كورمەنىڭ ماقساتى – قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ

ەلورداداعى قازىرگى زامانعى ونەر مۇراجايىندا گەرمانيانىڭ قازاقستانداعى جىلى اياسىندا گفر ەلشىلىگى جانە اتالعان مۇراجايدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن “قازىرگى زا­مان­عى گەرمانيا” اتتى فوتوسۋرەت كورمەسى اشىلدى. وتكەن 2009 جىل قازاقستاننىڭ  گەرمانياداعى جىلى دەپ جاريا­لانىپ, جىل اياسىندا ەكى ەلدىڭ ءتۇرلى سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان اۋقىمدى شارالار ويداعىداي جۇزەگە اسى­رىل­عان بولاتىن. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: “قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن گەرمانيا فەدە­راتيۆتىك رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان ساتىنەن باستاپ دوستىق پەن سەنىمدىلىك سيپاتتا بو­لىپ كەلەدى. ساياسات, ەكونوميكا, ءما­دەنيەت سالالارىنداعى قارقىندى قارىم-قاتىناستارعا جوعارى دارە­جە­دەگى بەلسەندى كەزدەسۋلەر ىقپا­لىن تيگىزۋدە. 2009 جىلى گەرمانيا تاراپىنان قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ گەرمانياداعى جىلى تابىستى وتكىزىلدى”, – دەپ اتاپ كور­سەتكەن ەدى. وسى جىلدىڭ 3 اقپانىندا استا­نادا گەرمانيانىڭ قازاق­ستان­داعى جىلى سالتاناتتى تۇردە اشىل­دى. ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعى ۋا­قىت وتكەن سايىن قارقىندى دامىپ كەلەدى. ال كوپشىلىك قاۋىم كورمە­دەن گەرمانيانىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنان, ەكونوميكاسى مەن عىلىمي-زەرتتەۋلەرىنەن, مادە­نيەتى مەن تىنىس-تىرشىلىگىنەن فو­تو­سۋرەتتەر مەن دەرەكتەمەلەر ار­قىلى حاباردار بولادى. كورمەنىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقستان مەن گەرمانيا اراسىنداعى مادەني ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ىقپال ەتۋ. ويتكەنى, گەرمانيا ءداستۇرلى قۇندىلىقتارى مول, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارى دامىعان ەل بولىپ تابىلادى. كورمەنى, سونداي-اق تانىمال نەمىس فوتوگرافى تورستەن ەلگەردىڭ ەرەكشە كومپوزيتسيالىق فوتوسۋرەتتەرى تولىقتىرىپ تۇر. كورمە 25 اقپانعا دەيىن جۇمىس ىستەيدى. بۇدان سوڭ كورمە ەلىمىزدىڭ وزگە دە كوپتەگەن قالالارىندا  ۇيىمداستىرىلادى. “ەگەمەن-اقپارات”. اۋدان جاستارىنىڭ فورۋمى قاندىاعاش قالاسىنداعى مادە­نيەت ۇيىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق –جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىڭدىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىنان تۋىندايتىن تالاپتارعا سايكەس جاستار اراسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ جولدارىنا جانە “ديپلوممەن – اۋىلعا” جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان مۇعالجار اۋدانى جاس­تارىنىڭ فورۋمى بولدى. ونى “نۇر وتان” حدپ مۇعال­جار اۋداندىق فيليالى مەن  اۋدان­دىق ىشكى ساياسات ءبولىمى ۇيىم­داستىردى. فورۋمدا اۋدان اكىمى سەرىك شاڭعۇتوۆ ءسوز الىپ, ەلباسىمىزدىڭ جاستار ماسەلەسىن ۇدايى نازاردا ۇستاپ كەلە جات­قا­نىنا, ولاردى قولداپ وتىرعانىنا توقتالدى. بىلتىر اۋدان مەكتەپ­تەرىنە ورنالاستىرىلعان  63 جاس ماماننىڭ 46-سى اۋىلدىق جەرلەرگە بارىپتى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار اۋدان جاستارىنا ۇندەۋ قابىلدادى. ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى. قورىتىندى  كوڭىلگە قونىمدى ستاتيستيكا اگەنتتىگى ەلىمىزدىڭ قاڭتار ايىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قورىتىندىلارىن جاريا ەتتى. اگەنتتىك تاراتقان مالىمەتتەرگە قاراعاندا, وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-جەلتوقسان ايلارىنداعى دەرەكتەر بويىنشا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى 15887,8 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. مۇندا ءىجو قۇرىلىمىندا تاۋار ءوندىرۋدىڭ ۇلەسى 43,8 پايىزعا, ال قىزمەت كورسەتۋ 54,8 پايىزعا ارتتى. قازىر ورتالىق ازيا وڭىرىنە كەلەتىن شەتەل ينۆەستيتسياسى كولە­مى­نىڭ 80 پايىزى قازاقستانعا تيە­سىلى ەكەنى بەلگىلى. بۇل ەلىمىزدىڭ سايا­سي تۇراقتىلىعى مەن داعدارىس جاع­دايىندا ءتيىمدى ەكونوميكالىق سايا­سات جۇرگىزە العان ۇكىمەتتىڭ حالىق­ارالىق ساحنادا وزگە ەلدەردىڭ سەنىم ۇدەسىنەن شىعا بىلگەندىگىن كورسە­تە­دى. كەشە ستاتيستيكا اگەنتتىگى وتكەن ايدا رەسپۋبليكاعا تارتىلعان ين­ۆەس­تيتسيانىڭ كولەمىنىڭ تاعى دا بىرنەشە مارتە وسكەنىن حابارلادى. اگەنتتىك توراعاسى ءاليحان سمايى­لوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, قاڭتار ايىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەس­تي­تسيانىڭ كولەمى 175,9 ملرد. تەڭ­گەنى قۇرادى. سونىمەن بىرگە, ول تۇ­تى­نۋ باعالارىنىڭ يندەكسى قاڭتار ايىندا وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭى­مەن سالىستىرعاندا 107,3 پايىزدى كورسەتكەنىن, ال ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىنىڭ باعاسى – 3,9, ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلاردىڭ – 9,4 پايىزعا, اقىلى قىزمەت كورسەتۋ 10,1 پايىزعا ارتقانىن مالىمدەدى. ەندى حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىستارىنا كەلسەك, اگەنتتىكتىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, ول 39 806 تەڭگەنى قۇرادى. ال حالىقتىڭ ورتاشا ايلىعى 13,6 پايىزعا ارتىپ, 82 779 تەڭگە بولدى. وتكەن ايدا ەلىمىزدە جۇمىسسىزدار 542,9 مىڭ ادامعا جەتتى. جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارىندا جۇمىسسىزدار رەتىندە تىركەلگەندەر سانى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا 63,4 مىڭ ادامدى قۇرادى نەمەسە ەكونوميكالىق بەل­سەندى حالىق سانىنىڭ 0,7 پايىزىن كورسەتتى. اتالمىش اگەنتتىكتىڭ قا­زاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينا­لى­مىنا قاتىستى تاراتقان مالىمەتتەرى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنە قاراعاندا, كوڭىل كونشىتەرلىك دەۋگە بولادى. ماسەلەن, ءاليحان سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى سىرتقى ساۋ­دا اينالىمى 7160,4 ملن. اقش دوللارىن, ونىڭ ىشىندە ەكسپورت – 43195,7 ملن. دوللار, ال يمپورت 28408,7 ملن. دوللاردى قۇراعان. بۇ­دان باسقا سالالارعا كەلسەك, وتكەن ايدا ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى بىلتىرعى جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 10,3 پايىزعا ارتىپ, 884,6 ملرد. تەڭگەگە جەتكەن. مۇندا كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندە جانە كارەرلەردى قازۋدا ءوندىرىستىڭ – 5 پايىزعا, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە – 24,5 پايىزعا, ەلەكترمەن جاب­دىق­تاۋ, گاز, بۋ بەرۋ جانە اۋا باپتاۋدا 4,6 پايىزعا وسكەنىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 45,1 ملرد. تەڭگەگە ءوستى. اگەنتتىكتىڭ مالىمەتتەرىنە قارا­عاندا, قازىر رەسپۋبليكادا 299 008 زاڭدى تۇلعالار تىركەلىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە 283 505 ۇيىمنىڭ 50 ادامنان ارتىق قىزمەتكەرلەرى بار. جالپى, ەلىمىزدە تىركەلگەن زاڭدى تۇل­عالاردىڭ 188 924-ى جۇمىس ىستەۋدە. ونىڭ 174 401-ءى شاعىن كاسىپ­ورىندار. داستان كەنجالين. باسەكەنىڭ باسى جازدا باستالادى استانادا قارجى مينيسترلىگى سالىق كوميتەتى مەن “اتامەكەن” وداعى” ۇەپ-ءتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق كومپانيالار جەتەكشىلەرىنىڭ ەلىمىزدىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋىنە بايلانىستى سالىق سالۋ جانە كەدەن اكىمشىلىگى ماسەلەلەرىنە ارنالعان كەزدەسۋى ءوتتى. كەزدەسۋدە كەدەندىك باقىلاۋ مەن ونى رەسىمدەۋدى وڭتايلاندىرۋ, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتى دامىتۋ, ترانزيتتىك تاسىمال تاري­فىن قالىپتاستىرۋدىڭ ناقتى تەتىك­تەرى, كەدەن سالىعى, قازاقستاننىڭ وداققا كىرۋىنە بايلانىستى سالى­ناتىن جاناما سالىقتار, ونىڭ ءىشىن­دە قوسىلعان قۇن سالىعى مەن اكتسيزدەر ماسەلەسى جونىندە اڭگىمە قوزعالدى. سونىمەن بىرگە, وندا وتكەن جىلى قابىلدانعان سالىق كو­دەكسىنىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى ماسە­لە قارالدى. جيىندا وسى ماسەلەلەر بوي­ىن­شا سالىق كوميتەتى ماماندارى مەن كاسىپكەرلەر تاراپىنان بىرقاتار ءما­لىمەتتەر بەرىلدى. وندا بيىلعى جىل­دىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ, ەن­گىزىل­ەتىن جاناما سالىقتار الۋ كەدەن ورگاندارىنان سالىق مەكەمەلەرىنىڭ قۇزىرىنا وتەتىنى حابارلاندى. سونىمەن بىرگە, ءۇش ەلدىڭ اراسىندا تاۋارلاردى جەتكىزۋ ءۇشىن كەدەندىك راسىمدەردىڭ جەڭىلدەتىلەتىنى, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتى دامىتۋ ءۇشىن تاراپتاردىڭ ءوزارا كەلىسىمدەر ءتۇزىپ, بارلىق ماسەلەنى شەشۋگە قولايلى جاعدايدىڭ جاسالاتىنى اتاپ كورسەتىلدى. كەزدەسۋدە وتاندىق تاۋار ءوندى­رۋ­شىلەردىڭ شەتەلدىك كاسىپكەرلەر­مەن باسەكەگە ءتۇسۋ ماسەلەسى دە كەڭى­نەن قارالدى. مۇندا ەلىمىزدىڭ استىق وندىرۋشىلەرى قانداي جاعداي بولسا دا كورشىلەس ەلدەرگە ءوز ءونىم­دەرىن وتكىزە الاتىندارىن ايتسا, “قاز الكو” سياقتى الكوگولدى ىشىمدىكتەر دايىندايتىن كومپا­نيا­لاردىڭ وكىلدەرى كەرىسىنشە, ەگەر رەسەيلىكتەر قازاقستان رىنوگىنا كىرەتىن بولسا, وندا وتاندىق تاۋار­لارعا دەگەن سۇرانىس­تىڭ كەميتىنىن جاسىرمادى. ولار­دىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ سەبەبى تاۋار­دىڭ ساپاسىندا ەمەس, شەتەل­دىك ءونىمنىڭ كوپ جارنا­مالانا­تىنىنا بايلانىستى. – قازىر ەلىمىزدە حالىقتىڭ 60 پايىزى رەسەيدىڭ سپۋتنيكتىك تەلە­ار­نالارىن تاماشالايدى. ال وندا جارنامانىڭ كوپ بولىگى ىشىمدىك­تەرگە ارنالعانى بەلگىلى, ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ونداي جارنامالار بەرۋگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنعان. سون­دىقتان 1 شىلدەدەن باستاپ رەسەي كومپانيالارى بارلىق كەدەندىك رەسىمدەۋدىڭ جەڭىل تۇرىنەن ءوتىپ, قازاقستانداعىداي 1 ليتر سپيرتكە 100 تەڭگە تولەپ, ءوز تاۋارلارىن سا­تاتىن بولسا, وندا دۇكەن سورەلە­رىندەگى ىشىمدىك اتاۋلىنىڭ ءبارى تەك سولتۇستىك كورشىمىزدىڭ ساپاسىز تاۋار­لارىنا تولا ما دەگەن قاۋپىمىز بار. ءبىز رەسەيلىكتەر سياقتى الكو­گولدى ىشىمدىكتەردى ناسيحاتتاپ جات­قان جوقپىز, ءبىزدىڭ ماقساتىمىز تەك جەرگىلىكتى حالىققا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ, جۇمىسشىلارعا جالاقى بەرۋ, وتاندىق ءونىمنىڭ از مولشەردە ساتىلسا دا ساپالىسىن عانا ساۋ­دا­لاۋ, – دەيدى “قازالكو” قاۋىم­داستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ءامىرجان قاليەۆ. داستان كەنجالين.