كاسىپوداقتار – ازاماتتىق قوعامنىڭ اجىراماس بولىگى
سەنبى, 21 شىلدە 2012 7:40
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى كوپتەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەتتىرۋدە. سونىڭ ءبىرى بىزگە دە تىكەلەي قاتىستى دەر ەدىم. ويتكەنى, بۇگىنگى كۇنى قوعامدا مىناداي سۇراقتار ءجيى تۋىندايدى: كاسىپتىك وداقتار نەمەن اينالىسادى, كاسىپورىنداردا ەڭبەك داۋلارىن شەشۋدەگى ولاردىڭ ءرولى قانداي, جۇمىسكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ ىسىندە ولاردىڭ فۋنكتسيالارى قانداي, كاسىپورىنداردا جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدا ولار جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قۇرالى بولىپ تابىلا ما, ەڭبەكتى قورعاۋ جانە قاۋىپسىزدىك شارالارى ولارعا تاۋەلدى مە, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءوزارا قاتىناستارى قانداي؟ وسى سۇراقتاردىڭ بارلىعىن ءبىر پىكىرگە بىرىكتىرۋگە بولادى – قازاقستان كاسىپوداقتارى قازىرگى زامانعى ازاماتتىق قوعامنىڭ اجىراماس بولىگى مە نەمەسە تاريحي كۇنى بىتكەن ساياسي جۇيەنىڭ قالدىعى بولىپ تابىلا ما؟
سەنبى, 21 شىلدە 2012 7:40
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى كوپتەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەتتىرۋدە. سونىڭ ءبىرى بىزگە دە تىكەلەي قاتىستى دەر ەدىم. ويتكەنى, بۇگىنگى كۇنى قوعامدا مىناداي سۇراقتار ءجيى تۋىندايدى: كاسىپتىك وداقتار نەمەن اينالىسادى, كاسىپورىنداردا ەڭبەك داۋلارىن شەشۋدەگى ولاردىڭ ءرولى قانداي, جۇمىسكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ ىسىندە ولاردىڭ فۋنكتسيالارى قانداي, كاسىپورىنداردا جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدا ولار جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قۇرالى بولىپ تابىلا ما, ەڭبەكتى قورعاۋ جانە قاۋىپسىزدىك شارالارى ولارعا تاۋەلدى مە, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءوزارا قاتىناستارى قانداي؟ وسى سۇراقتاردىڭ بارلىعىن ءبىر پىكىرگە بىرىكتىرۋگە بولادى – قازاقستان كاسىپوداقتارى قازىرگى زامانعى ازاماتتىق قوعامنىڭ اجىراماس بولىگى مە نەمەسە تاريحي كۇنى بىتكەن ساياسي جۇيەنىڭ قالدىعى بولىپ تابىلا ما؟
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ ءتوراعاسى رەتىندە ماعان جانە مەنىڭ ارىپتەستەرىمە وسى سۇراقتارعا ءجيى جاۋاپ بەرۋگە تۋرا كەلەدى. قازاقستاندىق كاسىپوداقتاردىڭ ءبىزدىڭ قوعامداعى ءرولى مەن ماعىناسى نەدە ەكەندىگىن جاقسى بىلەتىن ادامداردى ءجيى كەزدەستىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن مويىنداۋ قاجەت. كوپشىلىك ءۇشىن كاسىپوداق ۇيىمدارى ءالى كۇنگە دەيىن وزىنە جانە وتباسى مۇشەلەرى ءۇشىن شيپاجايلار مەن دەمالىس ۇيلەرىنە, لاگەرلەرگە جولداما الۋعا مۇمكىن بولاتىن كوز رەتىندە قالىپ وتىر. مۇنداعى پارادوكس كەلەسىدە. ءدال وسى ادامدار كاسىپورىنداردا قاندايدا ءبىر داۋلى جاعدايلاردى, مەملەكەت دەڭگەيىندە كوتەرىلەتىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشكەن كەزدە كاسىپوداقتار بەلسەندى ۇستانىمدى ۇستانعانىن تالاپ ەتەدى. ءبىر جاعىنان كاسىپوداقتارعا كەڭەستىك داۋىردەگىدەي قارايدى, ەكىنشى جاعىنان قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىنا سايكەس بولۋ كەرەك, بۇل رەتتە ءوز قۇقىقتارىمىزدى ءوزىمىزدىڭ بەلسەندىلىگىمىزبەن قورعاۋ كەرەك ەكەندىگى ۇمىتىلىپ قالا بەرەدى.
وسى نەگىزدە, كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ءمانى مەن ءرولى نەدە ەكەندىگىن تالقىلاپ كورەيىك. بۇكىل الەمدە كاسىپوداقتار فۋنكتسياسى بىردەي: ءوز قۇقىقتارى مەن ەكونوميكالىق مۇددەلەرى ءۇشىن كۇرەستە ەڭبەكشىلەردى بىرىكتىرۋ, ولاردى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ وزبىرلىعىنان قورعاۋ, جالدامالى ەڭبەك ادامدارىنىڭ مۇقتاجدىقتارىنا جاۋاپ بەرەتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇرگىزۋ ماقساتىندا مەملەكەتكە ىقپال ەتۋ. قازاقستان مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن ساتتەن باستاپ ءبىزدىڭ تۇسىنگەنىمىز: ەلىمىزدىڭ جاڭا قوعامدىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىمىندا كەڭەستەن كەيىنگى, ءداستۇرلى كاسىپوداقتار ەڭبەكشىلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ بويىنشا وزدەرىنىڭ مىندەتتەرى مەن فۋنكتسيالارىن قايتا قاراۋلارى ءتيىس.
قازاقستاندىق كاسىپوداقتارعا بۇرىندا ەشبىر قىزمەتكەر ءجۇرىپ كورمەگەن جولدى ءوتۋ قاجەت بولاتىن. بىزدەر جاڭا «جۇمىس بەرۋشى» جانە «جۇمىسكەر» دەگەن ۇعىمدارى بار ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ مەيلىنشە جاڭا جۇيەسىن قۇراستىرۋ بويىنشا نارىقتىڭ بارلىق «جارقىن جاقتارىن» ءوزى كورگەن كاسىپوداق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى ۇرپاعىمىز. ءبىر كەزدەرى قۋاتتى, بىرىڭعاي بارلىق ءمۇلىك مەملەكەتتىك مەنشىك كەزىندەگى بارشانى قامتىعان كاسىپوداق ءجۇيەسى بولعان كەڭەس وداعى ىدىرادى. رەۆوليۋتسيالىق جانە ەۆوليۋتسيالىق قايتا تۇرلەنۋ ۋاقىتتارىنىڭ تالابىنان ءوتۋ كەرەك بولدى. بۇل جاڭا ىزدەنىستەر ۋاقىتى عانا ەمەس, جاڭا كاسىپوداقتار, جاڭا فەدەراتسيا قۇرۋ ۋاقىتى بولدى, ول قاراما-قايشى ەڭبەك جانە كاپيتال جاعدايلارىندا جۇمىسكەردى الەۋمەتتىك قورعاۋشى رەتىندە ءوزىنىڭ زاڭدى ورنىن ناقتىلادى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وسى كوپجىلدىق تايعاق جولدان وتكەن كاسىپوداق قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇزدەگەن اتتارىن, لاۋازىمدارىن ءتىزىپ ايتا بەرۋگە بولادى.
بۇگىنگى جەتىستىكتەرىمىزگە ءبىز كۇرەسپەن جەتتىك. نەگىزىنەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كاسىپتىك وداقتاردىڭ جاڭا جۇيەسى قۇرىلدى, ويلاۋ قابىلەتى جاڭا, جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسكەردىڭ ءوزارا قاتىناستارىنا كوزقاراسى جاڭا جۇزدەگەن كاسىپوداق كوشباسشىلارى تاربيەلەندى جانە ءوستى. جالپى, وسى ۇدەرىس وڭاي بولعان جوق. ساتسىزدىكتەر دە, قاتەلىكتەر دە, ويلاستىرىلماعان شەشىمدەر دە, ءوزارا رەفورمالار بارىسى بويىنشا تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر دە بولدى. الايدا, وسىنىڭ بارلىعىن بىزدەر جەڭۋگە كۇش-ءجىگەرىمىزدى سالدىق, سونىڭ ءناتيجەسىندە, بۇگىنگى تاڭدا ازاماتتىق قوعامنىڭ كەمەلدى, قاجەتتى جانە جاۋاپتى بولىگى بولىپ قالىپتاستىق.
مەن كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن كەزىندە, ۋاقىت الدىمىزعا قويعان بارلىق الەۋمەتتىك جانە ساياسي مىندەتتەردى تۇتاستاي العاندا ورىنداي الدى دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىز 20 جىلدىق جولدى لايىقتى وتتىك جانە ءوز مىندەتتەرىمىزدى ورىنداۋدى ءوزىمىزدىڭ ازاماتتىق بورىشىمىز دەپ سانادىق. مۇنىڭ بارلىعىن ەلدەگى قازىرگى الەۋمەتتىك احۋال دا, قازاقستاندىق قوعامداعى ءبىزدىڭ ۇيىمىمىزدىڭ ءىس جۇزىندەگى بەدەلى دە راستايدى.
ادام قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋ, قاناعاتتانارلىق ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىن جانە قولايلى ەڭبەك شارتتارىن قامتاماسىز ەتۋ, ەڭبەكپەن قامتىلۋ مۇمكىندىكتەرىن جاقسارتۋ, ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ارتتىرۋ – مۇنىن بارلىعى قر كف بارلىق ەڭبەكشىلەر ءۇشىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلاتىن الەۋمەتتىك ادىلدىكتىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى بولىپ تابىلادى.
كاسىپوداقتاردىڭ باستى ۇرانى «ەڭبەك ادامىنا – لايىقتى ءومىر!». كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ قىزمەتىندە ەڭ تومەن جانە ءىس جۇزىندەگى ەڭبەكاقى مولشەرلەرىن ارتتىرۋ, ونىڭ ۋاقتىلى ءتولەنۋى, ەڭبەكاقى تولەۋدەگى كەمسىتۋلەرگە جول بەرمەۋ ماسەلەلەرى, بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن تولەۋ جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋ باسىم بولىپ قالۋدا. كاسىپوداقتار ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ بارلىق نورمالارىنىڭ, جۇمىسكەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاتىناستارىن رەگلامەنتتەيتىن ۇجىمدىق شارتتاردىڭ بۇلجىتپاي ورىندالۋىن قاداعالاۋعا مىندەتتى.
كاسىپورىندار ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىقتىق نىساندارىنا جانە مەنشىك نىساندارىنا قاراماستان, جۇمىسكەرلەرگە تيەسىلى تولەمدەردىڭ ۋاقتىلى تولەنۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, تولەم مەرزىمى بۇزىلعانى ءۇشىن وزىنە جاۋاپكەرشىلىك الۋعا مىندەتتى. ولاي بولماعان جاعدايدا جۇمىس بەرۋشى مەن مەنشىك يەسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ بويىنشا زاڭدى شارالار قولدانۋ كاسىپوداقتاردىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى.
كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى ءمۇشە ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ, «ەڭبەكپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا بەلسەنە قاتىسۋدا, حالىقتىڭ تولىق جانە جەمىستى ەڭبەكپەن قامتىلۋىنا ىقپال ەتۋدە. وسى جۇمىستا نازار جاستارعا, ايەلدەرگە, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قورعالماعان قاتارىنا, زەينەتكەرلىك جاسقا جاقىنداعان ادامدارعا اۋدارىلۋدا. سونداي-اق جۇمىسكەرلەردى زاڭسىز جۇمىستان بوساتۋلاردان جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كاسىپورىندا ەڭبەك قۇقىعىنىڭ نورمالارىن بۇزۋىنان قورعاۋ دا كاسىپوداقتاردىڭ نازارىندا بولۋى ءتيىس. بۇدان باسقا, ۇلتتىق تابىس قۇرىلىمىنداعى ەڭبەكاقى ۇلەسىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى دە ءجيى كوتەرىلەتىن پروبلەمالارعا جاتادى.
جالپى العاندا, كاسىپوداقتاردىڭ باستى فۋنكتسياسى – ەڭبەك ادامىنىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن ءبىرىنشى كەزەكتە مۇشە ۇيىمدارى ارقىلى كاسىپورىندار دەڭگەيىندە دە, جالپى, قوعامدا دا قورعاۋ. كەيبىر اعايىندار ءبىزدەردى ادامداردى كوشەلەرگە شىعارمايسىڭدار, ءبىزدىڭ تالاپتار تۋرالى ءاربىر ءتيىستى ورىندارعا حابارلامايسىڭدار دەپ كىنالايتىنىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. مۇنداي ءبىرجاقتى قادامدار بىزدەر الەۋمەتتىك ۇنقاتىسۋ شەڭبەرىندە قول جەتكىزگەن وڭ ناتيجەلەرگە اكەلەر مە ەدى, تىكەلەي تارتىستار نەعۇرلىم ءماندى جەتىستىككە جەتكىزەر مە ەدى دەگەن سۇراقتار تۋعىزادى.
مەنىڭ جانە كوپشىلىك كاسىپوداق كوشباسشىلارىنىڭ ۇستانىمى – جوق ولاي بولماۋى كەرەك. جالپى العاندا, كاسىپوداقتاردىڭ ۇلتتىق نارازىلىعى قازاقستاننىڭ قازىرگى جاعدايلارىندا ءتيىمدى ەمەس. ءبىز ولاردى تاريحىمىزدا ەڭ قيىن-قىستاۋ 90-شى جىلدارداعى قۇلدىراۋ مەن داعدارىس كەزىندە دە پايدالانعان جوقپىز, ويتكەنى, بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى مەملەكەتتىك تۇراقتىلىعىنا زيانىن تيگىزەتىنىن تۇسىنە بىلدىك.
كۇشپەن شەشىلەتىن تالاپتار مەن ۇراندار بۇگىنگى كۇنى دە وزەكتى ەمەس. ەگەر ايتقان اڭگىمە مەن ىستەگەن ءىستىڭ سايكەستىگى تۋرالى قوزعالسا, داۋلى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن بەيبىت كەلىسىم جولى ارقىلى شەشۋىمىز كەرەك. قازىر ۆەلوسيپەد ويلاپ شىعارۋدىڭ قاجەتى جوق. بىزدەرگە, كاسىپوداق قىزمەتكەرلەرىنە ارقاشان مىناداي ۇستانىمدار جاقىن: «ەڭبەك ادامىنا – لايىقتى ءومىر», «ەڭبەكشىلەردىڭ قۇقىقتارى ءۇشىن, الەۋمەتتىك ءادىلدىك ءۇشىن, الەۋمەتتىك پروگرەسس ءۇشىن», «ادامشا ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگى ءۇشىن», «جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسكەر تۇسىنىستىگى جولىندا جانە تاعى باسقالار. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى 26 سالالىق كاسىپتىك وداقتى, 15 اۋماقتىق (وبلىستىق جانە استانا قالاسىنداعى) كاسىپوداق بىرلەستىگىن, ولاردا ءوز ەركى بويىنشا بىرىككەن 2 ميلليون 139 مىڭ 683 مۇشەنىڭ باسىن قوساتىن ەل ەڭبەكشىلەرىنىڭ نەعۇرلىم وكىلدى قوعامدىق ۇيىمى بولىپ تابىلادى. كاسىپوداقتاردىڭ ءوز گيمنى, تۋى, گەربى, كاسىپوداق قىزمەتكەرىنىڭ ەتيكاسى, جىل سايىن اتالىپ وتەتىن مەرەكەسى – قازاقستان كاسىپوداقتارىنىڭ كۇنى بار.
قازاقستاندىق كاسىپوداق قوزعالىسىنىڭ الدىندا تۇرعان بارلىق مىندەتتەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتارىنىڭ 2010-2015 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگياسىندا ءوزىنىڭ كورىنىسىن تاپتى. ءبىزدىڭ باستى ستراتەگيالىق ارەكەتتەرىمىز ءبىرىنشى كەزەكتە ەڭبەكاقى تولەۋ سالاسىنداعى كاسىپوداق ساياساتىنا نەگىزدەلگەن. كاسىپوداقتار ءوزىنىڭ تابيعاتى بويىنشا جانە قويىلعان تالاپتارعا سايكەس لايىقتى ەڭبەك جانە ونىڭ لايىقتى باعالانۋىن قاداعالاپ, جۇمىسكەرلەر مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋگە ءمىندەتتى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ەكونوميكانىڭ ورنىقتى دامۋىنا باعىتتالعان كەشەندى دە كەڭ اۋقىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياسات قالىپتاستىرۋ, ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ جانە تۇراقتى ەڭبەكپەن قامتىلۋ, ۇلتتىق ءومىر ءسۇرۋ ستاندارتىن ەنگىزۋ ەسەبىنەن قازاقستان ازاماتتارى تابىستارىنىڭ ارتۋىنا, كەدەيلىك اۋقىمىنىڭ قىسقارۋىنا تۇراقتى قول جەتكىزۋ.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىرىن ساپالى جاقسارتۋ ءۇشىن جاڭا ءتيىستى تاسىلدەر قاجەت. وسى احۋالدى ەسكەرە وتىرىپ, كاسىپوداقتار بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەردى ازىرلەۋدى جانە قابىلداۋدى تالاپ ەتۋدە. بۇل تۇتىنۋ بيۋدجەتىنىڭ جانە ەڭ تومەن ەڭبەكاقى نورمالارىن رەتتەيتىن «ەڭ تومەن تۇتىنۋ بيۋدجەتى تۋرالى», «ەڭ تومەن ەڭبەكاقى تۋرالى» زاڭدارعا قاتىستى. ءبىز جاقىن جىلدارى ىشكى جالپى ونىمدەگى ەڭبەكاقى ۇلەسىن 5-6%-عا كوتەرۋگە جانە ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنداعى ەڭبەكاقى ۇلەسىن ارتتىرۋ ارقىلى ەڭبەك پەن كاپيتال اراسىنداعى قايشىلىقتاردى ناقتىلى جۇمسارتۋعا اتسالىسپاقپىز.
كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى ستراتەگياسىنىڭ شەڭبەرىندە ونىڭ مۇشە ۇيىمدارى ۇلتتىق ءومىر ءسۇرۋ ستاندارتى بويىنشا ۇسىنىستاردى 2007 جىلى ازىرلەپ, پارلامەنتكە, ۇكىمەتكە, «نۇر وتان» حدپ-عا جولداعان بولاتىن. ولار ەڭ تومەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى (تۇتىنۋ كارزەڭكەسى), ەڭبەكاقى ءتولەۋ (ەڭ تومەن ەڭبەكاقى), دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم, مادەنيەت, ەڭبەكپەن قامتىلۋدى قامتاماسىز ەتۋ, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن قورعاۋ سياقتى الەۋمەتتىك قاتىناستاردىڭ نەگىزگى سالالارىن قامتيدى. ءبىراز شارالار قابىلداندى, ءىس العا جىلجي باستادى. پارلامەنتتىڭ جاڭا شاقىرىلىمىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ ءجونىندەگى كوميتەتىنىڭ دەپۋتاتتارى كاسىپوداقتاردىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس توبىن قۇردى جانە ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىزدى قاراۋعا كىرىستى, ناتيجەلى قورىتىندىعا ءۇمىتتەنەتىن بولامىز.
كاسىپوداقتاردىڭ تاعى ءبىر ءتول مىندەتى – ەڭبەك قۇقىعى سالاسىنداعى زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنا ءتىكەلەي قاتىسۋ. «ەڭبەك» كاسىپوداقتىق دەپۋتاتتار توبىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋى كەزىندە 2007 جىلى كۇشىنە ەنگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەڭبەك كودەكسىنىڭ قابىلدانۋى ءبىزدىڭ ەڭبەك زاڭنامامىزدى ەڭبەك سالاسىندا جالپى تانىلعان حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاقىنداتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ونىڭ قۇرىلىمى مەن مازمۇنى ەلدە ەڭبەك قاتىناستارىن قۇرۋ مەن رەتتەۋدىڭ وركەنيەتتى ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتەدى, ول حالىقارالىق پراكتيكاعا تولىقتاي دەرلىك جاۋاپ بەرەدى, جۇمىسكەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەر ءمۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمىن ساقتاۋعا ءمۇمكىندىك تۋعىزادى. كودەكس كاسىپوداقتارعا قاجەتتى وكىلەتتىكتەر مەن كەپىلدەردى ۇسىندى جانە ولاردىڭ فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قۇقىقتىق الاڭ قۇرادى. ەڭبەك كودەكسىنە سايكەس جۇمىس بەرۋشى ۇجىمدىق شارت بويىنشا ۇيىمدا ارەكەت ەتەتىن كاسىپتىك وداقتىڭ قىزمەتىنە جاعداي جاسايدى.
ەڭبەك كودەكسىندە, سونداي-اق ەڭبەك قاتىناستارىن رەفورمالاۋ كوزدەلەدى. ول ەڭبەك رىنوگىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, دەموكراتيالىق جانە رىنوكتىق تۇرلەندىرۋلەرگە جاۋاپ بەرەتىن جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءبۇگىنگى كۇنى تۋىنداپ وتىرعان حالىقارالىق ۇردىستەرگە جاۋاپ بەرۋگە, بسۇ, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ تەڭ قۇقىلى مۇشەسى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەكونوميكالىق ورىندىلىقتىڭ جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن قورعاۋمەن ۇيلەسىمدى بولۋىنا باعىتتالعان.
كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنا كونستيتۋتسيادا, حالىقارالىق شارتتاردا كەپىلدىك بەرىلگەن ازاماتتاردىڭ بارلىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, ەڭبەك ەركىندىگىن, قاۋىپسىز ەڭبەك شارتتارىنا, ەڭبەك ءۇشىن ءتيىستى تولەمدى قامتاماسىز ەتۋدى ەڭبەك كودەكسىنە ەنگىزۋگە بارلىق مۇمكىنشىلىگىن پايدالاندى. زاڭ بويىنشا تولەم قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەڭبەكاقى كولەمى زاڭنامالى بەكىتىلەدى, ونىڭ شاماسى جۇمىسكەردىڭ بىلىكتىلىگىنە, ورىندالاتىن جۇمىستىڭ كۇردەلىلىگىنە, مولشەرى مەن ساپاسىنا قاراي اجىراتىلىپ بەلگىلەنەدى.
كاسىپوداقتاردىڭ بەلسەندى ارەكەتتەرىنىڭ ارقاسىندا ءاربىر جۇمىسكەرگە ونىڭ ۇلەسىنە سايكەس لايىقتى ەڭبەكاقىنى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ەڭبەكاقى جۇيەسىندەگى 75 پايىزدان كەم ەمەس تاريفتىك بولىكتى ءبىر مەزگىلدىك ىنتالاندىرۋ تولەمدەرىن ەسكەرۋسىز قامتاماسىز ەتۋ جولىمەن ءوز شەشىمىن تاپتى. جۇمىس ىستەيتىن ادام كەدەي بولماۋى ءتيىس! بۇدان باسقا, كودەكسكە «ەڭ تومەن ەڭبەكاقى تولەۋ ستاندارتى (ەەتس)» ۇعىمى ەنگىزىلدى, ول اۋىر جۇمىستارعا, زياندى (اسا زياندى) جانە قاۋىپتى ەڭبەك شارتتارىنداعى جۇمىستارعا تارتىلعان جۇمىسكەرلەردىڭ كوتەرمەلى ەڭبەكاقىسىنىڭ نورماسىن كوزدەيدى. ەڭبەك كودەكسىندە, سونىمەن قاتار, الەۋمەتتىك سەرىكتەستىككە, ۇجىمدىق شارتتار مەن كەلىسىمدەردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان.
ەڭبەك كودەكسى نورمالارىنىڭ شامامەن 80%-ى جۇمىس بەرۋشى مەن كاسىپوداق اراسىنداعى كەلىسسوزدەر ارقىلى رەتتەلەتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. وسى تالاپتى جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان ەلەمەۋ كاسىپورىندارداعى داۋلى جاعدايلارعا ءجيى اكەلەدى, جۇمىسكەرلەردى زاڭسىز ارەكەتتەرگە جانە نارازىلىق اكتسيالارىنا يتەرمەلەيدى. مۇنداي جاعدايلاردى بولدىرماۋ ءۇشىن, سونداي-اق, تريپارتيزم ينستيتۋتىن بارلىق دەڭگەيلەردە جەتىلدىرۋ جانە ولارعا جەدەل دەن قويۋ ءۇشىن ماقساتتى باعىتتالعان جۇمىس قاجەت.
ءبىز جۇمىسكەر بولسىن, زەينەتكەر, ستۋدەنت جانە ت.ب. بولسىن, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن باعالاۋدىڭ شەشۋشى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ شاماسىن ايقىنداۋ ادىستەمەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسى بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز. وسى تاقىرىپقا ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلارمەن ءدوڭگەلەك ۇستەلدەر, جۇمىس كەزدەسۋلەرى ءوتكىزىلدى, ۇسىنىمدار ازىرلەندى. تاياۋ ارادا حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى (حەۇ) وكىلدەرى الەۋمەتتىك سەرىكتەستەرىن ءوزىنىڭ وسى جىلعى ەسەبىمەن تانىستىرادى. الايدا, ءبىز ۇكىمەتپەن وسى باعىتتا ناقتى قادامدارعا قول جەتكىزە الماعانىمىزدى اتاپ ءوتۋ قاجەت. بىراق, قازىرگى زامانعى قالىپتاسقان ەكونوميكالىق, قارجى جاعدايلارىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتىلگەن قاندايدا ءبىر ۇلگى-قالىپ قاجەت ەكەندىگىن مويىنداۋعا ءتيىستىمىز.
كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى قازاقستاندىق تريپارتيزم جۇيەسىندە تولىققاندى الەۋمەتتىك سەرىكتەس بولعانىن اتاپ وتۋگە بولادى. 2011 جىلعى 29 جەلتوقساندا قۇقىقتىق اكت كۇشى بار باس كەلىسىمگە كەزەكتى قول قويۋ جۇزەگە استى. سونداي-اق, كەلىسىمنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلاتىن باس كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ ءجونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى ءبىر ۋاقىتتا ازىرلەندى. وسى جوسپار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن, «ەڭبەكپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان.
باستاۋىش ۇيىمدار دەڭگەيىندە ەلدە 17 409 ۇجىمدىق شارت قابىلدانعان, بۇل كاسىپوداق ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردىڭ 95,4 پايىزىن قۇرايدى. ولار دا قۇقىقتىق اكت بولىپ تابىلادى, ونىڭ شارتتارىنىڭ ورىندالۋى ءۇشىن جۇمىس بەرۋشى دە, كاسىپوداق تا جاۋاپ بەرەدى.
قازاقستاننىڭ كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى بۇگىنگى كۇنى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان جۇمىستىڭ ۇلكەنى – بۇل قوعامدى ناقتى الەۋمەتتىك تۇرلەندىرۋلەر. سوڭعى جىلدارداعى كاسىپوداقتار قىزمەتىنە قوعامدىق قىزىعۋشىلىق, سونداي-اق كاسىپوداق مۇشەلەرىنىڭ سانى ارتقانى وسىنى اڭعارتادى. جانە دە ءبىزدىڭ قوعامدا بەدەلگە يە بولعانىمىزدى, الەۋمەتتىك ۇنقاتىسۋدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعانىمىزدى كورسەتەدى. الايدا, ارينە, بارلىق پروبلەمالار شەشىلدى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. جۇمىسقا ءفورمالدى كوزقاراس ورىن الاتىن تۇستار, جۇمىسكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءىسىندەگى ءوزىنىڭ ءرولىن تولىق دەڭگەيدە تۇسىنبەۋشىلىك, بارلىق دەڭگەيلەردەگى كاسىپوداق ۇيىمدارى باسشىلارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە, باستاۋىش ۇيىمدارى توراعالارىنىڭ تاراپىنان ارەكەتسىزدىك فاكتىلەرى بار ەكەنىن جاسىرا المايمىز. جانە دە, ەگەر اشىق ايتاتىن بولساق, جەكە سالالىق جانە وڭىرلىك كاسىپوداقتار اراسىندا دا كەلىسىلمەگەن ارەكەتتەر ورىن الادى, بۇل ءبىزدىڭ ورتاق كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرۋگە كەدەرگىسىن تيگىزەدى.
مىناداي دا پىكىر ايتقىم كەلەدى. قازاقستان كاسىپوداقتارىنىڭ كوپتەگەن كوشباسشىلارى ءوز جۇمىسىن كەڭەستىك داۋىردە باستاعان. مەن سول كاسىپوداق كوشباسشىلارى مەملەكەت پەن قوعامدا بولىپ جاتقان جاھاندىق وزگەرىستەردى تۇسىنبەيدى دەپ ايتا المايمىن. ولاردىڭ كوپشىلىگى نارىقتىق جاعدايداعى كاسىپوداق قوزعالىسىنىڭ مەكتەبىنەن ءوتتى. ەڭبەك ادامىنىڭ تاماشا وكىلدەرى بولا ءبىلدى. الايدا, بىرقاتار جاعدايلاردا ءجۇرىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە نەمقۇرايلى كوزقاراس كاسىپوداق ءبىرلەستىكتەرىنىڭ جۇمىسىن جەرگىلىكتى جەرلەردە دە, جالپى, فەدەراتسيا دەڭگەيىندە دە تەجەيتىنىن اتاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. ارينە, مۇنداي جاعدايدى وزگەرۋ ءۇشىن, سوعان باعىتتالعان قاجەتتى شارالار دا بەلگىلەنگەن. دەگەنمەن, ءبىز ەڭبەك ادامىنىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدى جاڭا دەڭگەيگە شىعاراتىن كاسىپوداق كوشباسشىلارىنىڭ جاڭا ۇرپاعىن دايىنداپ, ولاردى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىنە كوڭىل اۋدارۋىمىز كەرەك ەكەنىن تۇسىنەمىز.
قورىتىندىلاي كەلە ايتقاندا, ءبىز قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق قوعامدا, نارىقتىق ەكونوميكادا, زاماناۋي ساياسي شىندىقتاردا, جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇمىسكەرلەر اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستاردا, سونداي-اق مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى تريپارتيزم جۇيەسىندە كاسىپوداقتار قانداي رولگە يە دەگەن سۇراققا قايتا ورالامىز؟ بۇل سۇراققا ءماندى ءبىر جاۋاپ تابۋ, ارينە, قيىن. ءالى دە كوپتەگەن پروبلەمالار, اۋقىمدى جۇمىس «تىرناقشادا» قالىپ وتىر. جانە دە بۇل جاعدايلاردا بارلىق كاسىپوداق كوشباسشىلارى مەن بەلسەندىلەرىنە بۇگىنگى كۇن تۋرالى دا, قازاقستاندىق كاسىپوداق قوزعالىسىنىڭ بولاشاعى تۋرالى دا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بولاشاعى تۋرالى دا ويلانۋ قاجەت بولادى جانە ول – ورتاق ازاماتتىق بورىش.
الەمدىك جۇمىسشىلار قوزعالىسى دا كۇردەلى ۋاقىت سىنىنان وتۋدە. قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس, كەڭ اۋقىمدى جاھاندانۋ ۇدەرىستەرى, جۇمىس ورىندارىنىڭ جاپپاي قىسقارۋى, كاسىپوداقتار قۇقىقتارىنا ارالاسۋ ەڭبەكشىلەردىڭ كوپتەگەن نارازىلىقتارى مەن ەرەۋىلدەرىن تۋىنداتىپ وتىر. مۇنداي قۇبىلىستاردى بولدىرماۋ ءۇشىن ەلىمىزدە سەرىكتەستىك قاتىناستاردىڭ بارلىق تاراپتارىنا: مەملەكەتتىك ورگاندارعا, جۇمىس بەرۋشىلەر بىرلەستىكتەرىنە جانە كاسىپوداقتارعا جاڭا الەمدىك قۇرىلىس العا قوياتىن بارلىق ماسەلەلەردى شەشۋدە نەعۇرلىم جاۋاپتىلىقپەن قاراۋ مىندەتى ەڭ وزەكتى ماسەلە ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت.
سيازبەك مۇقاشەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى.
