حالىق – سىنشى, بىراق ارقاشان ءادىل, – دەيدى الماتى قالاسىنداعى بوستاندىق اۋدانىنىڭ اكىمى زاۋرەش امانجولوۆا

ەلىمىزدە 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ اراسىنداعى ايەلدەر وكىلەتتىگىن 30 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى قويىلعانى بەلگىلى. 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش تەك 10 پايىزدى عانا قۇراعان. ەلباسى ن.نازارباەۆ بيىلعى جىلى وتكەن قازاقستان ايەلدەرىنىڭ تۇڭعىش سەزىندە نازىك جاندىلاردىڭ ورتالىق ورگانداردا دا, جەرگىلىكتى جەرلەردە دە باسشىلىق لاۋازىمدارعا وتە ناشار ۇسىنىلاتىنىن العا تارتىپ: «بۇگىندە ەلىمىزدە بىردە-ءبىر ايەل وبلىس اكىمى جوق, 3 اۋدان اكىمى مەن 5 وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارلارى عانا ايەلدەر», دەي كەلە, ۇكىمەتكە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن, ۇلتتىق كوميسسيامەن, «نۇر وتان» پارتياسى باسشىلىعىمەن بىرلەسىپ, ايەلدەردى شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيىنە دەيىن تارتۋ جونىنەن 2016 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان ناقتى ءىس-قيمىلدار جوسپارىن جاساۋدى تاپسىرعان بولاتىن. مىنە, سول ءۇش اۋدان اكىمىنىڭ ءبىرى – الماتى سياقتى ءىرى مەگاپوليستەگى ءوندىرىس, ساۋدا ورىندارى, الەۋمەتتىك نىساندارى كوپ ورنالاسقان ىرگەلى بوستاندىق اۋدانىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان زاۋرەش امانجولوۆا. ول – ەگەمەندىك العاننان كەيىن الماتى قالاسىندا اۋدان اكىمدىگىنە تاعايىندالعان تۇڭعىش ايەل. كەشەگى دارىگەر, بۇگىندە بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى, جىگەرلى دە ىسكەر باسشىمەن سىر-سۇحباتىمىز اكىمدىك جۇمىستىڭ قىر-سىرى, اۋداننىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى مەن كەمشىن تۇستارى جايلى وربىمەك. – زاۋرەش جۇمانالىقىزى, قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتىن باس­قار­عان جىلدارى جۇمىسقا بىلەك سى­بانا كىرىسىپ, سالاعا قان جۇگىرگەن تۇستا, كۇڭگەيدەگى باس شاھاردىڭ ەڭ ءىرى اۋ­دانىنا اكىم بولىپ تاعايىندالدىڭىز. سول كەزدە جۇرتشىلىق اراسىندا: «ءدا­رىگەر قالاي اكىم بولماق؟» دەگەن سياقتى از-كەم ءاڭ­گىمە ءوربىپ بارىپ باسىلعان-دى... – ساۋالىڭنىڭ استارىن ءتۇسىندىم. ۋاقىت زىمىران دەگەن, اكىم بولعانىما دا ەكى جىل­دان اسىپ بارادى. شىنىمدى ايتسام, قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆ شاقى­رىپ, ماعان ۇلكەن سەنىم ارتىپ, قالامىز­داعى بەتكە ۇستار اۋداننىڭ تىزگىنىن ۇستات­قاندا تاڭعا­لىپ, قاتتى ساسقانىم سونشا­لىق, قالا اكى­مىنە: «مەنەن قانداي اكىم شىعار, دارىگەر ەمەسپىن بە؟» دەپپىن. سوندا ول كىسى: «بۇگىندە ەلبا­سىنىڭ ايەل ادامداردى باسشى قىز­مەتكە كوتەرۋ كەرەك دەگەن ساياساتى بار. نەگە اكىم بولماسقا؟ سەنىڭ قولىڭنان ءىس كەلەدى. قازاق ءتىلىڭ دە, ورىس ءتىلىڭ دە جوعارى دەڭ­گەيدە. ونىڭ ءۇس­تىنە ادامنىڭ باستى بايلىعى – دەنساۋ­لىعى ءۇشىن كۇرەسىپ, دەن­ساۋ­لىق ساق­تاۋ سالاسىن باسقاردىڭ. حالىق­تىڭ مۇڭ-مۇقتا­جىن, جاعدايىن جاقسى بىلە­سىڭ. ودان كەيىن دارىگەرگە ءتان ەرەكشە ءبىر قاسيەتىڭ بولار, ادامداردىڭ كوڭىل-كۇيىن تۇسىنۋگە تىرىسا­تىنىڭ. بىلە-بىلگەن اكىمگە, ەڭ ال­دىمەن, وسىنداي قاسيەتتەر كەرەك. ودان كەيىنگى سەنەتىنىم – ەڭبەكقورلىعىڭ», دەدى. وسى­­لايشا, ويلاماعان جەردەن وسى قىز­مەتكە كەلدىم. ۇجىمعا اكەلىپ تانىستىراردا كوپ جىلدار وسى اۋداندى باسقارعان, ۇلكەن ازامات امانكەلدى كاريمۋللين اعامىزدىڭ ادامگەرشىلىگىنە ريزا بولدىم. كوپتى كور­گەن, ءومىردىڭ ۇلكەن مەكتەبىنەن وتكەن تاجىريبەلى ادام عوي, سىرتقا شىعىپ اكىمدى كۇتىپ تۇرعانبىز. ەڭسەم تۇسىڭكىرەپ كەتسە كەرەك: «قارىنداسىم, ساعان نە بولعان؟ ونە بويى جارقىراپ جۇرەتىن قىزىمىز ەدىڭ عوي. كوتەر ەڭسەڭدى», دەگەنى. ونىسى راس. «قالاي بولار ەكەن, جۇمىستى الىپ كەتە الار ما ەكەنمىن», دەپ ءبىراز قوبال­جىعانىم انىق-تىن. ويتكەنى, وتىز جىل ءبىر سالادا عانا جۇمىس جاسادىم. ال اۋدان باسقارۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ماعان سول مەزەتتە ابەكەڭنىڭ ءسوزى ۇلكەن دەمەۋ بولدى. ەرتەڭىندە كابينەتكە كەلىپ, ەسىكتى جاۋىپ الىپ: «اكىمنىڭ جۇمىسى قانداي؟ نەدەن باستاسام ەكەن؟ قالاي بولار ەكەن؟» دەپ ءبىراز ۋاقىت ويلاندىم. ارينە, پەندە بولعان سوڭ ادام بالاسى ءومىرىنىڭ ءبىر بەلەسىندە ءبىر ءسات اينالاسىنا كوز سالىپ, قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن سارالاپ, وي ءورى­سىندە شو­مىلارى راس. وسى رەتتە ايتارىم, تاۋەل­سىزدىك بىزگە كوپ مۇمكىندىك بەردى. ەگەمەن­دىكتىڭ ارقاسىندا ەڭسەمىز تۇزەلىپ, كەرەگەمىز كەڭەيىپ, تەرەزەمىز وزگە ەلمەن تەڭەستى. مەنىڭ اكىم بولىپ تاعايىندا­لۋىمنىڭ ءوزى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ەكەنى راس. ەگەمەن ەلدىڭ 20 جىلدىق تاري­حىندا نازىك جاندى ايەلدەرگە كورسەتىلگەن قۇرمەت, بەرىلگەن مۇمكىندىك كەمەڭگەر ەلباسىنىڭ كەمەل ساياساتىنىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىن. ءبىراز ويدان سوڭ الدىمەن اۋداندى ارالاپ, كوزىممەن كورەيىن دەدىم. راس, بۇرىن ەمدەۋ مەكەمەلەرىن بىلگەنمەن, قالانىڭ ينفرا­قۇرىلىمىنا كوڭىل بولمەپپىن. ونىڭ ۇستىنە ۋاقىت تا بولا بەرمەيتىن. كو­لىكتە كەلە جاتىپ كوبىنە وقيتىنمىن, بولماسا جازعانىڭدى, سويلەيتىن ءسوزىڭدى پى­سىقتاپ وتىرعانىڭ. ەندى اكىم بولعاندا كولىكتە كەلە جاتىپ: «مىناۋ نەگە بىلاي تۇر؟ اناۋ نە؟» دەپ باسىڭ «360 گرادۋسقا» بۇرىلادى. ۇلكەن اۋدان. كوشەلەردىڭ 30 پايىزى شاھاردىڭ شىرايىن كەلتىرىپ وتىرعان ماگيسترالدى كوشەلەر. كوپتەگەن ءىرى شاعىن اۋداندار ورنالاسقان. «وربيتا», «الماگۇل», «قازاقفيلم» شاعىن اۋداندا­رىن, كوشە, اۋلا, ويىن الاڭدارىن, جولاي بالاباقشا, مەكتەپكە كىرە كەتىپ, تانىسىپ, قانداي پروبلەمالارى بارىن بايقادىم. الماتى اسەم, ۇلكەن قالا بولعاندىقتان, ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلە – تازالىق. ونى ءبارىمىز بىرگە كۇش سالىپ اتقارۋ مىندەتىمىز. باعامداپ قاراسام, اكىمدىك قىزمەتكە 20 جىل باسشىلىق وتىلمەن كەلىپپىن. ارينە, ول از ۋاقىت ەمەس. پەرزەنتحانانى, ۇلكەن پەريناتالدى ورتالىقتى, ءىرى مەگاپوليستەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن باسقارۋ ءوز الدىنا, ماماندىعىمنىڭ ءوزى ءبىر مەزەتتە ءبىر ەمەس, ەكى ادامنىڭ ومىرىنە جاۋاپتى بولدى. بۇل – ۇلكەن سىن. وعان قوسا ونىڭ شارۋاشىلىق جاعى, ەكونوميكالىق, قارجى, زاڭدىلىق جاعىن بىرگە الىپ جۇرەسىڭ. سونداعى كورگەن-بىلگەنىم, تاجىريبەم اكىم­دىك قىزمەتتى الىپ كەتۋگە كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. ونىڭ ۇستىنە, قالا اكىمدىگىنىڭ كومان­داسىنا, ارىپتەستەرىمە ريزاشىلىعىم­دى بىلدىرگىم كەلەدى. ولاردىڭ قامقورلىق­تارىن ونە بويى سەزىنىپ وتىردىم. مىنە, وسىنداي قولداۋ, قامقورلىق ۇلكەن كۇش-قۋات, جىگەر بەردى. – قاشاندا ەل باسقارۋ, كوش باستاۋ وڭاي شارۋا بولماعان. وسى قىزمەتكە وتىراردا الدىمەن نە ويلادىڭىز؟ – حالىق – قۇدايدىڭ ءبىر اتى دەگەن. حالىق سىنشى, كورەگەن, ءارى قاشاندا ءادىل, سەنىڭ ەڭبەگىڭدى جەمەيدى, دۇرىس باعاسىن بەرەدى. ال سول حالىققا قىزمەت جاساۋ ۇلكەن مارتەبە بولسا, ەكىنشىدەن, باسشى­لىق قىزمەتتىڭ ادامعا ەڭ ءبىرىنشى مىندەتتىلىگى – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى مەن حالىقتىڭ ارتقان سەنىمىن اقتاۋ. ودان سوڭ ساعان سەنىم ارتقان ازاماتتاردى ۇياتقا قالدىرماۋ. ال ونى قالاي اقتايسىڭ؟ ول ءۇشىن جانىڭدى سالىپ ەرتەلى-كەش ەڭبەك ەتۋگە, ادال قىزمەت جاساۋعا ءتيىسسىڭ. – ادامنان ادامنىڭ جاراتىلۋى قان­شالىقتى تابيعي قۇبىلىس دەگەنمەن, قا­زەكەم ونىڭ قاۋىپتىلىگىن, قيىندىعىن «ەكىقابات ايەلدىڭ ءبىر اياعى جەردە بولسا, ءبىر اياعى كوردە», دەپ ەكى اۋىز سوزبەن ايتىپ قويعان. مىنە, سونداي قيىن جاع­دايدا قولى­نان قانداۋىرى تۇسپەگەن ءدا­رىگەر رەتىندە سان مارتە انا مەن بالانىڭ ءومىرىن ساقتاپ قا­لۋدا جەدەل شەشىم قابىل­داۋعا تۋرا كەلگەن شىعار. دەمەك, ءسىزدىڭ وسى كاسىبي قاسيەتىڭىز اكىم­دىك قىزمەت­تە شەشىم قا­بىل­داۋدا, ۋا­قىتىندا شا­را قولدانۋدا سەپتىگىن تيگىزەتىن بولار؟ – ونىڭىز راس, وتىز جىل­دان استام اكۋشەر-گينەكولوگ بولىپ قىزمەت اتقاردىم. ادامنان ادام شىققان وڭاي ەمەس. ءسابيدىڭ دۇنيە ەسىگىن قاشان شىر ەتىپ اشاتىنىن ەشقاشان ءدال ايتا الماي­سىڭ. ول دارىگەردەن سۇرا­مايدى. بۇيىرعان ۋاقىتىندا, مەزگىلىندە كەلەدى. سوندا كۇن, ءتۇن دەمەي ادامنىڭ ءومىرى قىل ۇستىندە تۇرعاندا دۇرىس شەشىم قابىلداۋ – تەك بىلىكتى ماماننىڭ ءىسى. مىنە, وسى شەشىمدى قابىلداۋدا دارىگەردىڭ كاسى­بيلىگىمەن, بىلىگىمەن قاتار, جۇرەك قاجەت. اتاقتى عالىم ءابۋ ءالي يبن سينا: «ءدارى­گەردە قىران قۇستىڭ قىراعىلى, ارىستاننىڭ جۇرەگى مەن قىزدىڭ نازىك قولى بولۋى كەرەك», دەگەن ەمەس پە. سول ايتقانداي, بىرەۋدىڭ عانا ەمەس, ەكى ادامنىڭ ومىرىنە جاۋاپ بەرەسىڭ. كەيدە اۋىر جاعدايدا وپەراتسيانى باستاعان كەزدە: «قالاي بولار ەكەن, ناتيجەسى قانداي بولادى؟» دەپ قوبال­جىپ, ىشكى جاندۇنيەڭنىڭ ءدىرىلىن سەزگەنمەن, بارلىق جيعان ءبىلىمىڭدى, تاجىريبەڭدى سالىپ, ەلدى دۇرلىكتىرمەي سالقىنقاندى ءارى باتىل شەشىمگە كەلىپ, ىسكە كىرىسۋىڭ قاجەت. ويتكەنى, ساعان ءۇمىت ارتىپ, تاعدىرى مەن ءومىرىن تاپسىرعان قانشاما ادام تۇر. ونىڭ ۇستىنە وپەراتسيا ۇستەلىنىڭ جانىندا جالعىز ءوزىڭ عانا ەمەسسىڭ. ول جاۋاپكەرشىلىكتى سەنىمەن بىرگە كوماندا مۇشەلەرى دە بولىسەدى. بىراق, سەن كوشباسشى بولىپ تۇرعان سوڭ, ولار ساعان قارايدى. ال ەندى ءبارى ارتتا قالىپ, «ۋھ», دەپ وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزگەندە, وزىمىزگە ءوزىمىز قۋانىپ قول سوعامىز. سەبەبى, دارىگەر­لىك ىستە ءبارى سوڭعى ناتيجەمەن ولشەنەدى. اكىمدىك قىزمەتتە دە سونداي, شەشىمدى دەر كەزىندە قابىلداۋعا تۋرا كەلەدى. – جۇمىس ىستەگىسى كەلگەن ادامعا ەكى جىل دا از ۋاقىت ەمەس, اتقارعان شارۋالار دا بارشىلىق بولار. بۇگىنگى اۋدان­نىڭ جاعدايى, احۋالى قالاي؟ – اۋدانىمىز قالا بويىنشا جەر كولەمى جاعىنان ءبىرىنشى, حالقىنىڭ سانى جاعىنان ەكىنشى ورىندا. 289 مىڭ تۇرعىنىمىز بار. اۋداندا نەگىزىنەن بايىرعى الماتىلىقتار تۇرادى. اكىم قاشاندا حالقىنىڭ اراسىنان كورىنىپ, ورتاسىندا ءجۇرۋى ءتيىس قوي. وسىن­دايدا حالىقپەن كەزدەسكەندە اقساقالدا­رىمىز, اۋدان تۇرعىندارى شەشىلمەي جاتقان ماسەلەلەردى وزدەرى اتاپ كورسەتىپ بەرەدى. ارينە, اۋداننىڭ ەڭ نەگىزگى كورسەتكىشى – ەكونوميكالىق دامۋى. قۇدايعا شۇكىر, قازىر­گى تاڭدا اۋدانىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىس­تىق جاعدايى جامان ەمەس, جوعارى دەۋگە دە بولادى. 19 ءىرى كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. وتكەن جىلى 57,6 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلسە, نەگىزگى ينۆەستي­تسيالىق كاپيتال 139,4 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بىلتىر سالىق باسقارماسىنا 35 431 ورتا جانە شاعىن بيزنەس نىسانى تىركەلسە, ونىڭ 23 050-ءى جۇمىس جاساۋدا. سوندىقتان دا, اۋدانىمىز سالىق پەن تولەمدەر تۇسىرۋدەن قالا بويىنشا ەكىنشى ورىندا. بۇل – قالا بويىنشا سالىقتىڭ 20 پايىزى ءبىزدىڭ ۇلەسىمىزدە دەگەن ءسوز. بۇل – وتە جاقسى كورسەتكىش. ۇكىمەتتىڭ «جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا اۋداندا ءبىراز جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. سونىڭ ارقاسىندا قانشاما تۇرعىن­دارىمىز جۇمىسپەن قامتىلدى. كوپتەگەن ازاماتتار وقۋعا جىبەرىلىپ, قايتا دايارلاۋ كۋرسىنان وتۋدە. قازىرگى كەزدە, ءوزىڭىز بىلەسىز, قالامىزدا قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. كوپتەگەن كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ءزاۋلىم عيماراتتار بوي كوتەرىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, جۇمىسسىز جۇرگەن ازاماتتار دا از ەمەس. ءبىر وكىنىشتىسى, قۇرىلىسشى­لارعا دەگەن سۇرانىستىڭ كوپتىگىن بىلە تۇرا جۇمىسسىز ازاماتتاردى, جاستاردى سىلاقشى, سانتەحنيك, كرانشى, سلەسار ماماندىق­تارىن مەڭگەرۋگە جىبەرسەك, وقۋعا, جۇمىس ىستەۋگە دەگەن نيەتتىڭ جوقتىعى بايقالادى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەن «جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ, جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى, بالاباقشالار كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, كولىك جولدارى دا ءبىرشاما رەتكە كەلتىرىلدى. بيىل پرەزيدەنتىمىز «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالاي­مىز!» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن ايماق باسشى­لا­رىنا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشى­لىعىن جاڭعىرتۋ تۋرالى بىرقاتار مىندەتتەر جۇكتەگەن بولاتىن. وسى باعىتتاعى جۇمىس ءبىزدىڭ اۋدانىمىزدا دا قولعا الىنىپ وتىر. ايتا كەتەتىنى, بۇل باع­دارلاما كوپتەگەن ادامدى جۇمىسپەن قامتۋدا. سودان بولار, اتالعان باعىتتاعى جۇمىستار قالا اكىمىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا. ەلباسىنىڭ حالقىنا دەگەن قامقورلىعى­نىڭ ارقاسىندا «بالاپان» باعدارلاماسى دا جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازىر 2400 بالا كەزەكتە تۇرعانمەن, ولاردىڭ سانى جىلدان جىلعا ازايۋدا. جىلىنا قالادا ون-ون ەكى بالاباقشا اشىلۋدا. 15 بالا­باقشا مەكتەپ جانىندا جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق اۋدان اۋماعىندا ەڭ بەتكە ۇستار 25 مەملەكەتتىك مەديتسينالىق مەكەمە جۇمىس جاسايدى. ولار – اۋداننىڭ ابىرويى. جالپى, ءبىلىم سالاسىن ۇلكەن الىپ كەمە دەسەك, وندا ۇلكەن بولاشاق­تىڭ ىستەرى ات­قارىلۋدا. اۋداندا 35 جالپى ءبىلىم بەرۋ (28 بيۋدجەتتىك, 7 جەكە), 34 مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە (27 بيۋدجەتتىك, 7 جەكە) بار. اۋ­داننىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, بىزدە جاستار كوپ شوعىر­لانعان. اۋدان اۋما­عىندا 16 جوو بول­سا, ولاردا 80 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت وقيدى. ونىڭ ىشىندەگى ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن «ءۇل­كەن قالامىزداعى كىشىگىرىم قالا» دەپ اتاي­مىز. ق.ءسات­باەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى دە ءىرى وقۋ ورىندا­رىنىڭ ءبىرى. اۋداندا قالا جۇرت­شى­لىعى مەن قوناق­تارى ەمىن-ەركىن دەمالىپ, اسەم تابيعاتىن تاماشالاي­تىن ادەمى مادەني ورىندار بار­شىلىق. سولاردىڭ ءبىرى – الاتاۋدىڭ بوكتە­رىندە 73 گەكتار جەردى الىپ جاتقان تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ساياباعى. ول قالانىڭ كوركىنە كورىك قوسىپ, الماتىلىق­تاردىڭ ەڭ ءبىر ادەمى دەمالىس ورنىنا اينال­عان. ارينە, بىلتىر­عى جىلى وتكەن ازيا­دا جايىندا قالاي ايتپاي وتەمىز. وسىناۋ حالىق­ارالىق دەڭگەيدەگى سپورتتىق دودانى الەم مويىنداعان قازاق­ستان جوعارى دارەجەدە ۇيىمداستىرا ءبىلدى. ول دا بولسا تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلكەن جەتىستىگى. قالاداعى جەتى وليمپيادا نىسانىنىڭ ەكەۋى – بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت سارايى مەن حالىق­ارالىق ستاندارتقا ساي سالىنعان بەس مىڭ ورىندىق ترامپلين بىزدە ورىن تەپكەن. سىرت كوز – سىنشى دەيدى عوي حالقىمىز, وعان وليم­پياداعا قاتىسۋشى شەت ەل سپورتشى­لارى جوعارى باعاسىن بەردى دە. ءارى وسىناۋ ماڭىزدى وقيعانىڭ سالتاناتتى جابىلۋى­نىڭ ءبىزدىڭ قالامىزدا, سونىڭ ىشىندە بوستان­دىق اۋدانىندا ءوتۋى ۇلكەن مارتەبە مەن اسقان جاۋاپكەرشىلىك. مىسالى, مەن كەلگەندە ءترامپليننىڭ 20 پايىز جۇمىسى عانا اتقارىلعان-دى. قالا اكىمى اپتا سايىن جيىن وتكىزىپ, ءوزى قاداعالاپ وتىردى. حالىق اراسىندا: «ۇلگەرە الا ما, الماي ما؟» دەگەن ءسوز دە ءجۇردى. سپورت سارايىن دا ەلگە كورسەتۋگە ۇيالمايتىنداي جوعارى دەڭگەيدە بىتىردىك. مىنە, مۇنىڭ ءبارى ءومىر مەكتەبى, سودان كوپ نارسە ۇيرەندىك. ودان كەيىن 1958 جىلدان بەرى كۇردەلى ءجون­دەۋ كورمەگەن ورتالىق ستاديون دا الەمدىك ستاندارتقا ساي ەتىپ جاساقتالدى. ونداعى جۇگىرۋ جولاعى الەمدە ءۇش مەملەكەتتە عانا بولسا, سونىڭ ءبىرى – قازاقستان. مىنە, قالا­مىز­دا وسىنداي تاريحي نىسانداردى سالۋدا ونىڭ باسى-قاسىندا بولعانىم مەن ءۇشىن ۇلكەن تاجىريبە ءارى مارتەبە. مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا دا قوعامدا اقپاراتتىق-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلعان. قارقىندى, جان-جاقتى دامۋدىڭ باستى كەپىلى – ول ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن قوعامنىڭ ءبىر مۇددەگە بىرىگۋى, توپتاسۋى. مىنە, وسىنى ساقتاپ, دوستىعىمىزدى ءارى قاراي دا نىعايتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان يدەولوگيالىق باعىتتاعى كوپتەگەن شارالار ىسكە اسىرىلۋدا. – اۋداندا بار شارۋا وڭتايىنان كەلىپ جاتپاعان بولار, قانداي قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلۋگە تۋرا كەلەدى؟ – ارينە, قيىندىقتار بار. ماسەلەن, اۋ­دان­داعى ونەركاسىپ وندىرۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارادى. ولار­دىڭ جۇمىستارى جاز ايىندا جۇرگەنمەن, قىستا بەلسەندىلىگى تومەندەيدى. سولاردىڭ جۇمىستارىن بىرقالىپتى جۇرگىزۋگە ارەكەت جاساساق دەيمىن. ەكىنشى پروبلەمامىز – جابايى ساۋدا. اكىمشىلىك, قۇقىق قورعاۋ ورىندارى, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ قىزمەتى, پارتيالىق باقىلاۋىمىز بار, ءبىر جاعىن قاداعالاساق, ەكىنشى جاعىنان شىعىپ جاتادى. الايدا, وسى شارۋانى ۇنەمى قاداعالاپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى. الماتى – كورىكتى, ادەمى قالا. بۇگىندە شاھاردا بازار جەتكىلىكتى, جول-كولىك ماسە­لەسى شەشىلگەن. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ حالىق ەسىك الدىنا شىعىپ ساۋدا-ساتتىق جاساساق, بولماسا ەسىك الدىنان ساتىپ الا قويساق دەيدى. قازىر قالا اكىمى بازارلاردى جوعارى دەڭ­گەيگە كوتەرۋدى, ءوز قاراجاتتارىنا ءبىر ۇلگىدە, جاقسى ديزايندا بولۋىن قامتاما­سىز ەتۋدى قولعا الىپ وتىر. كەيبىرى قىزىل سىزىقتا تۇر. سونداي-اق, ءبىرىنشى قاجەت­تىلىك­تەگى تاۋارلاردىڭ باعاسىن باقىلاپ, قاداعالاۋ ماقساتىندا ءار اپتا سايىن اۋدانداعى ءىرى ساۋدا ورىندارىندا مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. بىراق ءالى دە بولسا سەبەپسىز باعانى ءوسىرۋ فاكتىلەرى ورىن الىپ جاتادى. مۇنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن الماتى وبلىسىنىڭ ىلە اۋدانىمەن جانە جامبىل وبلىسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, تۇراقتى تۇردە ارنايى اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭ­كەلەرىن وتكىزىپ تۇرامىز. – اكىمنىڭ ۇستەلىنەن ستەتوسكوپتى كورۋ قىزىق ەكەن. بۇل ءبىر جاعىنان ءوزىڭىز قالاعان ماماندىققا دەگەن قۇر­مەت شىعار دەپ ويلايمىن. مەديتسينانى ساعىنىپ ءجۇرسىز بە؟ – مەنەن كوبىنە: «ءسىز مەديتسينانى ۇمىتىپ قالعان جوقسىز با؟» دەپ سۇرايدى. مەن ايتار ەدىم, بىلگەن نارسە ۇمىتىل­مايدى ەكەن. ەگەر ارىپتەستەرىم كەڭەسىمدى قاجەت ەتىپ شاقىرىپ جاتسا, كومەگىمدى ايامايمىن. ءبىر تۇسىنگەنىم, ادام ءبىر-ءبىرىن ىزدەپ, ءبىر-ءبىرىن كەرەك ەتىپ, شىن نيەتىمەن ارالاسىپ-قۇرالاسىپ تۇرسا, بارلىق اۋىرت­پا­لىق جەڭىلدەيدى. جۇمىس بارىمىزگە جەتەدى. ال ادامداردى الداي دا, ەشكىمنىڭ اۋزىنا قاقپاق بولا دا المايسىڭ. ەگەر دارىگەر ءبىلىمدى مامان بولسا, وندا ول قان­داي جاعدايدان دا شەشىم ىزدەپ تابادى. ءبىر تۇيگەنىم, الدىڭا كەلگەن ادامنىڭ پروب­لەماسىن وزىڭدىكىڭدەي سەزىنسەڭ, ول ادام دا سونى ءتۇيسىنىپ, ۇلكەن قۇرمەت بىلدىرەدى. دارىگەر – ۇلى ماماندىق. وتىز جىلدان بەرى 13 مىڭ بالانىڭ كىندىك شەشەسى بو­لىپپىن. بۇل دەگەنىڭىز, ءبىر كىشكەنتاي قا­لا­شىق ەمەس پە؟ قانداي عانيبەت! قوناققا بارساڭ دا, كوشەدە كورسە دە: «زاۋرەش جۇمانالىقىزى, مىناۋ ءسىزدىڭ بالاڭىز», دەگەندە بار نيەتىڭمەن بالاقايدىڭ ماڭ­دايىنان يىسكەپ, ءبىر راحاتتاناسىڭ. ارينە, ولاردىڭ بارلىعىن ەسىڭدە ساقتاي الماي­سىڭ. بىراق, سەن سول وتباسىنىڭ كوكەيىندە, جۇرەگىندەسىڭ. مىنە, بۇل – دارىگەر ماماندىعىنىڭ قۇدىرەتى. بۇل – جەكە باسىڭداعى تىرلىكتى قالدىرىپ, ادامنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن توگىلگەن تەردىڭ وتەمى. – زاۋرەش جۇمانالىقىزى, قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن باسقارىپ جۇرگەندە باستاعان شارۋامدى ءبىتىرىپ كەتە المادىم-اۋ دەگەن «اتتەگەن-ايلا­رىڭىز» بولدى ما؟ – ءبىر قۋاناتىنىم, پرەزيدەنتىمىزدىڭ «100 اۋرۋحانا, 100 مەكتەپ» باعدارلاماسى قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتىندە ىستەگەن كەزىمدە قولعا الىندى. بۇعان دەيىن قالا باسشىلارىنا: «الماتىدا سوڭعى 18 جىلدان بەرى بىردە-ءبىر اۋرۋحانا, ەمحانا سالىنعان جوق...», دەپ جازاتىنبىز. سول باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدا سالا باسشى­سى رەتىندە قانداي ءپروفيلدى اۋرۋحانا سالۋ كەرەكتىگىن انىقتاۋ ۇلەسىمە ءتيىپ, بەس اۋرۋحانا, ءبىر ۇلكەن ەمحانا سالۋعا شەشىم قابىلداپ, جۇمىستى باستادىق. سولار­دىڭ الدىڭعىلارىنىڭ ءتورت قاباتى, ارتىنىڭ نولدىك تسيكلى بىتكەندە قىزمەتتەن كەتتىم. جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋىنىڭ ادام ومىرىنە دەگەن قاۋپىن ەرەكشە سەزىنە وتى­رىپ, جەدەل جاردەم اۋرۋحاناسىنىڭ ءبىر عيماراتىندا قالالىق كارديولوگيا ورتا­لى­عىن اشقانبىز. سوندا: «بۇل اۋرۋحا­نانىڭ 100 جىلدىق تاريحى بار», دەپ دۇرلىككەندە, ەڭ ءبىرىنشى جەدەل جاردەم اۋرۋ­حاناسىنىڭ ورنىنا سالىناتىن اۋرۋ­حا­نانىڭ جوباسى كورسەتىلدى. ول بىلتىر پايدالانۋعا بەرىلدى. التىنسارين كوشەسى بويىندا ءححى عا­سىرعا ءتان زاماناۋي, كەرەمەت №2 بالالار اۋرۋحاناسى اشىلدى. 260 ورىندىق قالا­لىق تۋبديسپانسەر, كۇنىنە ءبىر ۋاقىتتا 500 ادامعا قىزمەت كورسەتەتىن №17 ەمحانا مەن 150 ورىندىق پەريناتالدىق ورتالىق سا­لىنىپ, ىسكە قوسىلدى. قۇرىلىسشىلارعا راحمەت, جاقىن ارادا سول التى نىساننىڭ سوڭعىسى – №4 كلينيكالىق اۋرۋحانا پايدالانۋعا بەرىلمەك. مىنە, وسىنداي بىتكەن ۇلكەن شارۋاعا از دا بولسا ۇلەس قوسقانىما ماقتانامىن. دارىگەر رەتىندە ايتارىم, بۇگىندە مەديتسينادا جۇمىس جاساۋعا بارلىق مۇمكىندىكتەر بار. تەك كاسىبي ءبىلىمىڭدى جەتىلدىرىپ وتىرۋ قاجەت. ويتكەنى, قانشا مىقتى اپپارات, قىمبات قۇرال-جابدىق بولعانمەن, بىلىكتى كاسىبي مامانسىز العا جىلجۋ جوق. – ماسەلەنكي, بۇل قىزمەتتەن كەتۋگە تۋرا كەلدى دەلىك, دارىگەرلىكتەن قول ءۇزىپ قالدىڭىز, قاي جۇمىستى تاڭدايسىز؟ – ارينە, دارىگەرلىكتى. ماعان قاشاندا باسشىلىق قىزمەتتە كۇش بەرەتىن ۇلكەن كاسىبيلىك بىلىگىم. ويتكەنى, ەرتەڭ جۇمىس­سىز قالامىن دەپ قورىقپايمىن. كاسىبي دارىگەر قاشاندا قاجەت. ال جاقسى بىلگەن نارسەڭ ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. ونىڭ ۇستىنە, مەن دارىگەر رەتىندە ءوز مۇمكىن­دىگىمدى كورسەتە العان اداممىن. رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, ءومىردى, ادامداردى جاقسى كورەمىن. كەتىپ بارا جاتقان كىشكەنە بالانىڭ باسىنان سيپاپ وتكىم كەلەدى. سول ساعان ۇلكەن قۋات بەرەدى... ەندىگى ءبىر جاڭالىعىم, ءارى ۇلكەن ولجام – وسى جۇمىستا ءجۇرىپ, بۇرىن باستاعان دوكتور­لىق ديسسەرتاتسيامدى اياقتاپ, قورعادىم. – قۇتتى بولسىن! دوكتورلىق ەڭبەگى­ڭىزدىڭ جاڭالىعى نەدە؟ – بۇل ەڭبەك جۇكتىلىك پەن بوسانۋدىڭ ناتيجەسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان قازىرگى زامانعا ساي مەديتسينالىق-ۇيىمداستى­رۋ­شىلىق تەحنولوگيالاردى عىلىمي نەگىزدەۋ, ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ. سونىمەن قاتار, ولاردىڭ مەديتسينالىق-ۇنەمدىك تيىمدىلىگىن انىقتاۋدى كوزدەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, انانى بوساندىرۋدىڭ قاۋىپسىزدىگى. بۇرىن­دارى قالاي ەدى, انانىڭ قاعاناعىنان سۋى كەتتى مە, ءبىر-ەكى ساعاتتا جەدەلدەتىپ بوسان­دىرىپ الاتىنبىز. قازىر قاعاناق سۋىنىڭ مەرزىمىنەن ەرتە كەتۋى كەزىندە تولعاق وزدىگىنەن باستالماسا, ەكى كۇننەن ەكى ايعا دەيىن جۇكتىلىكتى سوزۋعا بولادى. مىسالى, سۋ كەتكەندە شارانا 900 گرامم بولسا, بۇل ادىستەن سوڭ 2900 گرامعا جەتكىزىپ بوسان­دىرۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل – كەرەمەت جەتىستىك ەمەس پە. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ءسىزدى ءالى دە بيىكتەردەن كورە بەرەيىك. اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى. سۋرەتتى تۇسىرگەن سەرگەي پەرمينوۆ.