«استانا-ارەنا» سپورت كەشەنىندەگى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا
ارنالعان تەاترلاندىرىلعان قويىلىمنان رەپورتاج
سان عاسىرلار بويى نەبىر قاسىرەتتى باستان كەشسە دە, اقىن ج.مولداعاليەۆ جىرلاعانداي, مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلسە دە مويىماعان قازاق حالقى ۇرپاعىنىڭ باس بوستاندىعى, تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن جان اياماي كۇرەستى. وسى جولدا ۇلتىمىزدىڭ اياۋلى تۇلعالارى, قايتپاس قايسار باتىرلارى جانىن قيدى. ءارينە, ولار بۇل كۇنگە جەتە الماسا دا, وزدەرىنىڭ كۇرەسكەرلىك رۋحىن, اسقاق ارمانىن بولاشاق ۇرپاق جۇرەگىنە جالعاپ, العى كۇنگە ءۇمىت ارتتى. مىنە, سول اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلار بويى كوكسەگەن ارمانىنا, اياۋلى مۇراتىنا حح عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي قولىمىز جەتتى دەسەك, سول اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان اقجارىلقاپ ارماننىڭ جۇزەگە اسقانىنا دا بۇگىندە 20 جىل تولىپ وتىر. 20 جىل – تاريح ءۇشىن قاس-قاعىمداي عانا ۋاقىت بولعانىمەن, تاۋەلسىز قازاق ەلى ءۇشىن عاسىردىڭ جۇگىن ارقالاعان كەزەڭ بولدى. ءيا, نەبارى 20 جىل ىشىندە قازاق حالقى بۇرىن-سوڭدى كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. ارينە, ونىڭ ءبارى بىزگە وپ-وڭاي كەلە سالعان جوق. تاريحتىڭ تاڭعاجايىپ سىيى – تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋدى باستى ماقسات ساناعان قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭبەگىنىڭ, ماڭداي تەرىنىڭ ارقاسىندا ەرەن قيىندىق ەڭسەرىلدى. «بالاپاندى كۇزدە سانايدى» دەيدى ورىس ماقالى. مىنە, بۇگىندە ءبىز دە تولايىم تابىستارىمىزدى سارالايتىن, الداعى باعىندىرار بيىگىمىزدى مەجەلەيتىن كەزەڭگە كەلىپ وتىرمىز. ءيا, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسى, ءسوز جوق, بۇكىلحالىقتىق ۇلى مەرەكە, ۇلى توي. جانە سولاي بولۋى زاڭدى دا. ايتسە دە ءبىزدىڭ قازاق وسى ءبىر ايتۋلى شاقتا تەك توي تويلاپ جۇرەتىن بولسا, ۇتىلاتىنىن جاقسى بىلەدى. سودان دا ارقايسىمىزعا الداعى ارمان-اڭساردى دا ويلاپ ءجۇرۋدى ۇمىتپاۋدى ۇعىندىرادى.
ولاي دەيتىنىمىز, وسى ۇلى توي قارساڭىنان باستالعان ءىس-شارالاردىڭ ءبارى دە تەك ماقتاننان تۇرمايدى, قايتا ارقايسىسىنىڭ استارىندا بۇگىنگىدەي كەمەلىنە كەلگەن, بار سالادا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋدى ءوز الدىنا باستى ماقسات ەتىپ قويعان قازاقستاننىڭ وسى بيىككە جەتۋى وڭاي بولماعانىن ايتادى. الداعى كەزەڭدە تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ ءۇشىن اتقارىلار تىرلىكتىڭ, ەڭسەرەر قيىندىقتىڭ جۇگى بۇرىنعىدان دا اۋىرلاۋ بولاتىنىن جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ, جۇرەگىنە جەتكىزۋ باستى ماقسات ەكەنىن اڭعارتادى. وسى ورەلى وي ۇلى تويدىڭ كەزىندە دە بارشا مەرەكەلىك ءىس-شارالاردىڭ التىن ارقاۋى, نەگىزگى ءتىنى بولىپ تارتىلىپتى. بۇل ورايدا ەلورداداعى «استانا-ارەنا» ستاديونىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك جيىندا اسىرەسە ايقىن بايقالعان. وسى كەشتە جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلعان «تاۋەلسىزدىك – قازاعىمنىڭ ارمانى» اتتى مۋزىكالىق داستاندا قازاق ەلىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنە, قول جەتكەن جەتىستىگى مەن الداعى باعىندىرار بيىگىنە دەيىن ايقىن كوز جەتكىزگەندەي بولاسىڭ. جۇرتشىلىقتى كەش بارىسىندا سان قيىرعا ساپار شەككىزىپ, ەلىمىزدىڭ اقيقاتقا اينالعان ارمانىن كوز الدىڭا اكەلەتىن بۇل مۋزىكالىق داستان سەگىز تاراۋدان قۇرالعان ەكەن. ونداعى ءار تاراۋدا بەينەكورىنىستەر ارقىلى وقيعالار تىزبەگى كوز الدىڭنان ءوتىپ, ودان ءارى تۇپكى ناتيجەنى, جەتكەن بيىگىمىزدى پاش ەتەدى. ءسىز وسىنىڭ ءبارىن ەكران ارقىلى كورە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى جەتىستىگىنە, ادامدار ساناسىنىڭ كەشەگى كۇنمەن سالىستىرعاندا قانشالىقتى وزگەرگەنىنە كۋا بولاسىز, قايران قالاسىز. ويتكەنى, ءبىزدىڭ كوپشىلىگىمىز بۇگىنگى كۇنگە كەشەگى كەڭەس داۋىرىنەن كەلگەنبىز. سول وتكەن شاقتاعى ادامداردىڭ كوڭىل كۇيى مەن ارمان-اڭسارى دا بىزگە جاقسى تانىس. سول كەزدەگى جاسىعان جانار, جانشىلعان رۋح بۇگىندە قانداي كۇيدە دەگەنگە كەلسەك, ونى وسى كەشتىڭ بەتاشارى رەتىندە بەرىلگەن «ءبىز جيىرما جاستامىز» دەگەن بەينەكورىنىس بارىنشا پاش ەتكەن. ياعني, بىزبەن ەكران ارقىلى سىرلاسقان ورىمدەي ۇل مەن قىزدىڭ وزدەرى دە, سوزدەرى دە ەركىن, ارمان-ماقساتتارى دا بيىك. ويتكەنى, ولار تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇرداستارى, ەركىن ەلدىڭ ەركە جاستارى. ولاردىڭ ءبارى دە ەلىنىڭ ەرتەڭىنە ءبىر كىرپىش بولىپ قالانۋدى الدارىنا ماقسات ەتىپ قويعان. سول ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ولاردىڭ ءبىرى وقىپ جۇرگەن بولسا, ەندى ءبىرى بىلەك سىبانىپ ەڭبەك ەتۋدە. وتباسىن قۇرىپ, بالا ءسۇيۋدى ەڭ باستى باقىتىنا بالايتىندار دا بار اراسىندا. ەڭ عاجابى سول, ولاردىڭ ءبارى دە وزدەرىنىڭ وي-ارماندارىنىڭ جۇزەگە اساتىنىنا سەنەدى جانە ونىڭ ءبارى تەك ءوز ىزدەنىسىنە, ءوز تالپىنىسىنا بايلانىستى ەكەنىن جاقسى بىلەدى, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى بۇگىنگىدەن دە جارقىن بولاتىنىنا سەنەدى. مىنە, وسى جاستاردىڭ وي-ارمانىمەن بەينەبايان ارقىلى تانىسا وتىرىپ, قازاق ەلىنىڭ ەرتەڭى بەرىك قولدا ەكەنىنە ءسىز دە سەنەسىز.
ال بۇدان كەيىنگى «ءبارى دە وسىلاي باستالدى» اتتى العاشقى تاراۋدى تاماشالاي وتىرىپ, ءسىز سوناۋ كەزەڭگە, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنا تاپ بولاسىز. مۇندا بي تىلىمەن باياندالاتىن كورىنىستە قازاق ەلىنىڭ شاڭىراعىنىڭ ءار ۋىعىن بىرگە قاداسىپ جۇرگەن جۇرت تىرلىگى قايناپ جاتىر. سىزگە وسى ءبىر تەاترلاندىرىلعان كورىنىس بەرەكە-بىرلىك باستاۋى ەلدىڭ ىنتىماعىندا, ءوزارا جاراستىعىندا, بىلەك سىبانىپ بىرگە ەڭبەك ەتۋىندە ەكەنىن ايتىپ تۇرعانداي. ال وسىنداي وردالى ەلگە قىدىر دارىپ, باق قوناتىنى وسى تاراۋدىڭ التىن ارقاۋى رەتىندە ويىڭىزدى ودان ءارى ايشىقتاي تۇسەدى. وسى اقيقاتقا جۇگىنىپ, وي تەڭىزىن كەشىپ وتىرعانىڭىزدا ەسترادا جۇلدىزى روزا رىمباەۆانىڭ ورىنداۋىنداعى «ارمان-اي» اتتى حالىق ءانى ءسىزدى تاعى دا ءبىر وي سىلەمىنە قاراي جەتەلەي جونەلەدى. ويتكەنى, ءان ءسوزى دە حالقىمىزدىڭ اياۋلى ارمانىنا قولى جەتكەنىمەن, ونى ۇستاپ تۇرۋ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن بەكىتۋ جولىنداعى قيىندىقتى ەڭسەرۋ بارىنەن دە ماڭىزدىراق ەكەنىن ەسكە سالاتىن سياقتى. وسى ءسات ءسىز ەرىكسىز وتكەن شاققا ويشا ساپار شەگىپ, كەزىندە وزىڭىزگە مىزعىماستاي كورىنگەن كسرو-نىڭ كۇيرەۋىن ەسكە الاسىز. ەسكە الاسىز دا, تاۋەلسىزدىكتىڭ دە مىزعىماس تاس تۇعىر ەمەس ەكەنىن, ونى قورعاۋ, باياندى ەتۋ ارقايسىمىزدان قاجىماس قايراتتى تالاپ ەتەتىنىن سەزىنەسىز. سەزىنە وتىرىپ, ىشتەي حالقىمىز سان عاسىر بويى ارمانداعان تاۋەلسىزدىكتى بەكەمدەي تۇسۋگە ءوز ۇلەسىڭىزدى قوسۋعا ىشتەي قۇلشىنىپ, شيرىعا تۇسەسىز. ءسىزدىڭ وسى كوڭىل كۇيىڭىزبەن ستاديون ورتاسىنداعى ەكراننان كورىنگەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءسوزى دە ورايلاس شىققانداي.
ن.نازارباەۆ: 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى – قازاق حالقىنىڭ, جالپى قازاقستاندىقتاردىڭ جۇلدىزدى ءساتى. وسى ساتتەن باستاپ ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان ارمانى ورىندالدى. قازاق حالقى ءوزىنىڭ اتا-باباسىنان قالعان ۇلان-عايىر جەرىندە ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, ونى بارشا الەمگە جاريا ەتتى. وسى ساتتەن باستاپ ءبارى دە تۇبەگەيلى تۇردە وزگەردى, بىرىنشىدەن, ءبىز بۇرىنعى ۇستانعان ساياساتىمىزدان 180 گرادۋسقا بۇرىلدىق. ءبىز قاتاڭ يدەولوگيامەن قارۋلانعان اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەدەن باس تارتتىق. قۇرىش قالىپتان بوسانىپ, ەلىمىز ازات تارتىپپەن ءومىر سۇرەتىن بولدى. بىراق ازاتتىققا الدىمەن بويدى ۇيرەتۋ كەرەك ەدى. ويتكەنى, ءبىز عاسىرلار بويى ازات ەلدە ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسىن ۇمىتىپ قالعان ەدىك. ءبىز قاراڭعى ۇيگە جىلدار بويى قامالىپ, سوسىن ادامداردىڭ اراسىنا بوساتىپ قويا بەرگەن تۇتقىن جاننىڭ كۇيىن كەشكەندەي بولدىق. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءبىز وسىنداي پسيحولوگيانى وزگەرتتىك. ەگەر سالىستىراتىن بولساق, 1991 جىلعا دەيىن 30-40 جاسقا كەلگەن ادامدارمەن قازىرگى سول جاستاعى جاندار مۇلدە باسقا. ولاردىڭ مەنتاليتەتتەرى مۇلدە بولەك. سوڭعىلارى وزدەرىن دۇنيە ءجۇزى قاۋىمداستىعىنىڭ ءبىر مۇشەسىندەي سەزىنەدى. وسىعان سانانى جەتكىزۋ وڭاي بولعان جوق. ادامداردىڭ پسيحولوگياسىندا ءوز ەلىمىز ءۇشىن ءوزىمىز جاۋاپتى ەكەنىمىزدى قالىپتاستىرۋ اسىرەسە قيىن بولدى. مەن ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جاريالاعان ءساتىمىزدىڭ ءاربىر ءمينوتى تۇگىل ءاربىر سەكونتىن ۇمىتا المايمىن. دەپۋتاتتاردىڭ ورىندارىنان اتىپ تۇرىپ, ءبىرىن-ءبىرى قۇتتىقتاعانى, سوسىن وسى ەلدىڭ دەربەستىگىن ورناتۋ مىندەتىن ءوز موينىنا العان ءوزىمنىڭ دە سول كەزدەگى سەزىمىم ماڭگى ەسىمدە. بۇل ناعىز باقىتتى ءسات ەدى.
ەگەر سول كەزدە ەل باسىندا وتىرعان مەن كىشكەنتاي عانا بوسبەلبەۋلىك كورسەتسەم, وندا حالقىم دا تاۋەلسىزدىگىمىزگە كۇمانداناتىن ەدى. بىراق مەنىڭ بويىمدا ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەل بولىپ كەتەتىنىمىزگە ەشقانداي كۇمان بولعان جوق. ونداي ويعا تۇسۋگە مۇمكىندىك تە بولمادى. كەڭ-بايتاق جەرىمىز بار, ونىڭ استى مەن ءۇستىنىڭ مول بايلىعى بار, ساۋاتتى دا ءبىلىمدى, ەرجۇرەك, ءتىلىن, ءدىلىن سۇيەتىن, ءدىنىن سىيلايتىن حالقىمىز بار. سوندىقتان دا مەن ءبىز بارلىق قيىنشىلىقتاردى جەڭەمىز, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتامىز دەگەن سەنىمدە بولدىم.
ءار جۇرەكتى تولعاندىرىپ, شىم-شىمداپ بويعا ءسىڭىپ جاتقان پرەزيدەنت لەبىزى كەلەسى ساتتە ەكران ارقىلى بەرىلگەن قايتا ورلەۋ كەزەڭىنىڭ جىلناماسىنا ۇلاسقان.
قايتا ورلەۋ كەزەڭىنىڭ جىلناماسى
• 1991 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى بولىپ قايتا اتالدى.
• 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى.
• 1991 جىلدىڭ 4 ماۋسىمىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى – ەلدىڭ تۋى, ەلتاڭباسى جانە گيمنى قابىلداندى.
• 1991 جىلدىڭ 22 تامىزىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلدى.
• 1993 جىلدىڭ 13 قاڭتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى زاڭ قابىلداندى.
• 1998 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا ەگەمەندى قازاقستاننىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى قابىلداندى.
• 1993 جىلدىڭ قازانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگە ەنگىزىلدى.
• 1993 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى قۇرىلدى.
• 1995 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا حالىقتى قۇجاتتاندىرۋ قر جەكە كۋالىگى مەن پاسپورتى ارقىلى باستالدى.
• 1996 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا الماتىدا تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى اشىلدى.
• 2007 جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا بارلىق قازاق ءتىلىن ۇيرەنەم دەۋشىلەردى تەگىن وقىتۋ جونىندە مەملەكەتتىك باعدارلاما ىسكە اسىرىلا باستادى.
ەلىمىزدىڭ ومىرىندەگى ەڭ ءبىر ايشىقتى ساتتەرگە, شەجىرەلى جىلدار جايىنداعى ناقتى دەرەكتەرگە قۇرىلعان, 20 جىل ىشىندە جۇزەگە اسقان وسىناۋ اقيقات اسۋلار ەستىگەن سايىن جۇرەگىڭدى قۋانىشقا بولەيدى. وسىنشاما يگى ىستەردىڭ جۇزەگە اسىپ, حالقىڭنىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ جاتقانى نە دەگەن باقىت دەسەڭشى. وسىنىڭ بارىنە كۋا بولعان, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز ەل بولعانىن كورگەن ءبىز شىنىندا دا باقىتتى جاندار ەكەنبىز-اۋ. ال وسى كۇنگە جەتە الماعان بوزداقتارىمىز قانشاما دەگەن مۇڭى مەن شاتتىعى ارالاس ويدان وسى كەش بارىسىندا ەش ارىلا المادىق.
انە, كەلەسى ساتتە ساحناداعى تەاترلاندىرىلعان كورىنىس كەيىنگى ۇرپاققا جانشىلعان ۇلت رۋحى, بوداندىق قامىتى جونىندە سىر شەرتۋدە. ەڭسەلەرى ءتۇسىپ, ءارى-بەرى سەندەلىپ جۇرگەن ادامداردى كورگەندە ءسىزدىڭ ويىڭىزعا تاعى دا كەشەگى كۇن كەلەدى. ويتەتىن دە ءجونى بار. ويتكەنى, ءسىز وسىنىڭ ءبارىن كۇنى كەشە عانا ءوز باسىڭىزدان كەشىرگەن بولاتىنسىز. ءبىر-بىرىمەن ءوز تىلىندە سويلەسە الماي, پۇشايمان بولعان وتكەن شاقتىڭ جاستارى, بىزدەر تالاي رەت كوز جاسىمىزعا ەرىك بەرگەنىمىز دە ەستە. تاۋبە, قانشاما قيىندىقتى باستان كەشسە دە قازاقتىڭ رۋحى مۇلدەم ولمەگەن ەكەن. كۇلگە اينالىپ قايتا تۇلەيتىن فەنيكس قۇس سياقتى قازاقتىڭ نامىسى ويانىپ, سىن ساعاتتا اتويلاپ باس كوتەردى. جەلتوقساننىڭ ىزعارلى سۋىعىنا قاراماي, قازاق جاستارى اقىرىپ تەڭدىك سۇرادى, الاڭعا شىقتى. سول كۇندەردىڭ كۋاگەرى رەتىندە ايتسام, سول جەلتوقساننىڭ ىزعارلى كۇندەرىندە ورىمدەي جاستاردىڭ قانى سۋشا اقتى. قانشاما وندىردەي جاستار قىرشىنىنان قيىلدى. يتكە تالانىپ, سوققىعا جىعىلىپ, عۇمىر بويى مۇگەدەك بولىپ قالعاندار قانشاما. ارينە, وكىنىشتى. بىراق ولاردىڭ بۇل ەرەسەن ەڭبەگى بوسقا كەتپەدى. جەلتوقسان كوتەرىلىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ بەسىگىن تەربەتتى. ءسويتىپ, كوپ ۇزاماي وكتەم ساياساتتىڭ ءۇنى ءوشتى, كسرو كۇيرەدى. ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا كۇشتەپ بىرىككەن ەلدەر سياقتى قازاقستان دا تاۋەلسىز ەلگە, دەربەس مەملەكەتكە اينالدى. وسىنىڭ ءبارى تەاترلاندىرىلعان كورىنىسپەن استاسا ەكرانداعى بەينەبايان ارقىلى ءار جۇرەككە جەتىپ جاتتى. كوكتەمنىڭ جانعا جايلى سامالىنداي بۇل سەزىم الگىندە عانا ساحنادان كورگەن, ەكى يىعى قۋشيىپ, ەڭسەسى ەزىلگەن ادامداردىڭ كوز الدىڭىزدا ايبىندانىپ, جانارى جالتىراي قاراعانىن كورگەندە ءتىپتى ۇدەي تۇسەدى. ال ساحناداعى سول توپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءانۇرانىن بىرىگە, بىرلەسە شىرقاي جونەلگەندە, تەگىندە باقىتتى بولۋ, ەڭ الدىمەن ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى ەكەن-اۋ دەگەن ويعا كەلەسىز. باستاپقىدا ۇنجىرعاسى تۇسكەن سول ادامداردىڭ ساناسىنا سەبەزگىلەي ساۋلە ءتۇسىرىپ, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىم سىيلاعان, وزگە ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ ءومىر سۇرۋگە جەتەلەگەن, الداعى جارقىن كۇندەرگە اداستىرماي اپارعان تۇلعانى دا جازباي تانيسىز. قانداي قيىندىققا بولسا دا مويىماي, حالقىن وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسۋدى الدىنا باستى ماقسات ەتىپ قويعان ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تۋعان حالقى بۇگىندە زور ماقتانىش تۇتادى. ەڭ باستىسى, وعان سەنەدى. بۇل سوزىمىزگە دالەلدى الىستان ىزدەمەي-اق وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىن ەسكە الساق دا جەتىپ جاتىر. ويتكەنى, حالقىمىز وسى سايلاۋدا ءوز پرەزيدەنتىنە تۇگەلدەي داۋىس بەرگەن بولاتىن.
وسى ارادا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنە ارنالعان اتالمىش كەش ءوتىپ جاتقان «استانا-ارەنا» ستاديونى جايلى دا ازداپ ايتىپ كەتكەنىمىز ارتىق بولماس. ارينە, ەڭ الدىمەن, پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە از عانا ۋاقىت بولعان 30 مىڭ ادام سىياتىن بۇل كەشەن وسى مەرەكە تۇسىندا ەرەكشە جايناپ كەتكەن ەكەن. ياعني, الاڭنىڭ ورتاسىنا ورناتىلعان تسيليندر تەكتەس زور ەكران ارقىلى تاۋەلسىزدىك تىنىسى جايلى بەينەباياندار, تەاترلاندىرىلعان كورىنىستەر بارشا قىرىنان جارقىراي كورىنىپ, كوپشىلىككە ەستەن كەتپەس ەرەكشە اسەر سىيلاعانىن دا ايتا كەتسەك دەيمىز. سونداي-اق ستاديوننىڭ ءار تۇسىنا ورناتىلعان 15 جىلجىمالى 3D ەكراندار قاي تۇستا وتىرعانىنا قاراماستان, ءاربىر ادامنىڭ بەينەباياندى, ارتىستەر ونەرىن ەمىن-ەركىن تاماشالاۋىنا مۇمكىندىك بەرسە, بىرىنەن سوڭ ءبىرى ىلە اۋىسىپ جاتاتىن كورىنىستەردى ايتپاعاندا, ساحناداعى ونەر ادامدارىنىڭ ەمىن-ەركىن قوزعالۋىنا, ءتىپتى قالىقتاپ ۇشۋىنا دا مۇمكىندىك بار. بۇعان قوسا 800 جارىق تۇسىرەتىن قوندىرعىلار دا ساحنا ءسانىن بارىنشا ۇستەي تۇسسە, كوپشىلىك كوڭىلىنە كۇتكەندەگىدەي اسەر سىيلاۋ ءۇشىن بۇل كۇنى ساحنا سىرتىندا 280 ادامنان تۇراتىن جۇمىسشى توبى قىزمەت كورسەتكەنىن دە ايتا كەتسەك دەيمىز.
ال ەندى كەش مازمۇنىنا قايتا ورالساق, جيىرما بەلەستى بەزبەندەۋدىڭ بەينەلى ۇلگىسى تەاترلاندىرىلعان ەرەكشە كورىنىستەرمەن بەدەرلەنىپ, ودان ءارى دە ەرەكشە سەزىم تۋعىزىپ وتىردى. ءومىر وزگەرىستەرى ۋاقىت ولشەمىنە سىيمايدى. سەبەبى, «ۋاقىت» ۇعىمى فيلوسوفيا مەن فيزيكادا بولەك تۇجىرىمدارمەن تۇيىندەلەدى. ماسەلەن, فيزيكادا ول ماتەريا قوزعالىسىنىڭ شارتتى سالىستىرمالى ولشەمى بولسا, فيلوسوفيالىق تۇرعىدا زەردەلەسەك, ۋاقىت قايتارىمسىز جانە تەك ءبىر عانا باعىتتا, وتكەننەن بۇگىنگە, ودان بولاشاققا قاراي جىلجيتىن ءتۇرلى ۇدەرىستەرمەن, وقيعالارمەن تولىسىپ وتىرادى. جالپى, عالامدىق اۋقىمدا 20 جىلدىق ولشەم ادام بالاسىنىڭ قاس-قاعىم ساتىمەن تەڭ. سوڭعى كەزەڭدەر جاھاندى ساپالىق تۇرعىدان تۇبەگەيلى وزگەرتكەن مازمۇندى وقيعالارعا تولى بولعانى راس. ەڭ الدىمەن, بۇل ساياساتتا جانە ەكونوميكادا, ينتەگراتسيا مەن جاھاندانۋ, اقپاراتتاندىرۋ مەن نانوتەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن جوعارى تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر ءداۋىرى بولعانىن, وسىنىڭ ارقاسىندا كۇنتىزبەلىك ۋاقىت باستاپقى قالپىندا قالعانىمەن, ونى سۋبەكتيۆتى قابىلداۋ ەداۋىر وزگەرىسكە ۇشىراعانى بەلگىلى. اسىرەسە, قازاقستاندا ۋاقىتتىڭ بۇل ترانسفورماتسياسى ەرەكشە سيپاتقا يە ەدى. وسى كەزەڭدە وقيعالار مەن ۇدەرىستەردىڭ كوپ بولعانى سونشالىق, ەلىمىزگە, ونىڭ الەمدىك قاتىناستار جۇيەسىندەگى ورنىنا, بارشا قازاقستاندىقتارعا يگى اسەرىن تيگىزگەنى ەرەكشە قابىلدانادى. كۇندەلىكتى قاربالاس تىرشىلىكتە بۇل وزگەرىستەردى اركىم بايقاي دا بەرمەۋى مۇمكىن. الايدا, بۇگىنگى تابان تىرەپ وتىرعان مەجە – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى وتكەندى سارالاپ, وتكەلدى باعالاپ, تالداۋ جاساۋعا تاماشا مۇمكىندىك تۋعىزۋدا.
وتپەلى كەزەڭدە جەكە تۇلعا رەتىندە ءار ازامات قالاي ءومىر سۇرگەنىن باعامداۋدا دەسەك, تاعدىردىڭ جازعانىمەن وسىناۋ قيىن دا كۇردەلى جىلدار ەل باسقارىپ, تاريحي شەشىم قابىلداعان ادامنىڭ مەملەكەت دەڭگەيىندەگى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە دەگەن كوزقاراسى مەن ولارعا بەرگەن باعاسى ايرىقشا مانگە يە دەسەك, تاريحتىڭ تەرەڭ تىلسىمىنا جەتەلەگەن كورىنىستەر اراسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مونولوگىمەن, ماڭىزدى فورۋمداردا سويلەگەن سوزدەرىنەن قۇرالعان بايىپتى بەينەسى ارقىلى ساياسي بەلەستىڭ ساليقالى كوشى ىلگەرىلەپ وتىردى. قازاقستان باسشىسىنىڭ وي-تولعاۋلارى «تاۋەلسىزدىك – قازاعىمنىڭ ارمانى» داستانىنىڭ 8 تاراۋىندا توپتاسىپ, ولاردىڭ ارقايسىسى جەكە-جەكە تاقىرىپتار بويىنشا ساحنالىق شەشىممەن ءورىلىپ وتىرعانىن تاعى دا قايتالاپ وتكەننىڭ ەش ارتىقتىعى جوق سياقتى. سونداي-اق قايتا ورلەۋ جىلناماسى تاراۋى بارشا ادامزات بالاسىنا قايعى-قاسىرەت اكەلگەن عاسىر زوبالاڭىنىڭ قازاق جەرىنە تيگىزگەن الاپات سۇمدىعىن تاريحي دەرەكتەرمەن شىنايى جەتكىزدى. ادام – تىرشىلىكتىڭ ءوز ءۇيىن ءوزى بۇزاتىن جالعىز عانا يەسى. «توقتات!» – دەپ ايقاي سالدى عالامشار, ءبىز ونىڭ داۋىسىن ەستىپ قالدىق. كۇش-جىگەر, قورقىنىش-ۇرەي, الەمدى بيلەۋ قۋاتتىلىعى... جانە ءولىم؟ جوق, ءبىز باسقا جولدى تاڭدادىق دەگەن جانايقاي جاڭعىرا تارالعاندا, تابيعات-انا تاڭعالارلىق ورنەك سالادى. ونى بۇزۋ وڭاي-اق, ال ەندى قالپىنا كەلتىرۋ ءار ادامنىڭ بورىشى. قويناۋى بايلىققا تولى بايتاق دالانىڭ توسىندەگى كوركەم تىرشىلىكتى بارىنشا ايالاپ, قورعاي ءبىل دەگەن ءۇن ءۇمىتتى ۇزدىرمەيدى. تاقىرىپ ماعىناسى يناۋگۋراتسيا, اتا زاڭ, مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى تۇيىندەرمەن ورنەكتەلىپ, ەل تىنىشتىعىن كۇزەتكەن شەكارا قىزمەتىمەن, قارۋلى كۇشتەر ايبىنىمەن ايشىقتالدى. سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋى, قازاقستاننىڭ بەيبىتسۇيگىش ماقساتى ساحنالىق كورىنىستەرمەن بەرىلدى. ارداق بالاجانوۆا مەن ەدىل قۇسايىنوۆ ورىنداعان ابايدىڭ «جەلسىز تۇندە جارىق اي» ءانى اتا-بابالار اڭساعان ارمان-ءۇمىتتى ۇكىلەي ءتۇستى.
جاسامپازدىق جىلناماسى
• 1991 جىلدىڭ 2 قازانىندا قازاقستاندىق العاشقى عارىشكەر توقتار اۋباكىروۆ عارىشقا ۇشتى.
• 1992 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا قازاقستان بۇۇ-عا كىردى.
• 1996 جىلدىڭ 1 مامىرىندا رەسپۋبليكا العاش رەت قازاقستان حالقى بىرلىگى كۇنىن اتاپ ءوتتى.
• 1999 جىلدىڭ 26 اقپانىندا تمد ەلدەرىنىڭ باسشىلارى كەدەن وداعى مەن بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى.
• 2011 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندە امەريكا تارابىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا يراكقا قازاقستاندىق ينجەنەرلىك-ساپەرلىك جاساعى يراكتاعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن جىبەرىلدى. بەيبىتشىلىك ساقتاۋ ميسسياسىن ورىنداۋ ۋاقىتىندا جاساق 3 ملن.-نان استام جارىلعىش زاتتاردى زالالسىزداندىردى جانە اۋرۋحانالار, مەكتەپتەر مەن باسقا دا وبەكتىلەردە قىزمەت ەتە باستادى.
• 2001 جىلدىڭ 22-25 قىركۇيەگى ارالىعىندا قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارمەن ريم پاپاسى يوانن پاۆەل ءىى كەلدى.
• 2002 جىلدىڭ 17 قازانىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاقستانعا ىسساپارمەن كەلگەن بۇۇ حاتشىسى كوفي اننانمەن كەزدەستى.
• 2003 جىلدىڭ 23-24 قىركۇيەگىندە قر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى-ۇلتتىق ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ ءى سەزى ءوتتى.
• 2011 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا 7 قىسقى ازيادا ويىندارىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋى بولدى.
• 2010 جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانادا قر پرەزيدەنتى, ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىزمەتىنىڭ زور جەڭىسىنە اينالعان ەقىۇ ءسامميتى ءوتتى.
• 2009 جىلدىڭ 29 ماۋسىمىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانانىڭ مۇنارالى مەشىتىنىڭ سالۋ ورنىنا ەسكەرتكىش كاپسۋلانى سالۋ راسىمىنە قاتىستى.
ن.نازارباەۆ: ءبىز بيىل سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 20 جىل تولعانىن كەڭىنەن اتاپ وتتىك. وسى شارانىڭ اياسىندا بولعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا الەمگە بەلگىلى عالىمدار قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن ونى سىناۋعا قارسى قوزعالىستاعى ۇلكەن رولىنە وزدەرىنىڭ زور باعالارىن بەردى. ءبىزدىڭ وسى قوزعالىسقا قوسىلۋ تاريحىمىزعا توقتالا كەتەيىن. ءبىز تەك گورباچەۆتىڭ كەزىندە باستالعان دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ ارقاسىندا عانا يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ حالقىمىز بەن جەرىمىزگە سالعان زاردابىن بىلدىك. قازاقستاننىڭ كوكپ وك ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن ءبىرىنشى باسشىسى دا پوليگوننىڭ زاردابىن بىلگەن جوق-تى. ال پوليگوننىڭ زاردابىن بىلگەننەن كەيىن ءبىز ونى قالايدا جابۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزدىك. ماسەلەنى ورتالىق وكىمەتتىڭ الدىنا تىكەلەي قويعانىمدا كسرو اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ (اوك) باسشىلارى ورە تۇرەگەلىپ قارسىلىق ءبىلدىردى. مەن ماسەلەنى ءبىزدىڭ پارلامەنتتە شەشۋدىڭ قاجەتتىگىن ايتتىم. ول كەزدە ءبىزدىڭ پارلامەنت 450 دەپۋتاتتان تۇراتىن. جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسىنا قاتىسۋ ءۇشىن اوك وكىلدەرى دە جەتتى. ولار سەسسيانىڭ الدىندا ءبىزدىڭ كوپتەگەن دەپۋتاتتارىمىزبەن «جۇمىس ىستەپ», ولارعا ورىندالمايتىن ۋادەلەردى ءۇيىپ-توگىپ, پوليگوننىڭ جابىلۋىنا قارسىلىق بىلدىرۋگە كوندىرىپتى. قايتا-قايتا مىنبەرگە كوتەرىلگەن ولار ءالى دە 1-2 جىل جۇمىس ىستەۋگە ءمۇمكىندىك بەرەيىك دەپ گەنەرالداردىڭ ءسوزىن قوستاۋمەن بولدى. بىراق مەن ءوزىمنىڭ پوزيتسيامنان تايمادىم, بەرىلگەن ۋادەلەردىڭ ورىندالمايتىنىن دالەلدەي وتىرىپ, پوليگوندى جابۋ جونىندەگى جارلىققا قول قويۋدان باس تارتپايتىنىمدى ايتتىم.
الەمدىك قاۋىمداستىققا دوس كوڭىلىڭدى, دۇرىس نيەتىڭدى تانىتا الساڭ عانا قولداۋ الاسىڭ. ءبىز پوليگوندى دا جاپتىق, يادرولىق قارۋدان دا ءوز ەركىمىزبەن باس تارتتىق. سوندىقتان بىزگە دەگەن سەنىم ارتا ءتۇستى. ءبىزدىڭ تاڭداعان جولىمىز اقىرىندا ءوزىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەدى.
ءبىز دىنىمىزدەن دە اجىراپ قالا جازداعان حالىقپىز. تەك اتا-انالارىمىزدىڭ ۇيدە وتىرعاندا ميىمىزعا قۇيۋلارىنىڭ ارقاسىندا عانا ءدىنىمىزدى ساقتاپ قالدىق. سوندىقتان تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ ءبىز ءوز ءدىنىمىز – مۇسىلماندىققا قايتادان ورالۋعا ارەكەت جاسادىق. كەزىندە ءدىني وقۋ ورىندارىن, مەشىتتەردى تارتىپ الىپ, باسقا ماقساتتارعا پايدالانعان قازاقستاندا قازىرگى تاڭدا ءۇش مىڭعا جۋىق مەشىتتەر بار. سول ورىنداردىڭ بارىندە ازاماتتارىمىز اتا-بابا داستۇرىمەن بىتە قايناسقان يسلامعا مويىن قويىپ, يماندىلىققا بەت بۇرسا, بۇل ءبىزدىڭ ۇلكەن تابىسىمىز بولادى. دىنارالىق تاتۋلىق, وزگەنىڭ سيىناتىن دىنىنە توزىمدىلىك كورسەتۋ, وجدانىن اياققا باسپاۋ – ءدىن باعىتىنداعى ءبىزدىڭ قازاقستاندىق اينىمايتىن ۇستانىمىمىز.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىق قازىر ادامداردىڭ كوشىپ كەلۋىنە جاعداي تۋدىرىپ وتىر. ادامدار بىزگە ءوز ەرىكتەرىمەن جاپپاي كوشىپ, قوپارىلا اۋىپ كەلگەن جوق. ولار وكىمەتتىڭ زورلىعىنان, قىسىمشىلىق جاساپ, ايداۋىنان قوپارىلا كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. بىراق كوپتەگەن ەتنوس وكىلدەرى قازاقستاندى وزدەرىنىڭ تۋعان وتاندارىنداي كورىپ, باۋىر باسىپ كەتتى. بۇل ايقىن فاكت. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە قازاق حالقى ولاردىڭ ءبارىنىڭ باسىن قۇراپ, ءوزارا تاتۋلىق ورناتۋ جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلماۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز موينىنا الدى. بۇل دا دەموكراتيالىق ۇستانىمنىڭ ءبىر كورىنىسى. بىزدەگى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت باسقالاردى وزىمەن تەڭ, قۇقىقتارىنىڭ بىردەي ەكەنىن مويىنداپ وتىر. بۇل ءححى عاسىرداعى بارلىق ەلدەگى ۇلتارالىق ساياساتتىڭ باستى ۇستانىمى بولۋى كەرەك.
تۋعان جەر... كوپۇلتتىلىق تاراۋى قازاقستاندى مەكەن ەتكەن ەتنوستاردىڭ ءوزارا تاتۋلىعى مەن ىنتىماقتى تىرشىلىگىنە قىزىقتىرا ۇڭىلتەدى. ادامداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى جەك كورۋىنە سەبەپ بولار سونشالىق ەشتەڭە دە جوق. جەر مەن كوك ءبىزدىڭ ارقايسىمىزعا بىردەي تيەسىلى. ولاردى بولشەكتەپ, بوتەن ويمەن ءبۇل-ءدىرۋدىڭ قانداي ءمانى بار؟ جەر بەتىندەگى قانداي دا قاسىرەتتىڭ بولسىن تۋىنا ادامدار اراسىنداعى الاۋىزدىق پەن ارازدىق سەبەپ بولۋدا. الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن وسىنداي قاۋىپ-قاتەردەن قازاق ەلىنىڭ اماندىعى قۋانتادى. وعان مۇنداعى سانداعان ەتنوستاردىڭ ءوزارا تاتۋ تىرشىلىگى دالەل. وسى ىنتىماق پەن ىرىسقا تولى بەلەستىڭ بەينەسى وتە اسەرلى كورىنىسپەن جان ءسۇيسىنتتى. «استانا-ارەنا» اسپانىنا بەيبىتشىلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە 30 مىڭ كوگەرشىن قالىقتاي كوتەرىلدى. وپەرا جۇلدىزدارى نۇرجامال ۇسەنباەۆا مەن ءجاميلا ءجاركەنباەۆا ورىمدەي ونەرپازدار ەراسىل ەسەنوۆ پەن تەمىرلان رينات ۇلىمەن بىرگە «الەم ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە» ءانىن شىرقاعاندا, سول شۋاعىن شاشقان بەيبىت الەمنىڭ كوكجيەگىنەن ك ۇلىمدەپ كۇن كوتەرىلدى.
ن.نازارباەۆ: كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن ادامزاتتىڭ عارىشقا العاش رەت ادام ۇشىرعان ايلاعى – «بايقوڭىر» يەسىز قالىپ, بۇزىلۋدىڭ از-اق الدىندا بولدى. ويتكەنى, ول كەزدە ءبىزدىڭ بۇل ايلاقتى ۇستاۋ تۇگىل, حالقىمىزدى اسىراۋعا دە شامامىز زورعا جەتىپ جاتتى. سوندىقتان ونى رەسەيگە ۇزاق مەرزىمگە جالعا بەرۋ ارقىلى كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن بۇزىلۋدان امان الىپ قالدىق. قازىر ءبىز «بايقوڭىردى» رەسەيمەن بىرلەسە پايدالانىپ, بىرنەشە بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋدامىز. بىرىنشىدەن, ءبىز قازاقستاندىق جەر سەرىكتەرىن ۇشىردىق. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدە وسى زامانعى سپۋتنيكتەر دايىندايتىن زاۋىت سالاتىن بولامىز. رەسەيمەن بىرلەسە وتىرىپ, «بايتەرەك» اتتى جاڭا ۇشۋ كەشەنىن جاساۋ تۋرالى كەلىسىمىمىز بار. ودان زىمىرانداردىڭ ەكولوگياعا زيانى قازىرگىلەردىكىنەن كەم بولاتىن جاڭا ساپاداعى تۇرلەرى ۇشىرىلاتىن بولادى. زىمىراندار شىعاراتىن زاۋىت تا سالامىز. ولارعا قاجەتتى ماماندار دايىنداۋ جۇمىسىمەن اينالىسامىز. وسىنىڭ ءوزى عىلىمي جاڭالاندىرۋ نەمەسە يننوۆاتسيا. ال ونداي بارلىق مەملەكەتتەرگە دە كەرەك ەكەندىگى بەلگىلى.
تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنىڭ جاسامپازدىق جىلناماسى كەلەشەكتىڭ كەلىستى كەڭىستىگىنە جەتەلەدى. ادام مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋسىز, وراسان زور. ونى قاشاندا ادام يگىلىگىنە جاراتۋ مەن كوبەيتۋ – مىنە, قازاق ەلى ۇمتىلار ۇلى مۇرات. ال سول ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن جەتى قات كوكتىڭ قۇپيالارىن اشۋ كەرەك. مۇنىڭ جەر ۇستىندەگى ادامي تىرشىلىككە قانشالىقتى پايداسى بار, ونى يگەرۋگە قانشالىقتى جىگەرلىمىز, جالپى عارىش عالاماتى ءالى تالاي سىرلى يىرىمدەردى العا توسارى انىق. ءبىزدىڭ بالالارىمىز «بايقوڭىر» كوسمودرومىنىڭ جانىندا ءوسىپ جاتىر. ولاردىڭ ۇشقىر قيالى الدەقاشان سول بيىك شىڭدارعا ۇيالاپ, بارلىعى ۇشقىش بولۋدى ارماندايدى. عارىش پەن جەردى بايلانىستىرعان ادامزات ارالىنىڭ قازاق دالاسىندا بولۋى, وسىناۋ بايتاق ەلدەن عارىشكەر قوس باتىردىڭ – توقتار اۋباكىروۆ پەن تالعات مۇساباەۆتىڭ شىعۋى مۇنداعى بولاشاقتىڭ بوياۋى تەك جاسىل قۇراقتاردان قۇرالاتىنىن اڭعارتقانداي. مەدەت شوتاباەۆ, جاسۇلان سادىقوۆ, تيمۋر الدابەرگەنوۆ ورىنداعان «ارمان» ءانىنىڭ «بالا كۇننەن ەرىپ قيالعا, شارىقتادىم شەكسىز قيانعا» دەپ باستالۋى ەكرانداعى كورىنىستەرمەن ۇشتاستى.
تاۋەلسىزدىك جىلناماسى
• 1992 جىلدىڭ 27 قاڭتارىندا ءوسكەمەن قورعاسىن-مىرىش كومبيناتىندا العاشقى قازاقستاندىق التىن قۇيماسى قۇيىلدى.
• 1992 جىلدىڭ 20 ماۋسىمىندا العاشقى حالىقارالىق تەمىرجول باعىتى اشىلدى.
الماتىدان ۇرىمشىگە العاشقى جولاۋشىلار پويىزى اتتاندى.
• 27 اقپانىندا «جىبەك جولىنىڭ تاريحي ورتالىقتارىن قايتا ءوركەندەتۋ, تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ءمادەني مۇراسىن ساقتاۋ جانە ساباقتاستىرا دامىتۋ, تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن جاساۋ» اتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىلدى.
• 1998 جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى.
• 2004 جىلدىڭ 13-19 تامىزى ارالىعىندا مەملەكەت باسشىسى «وليمپيادا-2004» سالتاناتىنىڭ اشىلۋىنا قاتىستى.
• 2007 جىلدىڭ 23-29 شىلدە ارالىعىندا ۇلىبريتانيادا وتكەن «سوكولينايا وحوتا – لوۆچايا پتيتسا» ءى دۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالىندە قازاقستان بۇركىتشىلەرى جەڭىسكە جەتتى.
• 2008 جىلدىڭ 2 ساۋىرىندە قر پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ پەكين قالاسىنداعى جازعى وليمپيادا ويىندارىنىڭ وليمپيادالىق الاۋىنىڭ حالىقارالىق جەر شارى ەستافەتاسىن اشتى.
• 2010 جىلدىڭ 18 اقپانىندا بياتلونشى ەلەنا حرۋستالەۆا ۆانكۋۆەردەگى قىسقى وليمپيادالىق ويىنداردا كۇمىس مەدال جەڭىپ الدى.
• 2009 جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانادا قر ءبىرىنشى پرەزيدەنتىنىڭ ءبىرىنشى زياتكەرلىك مەكتەبىن اشتى.
ن.نازارباەۆ: ءبىز باسىمىزدان قيلى-قيلى زامانداردى وتكەردىك. ەڭ سوڭعى حانىمىز كەنەسارىدان كەيىن 144 جىل بويى رەسەي پاتشالىعى مەن كسرو-نىڭ بودانى بولدىق. ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ رۋحىمىزدى جانشىپ, ءتىلىمىزدى جويا جازداعان جاعدايلار دا بولدى. كەيبىر اقىندارىمىز «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلدىك» دەيدى, بۇل ءسوزدىڭ دە جانى بار. بىراق قانداي قيىنشىلىقتاردى باستان كەشسەك تە ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ رۋحى سىنعان جوق. سول رۋحىمىزدىڭ جوعارى بولعاندىعىنىڭ ارقاسىندا قانداي قىساستىقتار بولسا دا ءبىز ەشتەڭەمىزدى دە جوعالتقان جوقپىز. سونىڭ ىشىندە ءدىنىمىز دە, سالت-ءداستۇرىمىز دە بار. ارعى اتا-بابالارىمىزدان بەرى ۇزىلمەي كەلە جاتقان «ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن» دەگەن نامىسقويلىق, وتانسۇيگىشتىك قاسيەتتەرىمىز ءبىزدىڭ حالقىمىزدى جويىلۋدان امان ساقتاپ قالدى. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتىپ, كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزەتىن دە حالقىمىزدىڭ بويىنداعى وسى قاسيەتتەرىمىز. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان» دەگەن ءسوز بار. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءالى 50 جىل بولعان جوق. جالپى, تاۋەلسىزدىكتى جاريالاپ, مەملەكەتتى قۇرعان كەزدە ونى ماڭگى بولسىن دەپ قۇردىق. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى ءارى قاراي اپاراتىن, بولاشاق عاسىرلارعا جەتكىزەتىن بويىنا اتا-بابامىزدىڭ, جوعارىدا مەن ايتقان, قاسيەتتەرىن سىڭىرگەن ۇرپاق بولادى. سوندىقتان جاس ۇرپاقتى دۇرىس تاربيەلەۋ – ءبىزدىڭ ەڭ باستى مىندەتىمىز.
ءبارىمىز دە اۋىلدان شىققان بالامىز. سوندىقتان كىندىك كەسىپ, كىر جۋعان تۋعان جەرىڭ ارقاشان دا ەستە, ۇنەمى تۇسىڭە كىرەدى. كەيدە ويلانىپ جاتقاندا جۇرگەن جولدارىڭ, شىققان تاۋلارىڭ ەسىڭە تۇسەدى. مەن ءوزىم تاۋدا تۋىپ, تاۋدا وسكەن بالامىن. الماتىعا بارعاندا تاۋعا شىعىپ, ارالاعاندى جاقسى كورەمىن. ال مىندا كەلگەندە كەڭ جازىققا شىعىپ, تاقتايداي تەگىس, كوكجيەكتەن كوكجيەككە دەيىن سوزىلىپ جاتقان كەڭ دالادان كوز الا الماي قىزىعا قارايمىن. وسىنداي جەرلەرىڭدى قالاي جاقسى كورمەيسىڭ؟
كەزىندە اقمولانى جامانداپ, ايازىنان ادامنىڭ قۇلاعى ءۇسىپ, ءتۇسىپ قالادى ەكەن, ماسالارى تورعايداي بولادى ەكەن دەپ ويىندى-شىن ايتۋشىلار كوپ بولدى. سوندا مەن – ءوز وتانىڭنىڭ ىستىعى دا, سۋىعى دا, جامانى دا, جاقسىسى دا بولمايدى. ءبارى دە ءوزىڭنىڭ وتانىڭ. بىزدە باسقا وتان جوق. ادامدا ءبىر-اق وتان بولادى, ول – تۋعان جەرىڭ, ەلىڭ, ياعني بارلىق قازاقستانىڭ دەگەن ەدىم.
وتكەندى باعالاماي, ەرتەڭدى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. تاريح بەتتەرى تاڭبالى سىرعا تولى. ۇلتتىق ناقىشپەن كومكەرىلگەن ساحنانىڭ سازىنان دالا ەركىندىگىن اڭساعان دارابوز ءۇن ەستىلەدى. بابالار جولى بايىپتى ىزگىلىككە سالادى. كوكەيدەگى كوپ سۇراققا وتكەن كەزەڭ سۋرەتتەرى ءتىل قاتادى. تاريحىڭدى ءبىلۋ – تاعىلىمىڭدى تاپتاتپاۋ دەگەن ءسوز. سول تاريحقا قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا دومبىراسى كوپ مۇرا قوسقان. دالانىڭ داۋىلپاز مىنەزىنە ساي اسپاپتىڭ قوڭىر ءۇنى ارقىلى ەلدىڭ جاڭارعان باعىتى جان تەبىرەنتەر اۋەنمەن جەتتى. مەيرامبەك بەسپاەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى تولعاۋ ارقىلى تاريحي تۇلعالار, سونداي-اق كيىز ءۇي, «التىن ادام» سياقتى ەجەلگى قۇندىلىقتار دارىپتەلدى. «مەن اق الماستاي وتكىر ەم, ەرلىكتىڭ بيىك شوقتىعى ەم. قازىعىن قاققان حاندىقتىڭ, جانىبەك, كەرەي – تەكتىدەن! قاسىم حان سالعان قاسقا جول, قاسيەت كوزى دەپ بىلەم. ەسىم حان سالعان ەسكى جول, وسيەت ءسوزى دەپ بىلەم. تاۋكەنىڭ جەتى جارعىسىن, جەتى قازىنام دەپ بىلەم», دەپ ازاتتىق اڭساعان قازاق ەلىنىڭ ابزال ارناسى قاي تۇستان باستالاتىنىن بايىپتى باياندايدى.
ن.نازارباەۆ: ءبىز قازاقستاندى عالامعا استانا ارقىلى باسقا قىرىنان كورسەتتىك. استانانىڭ ءاربىر تاسى, ءاربىر قۇرىلىسى مەن كوشەسى – ءبار-ءبارى مەنىڭ جۇرەگىمنەن ءوتتى. سوندىقتان ولاردىڭ ءبارىن جۇرەگىمنىڭ ءبىر بولشەگى سانايمىن. بۇل ىستەرمەن ءالى دە اينالىسۋدامىن. جۋىردا مەن استانانىڭ تۇرعان جەرى ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ناعىز گەوگرافيالىق ورتاسى ەكەندىگىن ەستىپ, قاتتى تاڭ قالدىم. ەندى ونى قۇرلىقتىڭ بارلىق ۇزدىك ىستەرى مەن جاقسى جاڭالىقتارىنىڭ ورتالىعى بولعانىن قالايمىن. سول ماقساتپەن ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىز. قالانىڭ بارلىق قىرىمەن قازىر ماقتانۋعا بولادى, بىراق مەن اسىرەسە استانانىڭ كوپتەگەن نىساندارىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق ونەردىڭ ۇزدىگى ەكەندىگىنە ماقتانامىن. سونىڭ ىشىندە «ديسكاۆەر» مەن بارلىق ارحيتەكتۋرالىق جۋرنالدار اتاپ وتكەن پيراميدانى اسىرەسە ماقتان تۇتامىن. بۇل ايرىقشا عيمارات. پيراميدا دەگەننىڭ ءوزى دە ادامنىڭ ءومىرى تارىزدەس دۇنيە ەكەن عوي. جاستايىنان جايىلا ءومىر سۇرگەن ادام ءومىر بويى ءبىر بيىككە ۇمتىلادى عوي, پيراميدا دا سول سياقتى. سوندىقتان دا ونىڭ فيلوسوفيالىق دانالىعى وتە تەرەڭ.
جاڭا ادامدار بەينەسىن قالىپتاستىرعان ەلوردا رۋحى ەڭسەلى. وعان اسىرەسە, جاستاردىڭ قوسىپ جاتقان ۇلەسى تولايىم. جاستىق ارمان حالىقتىڭ ۇلى مۇراتىمەن استاسىپ, ايقىن باعىتتارعا بەت الىپ بارادى. مۇنى ماڭگىلىككە بەرىلەر سىي دەمەگەنىمىزبەن, سول بايلىقتى عۇمىر بويى ساقتاي الاتىن جاندار تۋرالى ايتۋ عانيبەت. جاستىق شاق پەن تۋعان جەردى ءبىر-بىرىمەن ەگىز ۇعىمداي ەتەنە جالعاستىرعان ەلوردا تاعىلىمىندا تابىستى بەلەستەر مول. ەلوردا كەلبەتىنە بۇگىندە جۇرتشىلىق قىزىعا كوز تىگەدى. كۇننەن كۇنگە كوركەيگەن قالىبى قايراتتى ۇل مەن قىزدارىنىڭ كۇش-جىگەرى مۇنان كەيىن دە ەل مۇددەسىنە قىزمەت ەتە بەرەتىنىن اڭعارتادى. ەكراننان اسەم قالانىڭ كورىكتى عيماراتتارى كولبەي سىرعىپ جاتقانى اسەرلى. ساحنا ورتاسىنان الىپ بايتەرەك بوي كوتەرىپ كەلەدى. جان-جاعى ۇلتتىق ناقىشتارعا تولى وسى ورنەكتەر بىرتىندەپ لالا گۇلدەرگە اينالا باستادى. سۋ بۇرقاقتار تىرشىلىك كوزىندەي توڭىرەگىن سەرگىتەدى. استانانى كوتەرۋدە جاستاردىڭ ۇلەسى ەرەكشە ەكەنىن ايقىنداعان يدەيا ونەرپازدار قيمىلىمەن تولىقتى. ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ارتىستەرى ءمادينا باسپاەۆا مەن تايىر گاتاۋوۆ ونەرى جاستىق بەلەستىڭ جاسىل قۇراعىنداي ەلەستەدى. سايىن دالانىڭ توسىندە قازاق ەلىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان اسەم استانا پايدا بولدى. بۇل سۇندەت بايعوجين ورىنداعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «مەنىڭ قالام» انىمەن تولىعا ءتۇستى.
ن.نازارباەۆ: ءبىز اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى اڭساپ وتكەن تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن باقىتتى ۇرپاق بولعانىمىزعا تاۋبە دەيمىز. مۇنداي جاعداي ەندى ەشقانداي ۇرپاقتىڭ باسىندا بولمايدى, سەبەبى تاۋەلسىزدىك ءبىر-اق رەت جاريالانادى. تەك اللا تاعالا ونى باياندى قىلعاي. مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاي-ءتاي باسقان العاشقى قادامىن, ودان بۋىنى بەكىپ, وسە باستاعانىن, ات جالىن تارتىپ اتقا مىنگەنىن, ودان 20 جاسقا كەلىپ جىگىت بولعانىن كورگەنىم ءۇشىن ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن. اللاعا تاۋبە دەيمىن, قۋانىشتىمىن. 50 جاسىمدا قازاق ەلى مەنىڭ يىعىما وسىنشا جۇكتى ارتىپ, العا قاراي جۇرگىزەتىن سەن بولاسىڭ دەپ سەنىم ارتتى. مەن جان-دۇنيەممەن, العان بىلىمىممەن, بويدا بار كۇش-قۋاتىممەن وسى جۇمىستى اتقارىپ كەلە جاتىرمىن. جانە بۇل جولدا جالعىز ەمەسپىن, توڭىرەگىمە قولىنان ءىس كەلەتىن جانداردى توپتاستىردىم. مەنىڭ بار تىلەگىم دە, ارمانىم دا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ باياندى بولۋىنا قىزمەت ەتۋ بولدى دا, بولىپ تا كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ماڭگىلىك بەيبىتشىلىكتە, بىرلىكتە ءومىر سۇرگەنىن قالايمىن. باي بولعانىن تىلەيمىن. بولاشاقتا ءبىزدىڭ ەلدى كۇردەلى ماماندىقتاردى مەڭگەرگەن ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ باسقارعانىن قالايمىن. جاستارىمىزدى جوعارى دامىعان شەل ەلدەردە وقىتىپ, ولاردىڭ ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋىنە جاعداي جاساپ جاتقانىمىز دا سول سەبەپتەن. ۇرپاقتارىمىزدىڭ بەيبىت, باقىتتى, باي ەلدە ءومىر سۇرگەنىن قالايمىن. مەنىڭ ارمانىم دا, تىلەگىم دە وسى.
20 جىل عالام ءۇشىن ءبىر قاس قاعىم ءسات قانا. بىراق وسى قاس قاعىم ساتتە قازاقستان ءجۇز جىلدىقتارعا تاتيتىن جولداردان ءوتىپ, سونشالىقتى تابىستارعا جەتتى. ءبۇگىنگى ۇلىق مەرەكە كۇنى مەن ءاربىر قازاقستاندىققا وتباسىلىق باقىت تىلەي وتىرىپ, ەلىمىزدەگى بەيبىتشىلىكتى, دوستىقتى جانە باۋىرلاستىقتى ساقتاۋعا اتسالىڭىزدار دەر ەدىم. ەشقاشان دا سارىۋايىمشىلدىققا سالىنباي, ءتۇرتىنىپ ەڭبەك ەتە بەرۋ كەرەك, ەڭبەك ەتكەن ادامعا تابىس وزىنەن-ءوزى كەلەدى. ارينە, قازىر عالامدىق قيىندىقتار تۋىپ تۇر, بىراق ولاردىڭ الدىن الۋعا ءبىز دايىنبىز. بارشاڭىز دا باقىتتى بولىڭىزدار. تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭگىلىك بولسىن. ءار وتباسىندا باقىت پەن بىرلىك بولسىن.
قازاقستان جەراستى بايلىعى مەن تابيعي قورى مول ەل. ەڭسەلى ەل جىلدان جىلعا ءوسىپ, وركەن جايىپ كەلەدى. كەيدە ءبارىن دە قايتا باستاۋعا تۋرا كەلىپ جاتادى. مۇندايدا باق پەن ءساتتىڭ تەك ەڭبەكسۇيگىش ەلدىڭ عانا ەنشىسىنە بۇيىرارى حاق. تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن, ەڭسەلى ەلورداسىن تۇرعىزعان قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى ۇلان-اسىر تويىمەن سول باقىت تاڭى شاپاعىن شاشىپ, شاتتىق اۋەنمەن تەربەتەدى. ءبىز جەر-انانىڭ سىيعا تارتقان مولشىلىعىن شىن جۇرەكتەن قابىل الىپ, ونى ماڭگى ءوز قامقورلىعىمىزعا الامىز دەگەن حالىقتىق يدەيا قالىقتاعان ءار ءاننىڭ جولدارىمەن جۇرەككە شىمىرلاي تارادى. تاۋەلسىزدىككە ارنالعان مەرەكەلىك شوۋ ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ سوزىنە جازىلعان يگور كرۋتويدىڭ «ءۇمىت مەكەنى» انىمەن قورىتىندىلاندى. نۇرجامال ۇسەنباەۆا مەن باتىرحان شۇكەنوۆ ورىنداعان ءاننىڭ قايىرماسى قازاقتى قايراتتاندىرادى. الاش بالاسىنىڭ قاناتىن الىستارعا سەرمەتىپ, ءورىسىن ۇزارتا بەرۋگە ۇمتىلدىرادى.
بىزدەر ءومىرىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتكەن ۇلى وقيعانىڭ كۋاگەرلەرىمىز. ەلىمىز ازات, ەندەشە جانىمىز دا سونداي ىزگىلىكتى جولدى اڭسايدى. ءجۇز جىلدان سوڭ مۇنىڭ ءبارى ارينە, ءبىزدىڭ وتكەن تاريحىمىزعا اينالادى دەگەن جۇرگىزۋشىلەر لەبىزى كەشتى تياناقتاپ, مەرەكەلىك شوۋعا كەلگەن حالىقتىڭ ءنوپىرى ۇلى تويدىڭ جالعاسار ءدۇبىرىن اڭعارتتى.
«تاۋەلسىزدىك – قازاعىمنىڭ ارمانى» مۋزىكالىق داستانى مەرەكەلىك وتشاشۋمەن اياقتالدى.
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تىلشىلەر توبى.
