۋەلسىزدىك تۋىن تىگىپ وتىرعانىمىز, ءتىپتى باسقاسىن بىلاي قويعاندا اتا-بابا جەرىندە باسىمىز امان, باۋىرىمىز ءبۇتىن ءجۇرىپ جاتقانىمىز ءۇشىن بۇگىنگى ۇرپاق وسىنداي اتالارىمىزدىڭ ارۋاعىنىڭ الدىندا باس يەدى دەگەن بولاتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
تولە ءبيدىڭ ماڭگىلىك قونىس تاپقان جەرى تاشكەنت شاھارى. قاز داۋىستى قازىبەكتىڭ ءاز سۇيەگى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە. تاريحي زەرتتەۋلەر ايتەكە ءبيدىڭ قابىرى وزبەكستانداعى ناۆوي وبلىسى, نۇراتا قالاسىندا ەكەندىگىن انىقتاعان.
ەتەكتە مالى, توسكەيدە باسى قوسىلعان تۋىسقان ەلمىز دەگەنىمىزبەن وزبەكستان مەن قازاقستان ءوز الدىنا جەكە تاۋەلسىز مەملەكەت. باياعىداي جورعامەن تايپالتىپ بارىپ, تۋىسقانمەن قاۋىشۋدى تاۋەلسىز ەلدىڭ زاڭى كوتەرە بەرمەيدى. ايتسە دە قازاقستان پرەزيدەنتى كورشى ەل باسشىسىمەن كەلىسە وتىرىپ, قازاقتىڭ قادىرلى ءبيىنىڭ كەسەنەسىن جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشىپ بەرگەن. قۇجاتتاردى دايىنداۋ ىسىمەن قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى سول كەزدەگى وكىلەتتى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ اينالىسقان. بۇل دا وڭاي جۇمىس ەمەستىگى بەلگىلى. كەسەنەنى سالۋ, اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنا كوپتەگەن ازاماتتار قاتىستى. حال-قادەرلەرىنشە ءجاردەم بەردى. قازاقتىڭ جۇرەگىنە وقتاي باتقان وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرعانى ءۇشىن ول ازاماتتارعا مىڭ العىس. ايتسە دە جۇكتىڭ اۋىرىن ماحامبەت اقىن ايتقانداي كوتەرەرگە كاتەپتى قارا نار كەرەك. ول مىندەتتى “شىمكەنت-ماقتا” جشس پرەزيدەنتى, وڭتۇستىكتىڭ وركەندەۋىنە ءبىر ادامداي ەڭبەگى سىڭگەن ەل اعاسى شاھاربەك ۋسمانوۆ موينىنا العان. الەمدى قارجى داعدارىسى دەندەپ, كاسىپكەرلەردىڭ پەيىلى ەمەس قولى قىسقارىپ جاتقان شاقتا وزىنە قانشا قيىن تيسە دە شاھاربەك اعا بۇكىل قازاق جۇرتى بولىپ كۇتكەن تاريحي كەشەننىڭ قۇرىلىسىن اياعىنا دەيىن جەتكىزدى. جاقىندا الاش بالاسىنا ساۋىن ايتىپ, سەيىتقۇل اۋليە مەن ءايتەكە بي بابالارعا ارناپ اس بەردى.
ايتەكە – ءالىم تايپاسىنىڭ ءتورتقارا تارماعىنان. ءتۇپ-تۇقيانىن تارقاتار بولساق, ءامىر-تەمىردىڭ باس كەڭەسشىسى وراز قاجىنىڭ بەسىنشى ۇرپاعى. بۇكىل پارسى, وزبەك, قىرعىز, قازاق جۇرتى ارداق تۇتقان سەيىتقۇل اۋليەنىڭ ءۇشىنشى ۇرپاعى. ءابىلقايىر حانعا دەيىن كىشى ءجۇزدىڭ ءسوزىن ۇستاعان قازاقتىڭ ءبيى. ەسىم حان تۇسىندا سامارقاندى بيلەگەن ءجالاڭتوس باتىردىڭ جاقىن تۋىسى.
نۇراتاداعى ايتەكە بي كەشەنى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ التىن قورىن مولايتاتىن, بايىتاتىن ساۋلەتتى دۇنيە بولىپتى. زيارات ەتۋگە كەلگەن حالىقتا ەسەپ جوق. قازاقستاننىڭ استانا, الماتى قالاسى, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, اقتوبە, ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان وبلىستارىنان كەلگەن قوناقتاردى بىلاي قويعاندا, وزبەكستاندا قازاقتار ءجيى قونىستانعان وڭىرلەردەن دە ات شالدىرىپ كەلىپ جاتقانداردىڭ قاراسى مول.
بابا رۋحىنا زيارات جاسالىپ, قۇران وقىلعاننان كەيىن سەيىتقۇل اۋليە, ايتەكە بي بابالارىمىزدىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى جانە بولاشاق ۇرپاقتارعا ءتاربيەلىك ءمانى جونىندە پىكىر الىسىلدى.
سالتاناتتى باسقوسۋدى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, عىلىم دوكتورى, اكادەميك ءابدراحمان ومباەۆ جۇرگىزىپ وتىردى.
قىزىل تەرروردىڭ زامانىندا اششى سۋعا تويىپ الىپ, كوزى قانتالاعان شولاق بەلسەندىلەر وسى قورىمدى تراكتورمەن ءسۇرىپ تاستا دەپ پارمەن بەرگەندە وسى نۇراتا قالاسىنىڭ يمامى ءناسرەددين اقساقالدىڭ اتالارى “سەيىتقۇل بابا, ايتەكە ءبيدىڭ مولاسىن تەگىستەر بولساڭ ءبىزدى دە قوسا كوم” دەپ تراكتوردىڭ الدىندا كەسە-كولدەنەڭ تۇرعان ەكەن. سولاي امان الىپ قالىپتى.
سونداي تەكتى تۇقىمنىڭ تۇياعى ناسرەددين يمام ارۋاقتارعا دۇعا باعىشتادى.
جيىندا ناۆوي قالاسىنىڭ حوكيمى تۇرسىنوۆ قابىل بەكنازاروعلى قازاق-وزبەك باۋىرلاستىعى جونىندە ايتا كەلىپ, ايتەكە بي كەشەنى ەكى تۋىسقان حالىقتىڭ ورتاسىنا ورناتىلعان التىن كوپىر ەكەندىگىن جەتكىزدى. پارلامەنت ماجىلىسىنەن وسى جيىنعا دەپۋتاتتار روزاقۇل حالمۇرادوۆ, شالاتاي مىرزاحمەتوۆ, گەنەرال-پولكوۆنيك ءسات توقپاقباەۆ قاتىسىپ, بۇگىنگىگە ونەگە بولار بابالار تاعلىمىنان سىر شەرتتى.
قازاقستاننىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىسى ءبورىباي جەكسەمبين ءسوزىن بۇگىن بارشامىز ءبىزدىڭ باۋىرلاس ەكى مەملەكەتىمىزدىڭ دوستىق, ىنتىماقتاستىق تاريحىنداعى ۇمىتىلماس, ايرىقشا ماڭىزدى ءساتتىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز, دەپ باستادى. – ولاي دەيتىنىمىز, قازاق حالقىنىڭ ايگىلى پەرزەنتى, ۇلتىمىزدىڭ اتاقتى بيلەرى تولە بي, قازىبەك ءبيدىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى ايتەكە بي بابامىزدىڭ باسىنا, مارقۇمنىڭ جاتقان جەرى وزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسى نۇراتا قالاسىندا ءزاۋلىم مەموريالدىق كەشەن سالتاناتتى تۇردە اشىلىپ وتىر. بۇل ۇلاعاتتى ءىس-شارا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى مەن قامقورلىعى ارقاسىندا قولعا الىنىپ, باۋىرلاس وزبەكستان تاراپىنىڭ ءىزگى نيەتتى قولداۋى جانە تامىرى تەرەڭ تۋىسقاندىق تىلەكتەستىگى ءناتيجەسىندە ءجۇزەگە اسىپ وتىرعاندىعىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. سوندىقتان دا بۇل قاستەرلى كەسەنە – باۋىرلاس قازاق جانە وزبەك حالىقتارىنىڭ تۋىسقاندىق, دوستىق قارىم-قاتىناستارىنىڭ ايقىن بەلگىسى, جارقىن ءرامىزى بولىپ تابىلادى.
شىن مانىندە, قانداي ەل بولماسىن, وتكەنىن قۇرمەتتەپ, بۇگىنىن باعالاي الماسا, ەرتەڭگى بولاشاعىنا سەنىمدى قادام باسا المايدى. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز سان عاسىرلاردان بەرگى تەرەڭ تاريحىندا تالاي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردى, جاۋگەرشىلىكپەن وتكەن اۋمالى-توكپەلى زامانداردى باستان كەشتى. ەلدىڭ تاعدىرى تارازىعا تۇسكەن الاساپىران ۋاقىتتارعا تاپ كەلدى. الايدا ءاردايىم ەركىندىك پەن ازاتتىقتى اڭساعان بابالارىمىز «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» بەيبىت زامان ءۇشىن جان اياماي كۇرەسىپ, تەك قانا ۇلى جەڭىستەرگە ۇمتىلدى. سولاردىڭ قاتارىندا ءبىزدىڭ اسىل بابامىز, قارا قىلدى قاق جارعان ءايگىلى بي, جاۋجۇرەك باتىر, ايتەكە بي بابامىزدىڭ ەسىمىن ارقاشاندا زور قۇرمەتپەن, شىنايى ماقتانىشپەن اتايمىز. ايتەكە بي حالقىمىزدىڭ شەجىرەسىندەگى شەشۋشى ساتتە ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسىپ, ۇلتتىق تۇتاستىعىمىزدى نىعايتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى, دەدى ەلشى.
جامباسى كورشى ەلدە تيگەنىمەن ايتەكە ءبيدىڭ تۋىپ وسكەن, كىندىك قانى تامعان جەرى – قىزىلوردا وبلىسىندا بابا اتىن اسقاقتاتىپ, ۇرپاق ساناسىندا ماڭگى ورىن الاتىنداي جۇمىستار قولعا الىنعان. ول جايلى قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرجان ۋايىسوۆ پەن ارال اۋدانىنىڭ اكىمى ناجميددين مۇساباەۆ باستاعان ازاماتتار ەگجەي-تەگجەي بايانداپ بەردى. وسىنداعى مۇراجايعا ەستەلىك سىيلىقتار تابىس ەتتى.
ءبىر ءوڭىردىڭ عانا ەمەس, قالىڭ قازاقتىڭ ءسوزىن ۇستاپ جۇرگەن, ماڭعىستاۋ وبلىسى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ومىرزاق وزعانباەۆ بابا عيبراتى جونىندە تاعلىمدى ويلار ايتتى.
اقتوبە وبلىسى, ايتەكە بي اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى اقان ەرماعانبەتوۆ, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى قازاق مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى مارات ۇكىباەۆ ءسوز الىپ, نۇراتا اۋىلىنداعى اباي قۇنانباەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ 8-سىنىپ وقۋشىسى ەلميرا بوكەەۆا باباسىنا ارناپ ءوزى جازعان ءجۇرەكجاردى ولەڭدەرىن وقىدى.
جيىندى “ايتەكە بي” مادەني-تاريحي ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى شاھاربەك ۋسمانوۆ قورىتىندىلادى.
– اتا-بابالارىمىز سان عاسىر كۇرەسىپ, سول جولدا تالاي باتىرلارىمىز شەيىت كەتكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى ارايلاپ اتقاننان بەرگى 20 جىلدان استام ۋاقىتتىڭ ىشىندە دوس سۇيسىنەتىندەي قىرۋار شارۋالار اتقارىلدى. ەلباسىمىز سىندى سارابدال ساياساتكەردىڭ باسشىلىعىمەن قوعامىمىزدىڭ قاي سالاسى بولماسىن گۇلدەنىپ كەلەدى, – دەدى ول.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ وزبەكستانداعى سول كەزدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىنىڭ ارقاسىندا ۇلت تاريحىنداعى اسا قادىرلى تۇلعالار سەيىتقۇل بابا, ايتەكە بي كەسەنەسىنىڭ العاشقى كىرپىشى قالانىپ ەدى. مىنە, وسى ارادا بىزدەر باۋىرلاس وزبەك ەلىنىڭ پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ مىرزاعا اتا-بابامىزدىڭ كەسەنەسىن جاڭعىرتۋعا دەگەن تالپىنىسىمىزعا شىن نيەتىمەن قولداۋ ءبىلدىرگەنى ءۇشىن العىس سەزىمىمىزدى ءبىلدىرەمىز. مىنە, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن تىلەكتەس جانداردىڭ قولداۋىمەن بابالارىمىزدىڭ ابدەن توزىعى جەتكەن كەسەنەسىن زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋعا بىرنەشە ازامات بولىپ كىرىسكەنبىز. قۇداي قولداپ, ول شارۋامىز دا وڭىنان اينالدى. كەسەنەنىڭ اينالاسىن اباتتاندىرۋ مەن باسقا دا شارۋالاردىڭ بارلىعىن وسى ارالىقتا جۇزەگە اسىرىپ ۇلگەردىك.
ەندى مىنە, بۇگىن «سەيىتقۇل بابا – ايتەكە بي» بابالارىمىزدىڭ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى تولىق اياقتالدى. مۇراجاي ەكسپوناتتارمەن جابدىقتالىپ, كەسەنە, مەشىت, مۇراجاي, قوناق ءۇيى, ايۆان, ۇلكەن قاقپا كەرەمەت كوركەم ەستە قالاتىنداي مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشكە اينالدى. قولعا العان شارۋامىزعا بارىنشا قولداۋ كورسەتكەن اق نيەتتى جاندارعا اللانىڭ نۇرى جاۋسىن, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى شاھاربەك ۋسمانوۆ.
باسقوسۋ سوڭىندا تولە بي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, قادىرمەندى اقساقال قۇدايبەرگەن وڭعاروۆ باتا بەردى.
– وسى اسقا بارشا قازاق بالاسى جينالعاندىعى ءبارىمىزدى قۋانتادى, – دەيدى بەلگىلى زاڭگەر, ۇلتىمىزدىڭ شىنايى زيالىلارىنىڭ ءبىرى بەكەت تۇرعاراەۆ. – ايتەكە بي ءوز تۇرعىلاستارىمەن قازاقتىڭ جەتى جارعىسىن قابىلداۋعا زور ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا. ەل شەتىنە جاۋ تيگەندە نايزا ۇستاعان باتىر, جايماشۋاق زاماندا ەل ءسوزىن ۇستاعان كەمەڭگەر بي بولعان. وتكەندى باعالاماي, بۇگىننەن باقىت ىزدەۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان, ۇلتىمىزدىڭ تاريحىن تۇگەندەۋدە كەلەلى ىستەردى قولعا العان ەلباسىمىزعا ەلدىڭ اتىنان راحمەت ايتامىز. بابالار عيبراتى ەلدىك ماسەلەلەرگە كۇنى كەشەگىدەي قىزمەت ەتە بەرەتىنىنە تاعى دا كوزىمىز جەتىپ وتىر. ءتورت قۇبىلاسى تۇگەندەلىپ جاتقان الاش جۇرتىنا قۇتتى بولسىن ايتقىمىز كەلەدى.
بابالار رۋحى ۇلىقتالعان اس تاعلىمى وسىنداي وي تۇيگىزەدى.
باقتيار تايجان,
“ەگەمەن قازاقستان”.
الماتى – سامارقان – ناۆوي – نۇراتا – الماتى.
