باستى باقىتىمىز – تاۋەلسىزدىگىمىز

«ارماندا كەتكەن ارىستاردىڭ اسىل مۇراتىنا ءبىز مىڭجىلدىقتار توعىسىندا قول جەتكىزدىك. الاشتىڭ ايبىنى اسىپ, كۇن ءسون­گەنشە ازات بولدى», دەپ باستادى قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ار­نال­عان سالتاناتتى جينالىستى ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ. سول اسىل مۇراتقا جەتكەلى بەرگى 20 جىلدا ءجۇرىپ وتكەن جولىمىز تاريح بەدەرىندە بولماشى ۋاقىت سانالادى. قازاق ەلىنىڭ ەڭ باستى باقىتى – وسى با­تىر­لاردىڭ بىلەگىمەن, انالاردىڭ جۇرەگىمەن, جاستاردىڭ جىگەرىمەن كەلگەن تاۋەلسىزدىگى. ازات­تىقتى اتا-بابالارىمىز قانشاما عا­سىر­لاردان بەرى ارمانداپ كەلدى. قۇدايعا مىڭ دا ءبىر شۇكىر دەيىك, تاۋەلسىزدىگىمىز بىزگە ەشقانداي دا قان توگىلمەستەن بۇيىردى. كەڭەس وداعى قۇرامىنان شىعىپ, ءوز بەتىمىزشە شاڭىراق كوتەرىپ, قازىر سول ەلىمىزدىڭ كەرەگەسىن بەرىك ەتىپ جاتقان جايىمىز بار. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ورنىقتى دامۋىنىڭ ەڭ ماڭىزدى فاكتورى – اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن شەكاراسىنىڭ بەرىكتىگى. مۇنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن ءوزىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىندا شە­كا­راسىن تۇڭعىش رەت شەگەندەپ العان قازاق حالقى وتە جاقسى بىلەدى. وسىلايشا بۇكىل باتىس ەۋروپانىڭ اۋماعىنا تەڭ ۇلان-بايتاق جەردى الىپ جاتقان قازاقستان قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن اسكەردىڭ, قارۋدىڭ كۇشىمەن ەمەس, بەيبىت جولمەن كەلىسىم ارقىلى شەشىپ كەلەدى. تاۋەلسىز ەل بولعالى جەتكەن تابىستارى­مىز اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي قازاق­ستان­دى پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا دەپ جاريالاعان 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭ پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋ فۋنك­تسياسىن جۇزەگە اسىراتىن رەسپۋبلي­كا­نىڭ جوعارى وكىلدى ورگانى بولىپ تابىلا­تىنىن بەكىتىپ بەردى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇراقتى نەگiزدە جۇمىس iستەيتiن, ەكi پالاتادان تۇراتىن (سەنات جانە ءماجiلiس) پارلامەنت ومىرگە كەلدى. بىرنەشە پارتيا دوداعا تۇسكەن سوڭعى سايلاۋ «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پار­تياسىنىڭ ايقىن جەڭىسىمەن اياقتالدى. باسقا پارتيالاردىڭ بىردە-بىرەۋى 7 پايىز­دىق كەدەرگىنى ەڭسەرە المادى. ناتيجەسىندە نۇروتاندىقتار پارلامەنت ماجىلىسىندەگى بارلىق 98 ورىندى يەلەندى. جاڭادان ساي­لان­عان ءماجىلىس ساياسي جۇيەنىڭ قۇرامداس ءبو­لىگى رەتىندە ءوزى دە جاڭارۋعا ءتۇسىپ, بۇكىل قىز­مەتىن, اسىرەسە, نەگىزگى فۋنكتسياسى – زاڭ شى­عارۋ ءىسىن قوعامدىق قاتىناستاردىڭ قازىرگى زامانعى كۇردەلى, وسكەلەڭ تالاپتارىمەن ۇيلەستىرە ءبىلدى. بۇگىندە ەلباسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق دامۋ باعىتىنداعى كوپتەگەن باستا­ما­لارى جوعارى زاڭ شىعارۋشى وكىلەتتى ورگان تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتىلىپ بارىپ ۇلكەن ومىرگە جولداما الىپ جاتىر. ناتيجەسى دە وراسان. «نۇر وتان» حدپ مەن ونىڭ ماجىلىستەگى فراك­تسيا­سىنىڭ جانە ۇكىمەتتىڭ ءوزارا ىنتىماق­تاس­تىقتا ارەكەت ەتۋى ارقاسىندا پرەزيدەنت جول­داۋى مەن پارتيانىڭ حالىقتىق تۇعىر­نا­ماسىنداعى مىندەتتەر ابىرويمەن اتقارى­لىپ كەلەدى. 2007 جىلدان باستاپ قازاق­ستان­نىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ وڭ قارقىنمەن ءوسۋى وسى ءسوزىمنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك. 2009 جىلعى الەمدىك قارجى داعدارىسىنا قاراماي, ەلىمىز بىلتىر ىشكى جالپى ءونىمىن 148 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكىزدى. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەگى حالىقتىڭ سا­لىمدارى 2011 جىلى 2,5 تريلليون تەڭ­گەدەن اسىپ, 2007 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,5 تريلليون تەڭگەگە ۇلعايدى. جۇمىس­سىزدىق دەڭ­گەيى 5,2-5,4 پايىز دەڭگەيىنە دەيىن تومەن­دە­دى. قازىر «حالىقتىق IPO» ءجۇ­زەگە اسىرۋ­دا­مىز. بۇل دا حالىقتىڭ نارىق جاعدايىنا بەيىمدەلىپ ەڭبەك ەتىپ جاتقانىن كورسەتەدى. بۇل تولاعاي تابىستارىمىز جاڭا كوكجيەك­تەر­دى باعىندىراتىنىمىزعا نىق سەندىرەدى. پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا سايلاۋشىلاردىڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا جاپپاي داۋىس بەرىپ, سەنىم بىلدىرگەنى حالىقتىڭ ەلباسىنىڭ اينا­لا­سىنا توپتاسقانىن كورسەتتى. ن.نازار­باەۆ­تىڭ سايلاۋداعى ۇستەم جەڭىسى قازاقستان حال­قىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن ءىس باسىنداعى مەملەكەت باسشىسىمەن بايلانىستىراتى­نىن ايقىن دالەلدەپ بەردى. بيىلعى كونستيتۋتسيا كۇنىنە جانە ەل ءتاۋ­ەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ەلىمىز­دىڭ باس قالاسىنداعى «قازاق ەلى» مونۋمەنتى الدىندا ەل پرەزيدەنتى – قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتى­سۋى­مەن اسكەري شەرۋ وتكىزۋىمىز اتا زاڭى­مىزدىڭ قادىرى ارتىپ, ەلىمىزدە زايىرلى دا قۇقىقتىق قوعام ورناعاندىعىن پاش ەتتى. ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقا­سىن­دا بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدى, حالقىمىزدى بۇكىل دۇنيە ءجۇزى بىلەدى. قازاقستاننىڭ شى­عىستان جارقىراعان جۇلدىزداي شوقتىعى بيىك بولۋىنىڭ سىرى جاقسى جاعىنان تانىل­عاندىعىندا دەسەم قاتەلەسپەيمىن. مەملەكەتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن يادرو­لىق قارۋدان الەمدە ءبىرىنشى بولىپ باس تارت­تى. يادرولىق قارۋ ەشقانداي ەلگە, حالىققا جاقسىلىق اكەلمەيتىندىگى بەسەنەدەن بەلگىلى. ونى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن دە قانشاما قارجى قا­جەت دەسەڭىزشى. بۇل جونىندە پرەزيدەنت ن.نا­زارباەۆ اقش-تاعى كەلىسسوزدەر جايىندا «عاسىرلار توعىسىندا» اتتى كىتابىندا ناق­تى بىلاي دەپ كورسەتكەن: «قۇراما شتاتتار 1992 جىلى يادرولىق قارۋسىز مەملەكەت اتانۋمەن شەكتەلۋ تۋرالى قايتا ءسوز كوتەردى. مەن تاعى پىكىرىمنەن تاپجىلمادىم: اۋەلى ۇلى مەملەكەتتەر ءبىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىمىزگە كەپىلدىك بەرسىن, سوسىن ءبىز ءوز اۋماعىمىزداعى بارلىق يادرولىق قارۋلاردان باس تارتامىز». وسىنىڭ ءوزى سول كەزدەگى كەلىسسوزدەردىڭ بولا­شاق قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاعانىن كورسەتىپ تۇرعان جوق پا. ءبىزدىڭ ەلدىڭ يادرو­لىق قارۋدان العاشقى بولىپ باس تارتقانى بۇگىندە الەمگە ۇلگى بولىپ وتىر. ءبىزدىڭ قا­سيەتتى جەرىمىزدى ونداعان جىلدار بويى وي­رانداعان سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى قول قويعالى بيىل تۋرا 20 جىل تولدى. جەر بەتىندەگى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى­نان كەيىنگى ۇلكەن قۇرىلىم – 56 ەلدىڭ باسىن قوسقان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمىنىڭ ءۇشىنشى مىڭجىل­دىق­تاعى, ءححى عاسىرداعى ءسامميتى قازاقستاننىڭ توراعالىعىمەن استانادا ءوتتى. استانا دەك­لا­راتسياسى تاريحقا التىن ارىپتەرمەن جا­زىل­دى. بۇل دا وسى جيىرما جىلدىقتا جەتكەن الەمدىك باستى جەڭىستەرىمىزدىڭ ءبىرى. ەكونوميكالىق سالاداعى جەتىستىكتەرىمىز قانشاما. ەگەر 2011 جىلدىڭ كورسەتكىشىن الار بولسا, وسى جىلداعى ىشكى جالپى ءونىمدى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ باسىنا شاققاندا 11 مىڭ اقش دوللارىنان كەلەدى ەكەن. ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا, بۇل كورسەتكىش 2013-2014 جىلدارى 14,5 مىڭعا جەتۋى ءتيىس. ارينە, مۇ­نىڭ بارلىعى دا ايانباي ەڭبەك ەتۋدىڭ ءنا­تي­جەسى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەر ۋاقتىلى ورىن­داپ, پارلامەنت سوعان لايىقتى, حالىق ىڭ­عايى­نا دۇرىس كەلەتىن زاڭ شىعارۋدىڭ ار­قا­سىندا وسىنداي جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىر­مىز. ەلىمىز وسىلايشا ەرتە ەسەيىپ, ەكونومي­كا­سى وركەندەگەن مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلدى. ءبىز بۇدان دا ارى قاراي دامي بەرەمىز. سەبەبى, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قابىلدان­عان 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق باع­دار­لامادا وسىنىڭ بارلىعى دا كورىنىس تاپ­قان. ودان بەرى قاراي كەلەتىن بولساق, قازىر 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپار جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى باعدارلامالاردىڭ ءبارىنىڭ ماقساتى – قازاقستان مەملەكەتىن وركەندەگەن ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسۋ, قا­زاق­ستاندىقتاردىڭ كوڭىلىنە سەنىم ۇيالاتۋ. الەم­دى جايلاعان داعدارىسقا قاراماستان, كەيىنگى ءۇش جىلدا بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن, زەينەتاقى مەن جاردەماقىنى ءوسىرىپ, الەۋمەتتىك كومەككە باسا نازار اۋدا­رىپ كەلەمىز. ەكونوميكالىق ساياسات ەكونو­مي­كانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋعا, ەڭ الدىمەن, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى كاسىپورىندارىنىڭ يننوۆا­تسيالىق قىزمەتىنە, قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قۇرۋعا, جەكە ينۆەستيتسيالاردى ىنتا­لان­دىرۋعا باعىتتالاتىن بولسا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ليتسەنزيالىق-رۇقسات بەرۋ جۇيە­سىن جانە باقىلاۋ-قاداعالاۋ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ارقىلى بيزنەس-احۋالدى جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاسپاق. بيۋدجەت تاپ­شىلىعىن بولجامدى ءىجو-گە قاتىستى 2012 جىلعى 2,6 پايىزدان 2014 جىلى 1,3 پايىزعا دەيىن نەمەسە 758,5 ملرد. تەڭگەدەن 460,2 ملرد. تەڭگەگە دەيىنگى قىسقارتۋ جوسپار­لانعان. مەملەكەتتىك ساياسات شاعىن جانە ورتا بيز­نەستى قولداۋعا باعىتتالىپ وتىر. ەل ەكو­نوميكاسىنىڭ باسىم بولىگىن ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ يەلەنۋىنە دە وڭتايلى جاعداي جاسالىپ جاتىر. ەلباسى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋىندا وسى سالاعا ايرىقشا نازار اۋداردى. يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ قالالاردا عانا ەمەس, اۋدان ورتالىقتارىندا دا ىسكە اسۋى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءوسىپ-ءور­كەن­دەۋىنە ارنالعان باستاما ەكەنى ايدان انىق. وسى ورايدا مۇنداي يگى شارالار ەل ەكونو­مي­كاسىندا باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەردىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا جول اشىپ وتىر. قازاقستاننىڭ گاۋھارى – استانا قالاسىن سالۋىمىزدىڭ ءوزى ۇلكەن تاريحي وقيعا. 1994 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە ەلباسىنىڭ استانانى كوشىرۋ تۋرالى بايانداماسىن قىزۋ تالقىلاي كەلىپ, ەل استاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىمەن كەلىسكەن دەپۋتاتتار وزدەرىنىڭ بۇل شەشىمدەرىنە «تۋعان كۇنگە ءجاي سىيلىق» دەپ تە قاراعان بولار. سول كەزدەردە مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن­دەردىڭ ءبىرازى ەل استاناسى اۋىستىرىلعان كەزدە بۇل جاققا كەلۋگە كۇماندانىپ, الما­تى­دا قالىپ قويدى. بىراق بۇگىنگى تاڭدا اس­ت­ا­نانىڭ اقمولا جەرىنە كوشىرىلۋى دۇرىس ەكەندىگىنە بارلىعىمىزدىڭ كوزىمىز جەتتى. سا­رىارقا توسىنەن ادەمى دە ءزاۋلىم عيماراتتارى بوي كوتەرگەن ەلوردانىڭ كوركىنە قازىر الەم تامساناتىن بولدى. بىلايشا ايتقاندا, تا­ريح­تىڭ جاڭا بەتى اشىلدى. حالىقارالىق ولشەمدەرگە ساي كەلەتىن قالا قازىر ەلىمىزدىڭ ايبىنى دا ماقتانىشى. سوڭعى جىلدارى مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنىڭ دەنساۋلىعىنا مەيلىنشە كوپ كوڭىل ءبولىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. بارلىق ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى – «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ, سونىڭ ناتيجەسى وڭ وزگەرىستەر اكەلۋدە. بۇعان ناقتى مىسال كەلتىرەر بولساق, بيىل ەلىمىز بويىنشا بالا تۋ كورسەتكىشى 25 پايىزعا ءوسىپ, ءولىم 11 پايىزعا ازايعان. ال ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى 2 جىلعا ارتقان. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە الەمنىڭ وزىق تەح­نو­لوگيالارى يگەرىلىپ, زاماناۋي قۇرال-جاب­دىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن كوپتەگەن جاڭا كاسىپورىندار اشىلۋدا. ەندىگى ماسەلە جەتكەن جەتىستىكتەردى ەسەلەي ءتۇسۋ. ەگەر حالىقتىڭ بىرلىگى بەكەم بولىپ, ەلباسىمىزعا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ, «پرەزيدەنت بىرەۋ, حالقى تىرەۋ» دەگەن قاعيدا ۇستانساق, وندا قازاقستاننىڭ شوقتىعى بيىك ەلۋ مەملەكەت­تىڭ ورتاسىندا تۇراتىن كۇننىڭ دە جاقىنداي تۇسەتىنى انىق. ساۋىرباي ەسجانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.