امانجول قالىقوۆ: «ادام – كوڭىلدىڭ ق ۇلى»

«قابانباي كوشەسىمەن ءجۇرىپ كەلەسىڭ دە, «تسەليننىيعا» جەتپەي, سولعا بۇرىلاسىڭ. مەن ءۇيدىڭ تۇسىندا كۇتىپ تۇرامىن». امانجول اعا تەلەفونمەن وسىلاي دەگەن. سودان جۇرگىزۋشىگە ايتقانمىن, «قازىر قابانباي مەن امانگەلدىنىڭ قيىلىسىنا بارامىز. جا­­سى توقسانعا تولعان اقساقالمەن جو­لىعىپ, سويلە­سەمىن», دەپ. جاڭاعى ايتقان جەرگە جاقىنداي بەرگەندە كوشە بويلاپ كەلە جات­قان اعانى كورىپ, «توقتاي قال» دەگەنىمدە جۇرگىزۋشىنىڭ تاڭدانعان داۋسى وقىس شى­عىپ كەتتى. «وسى كىسى توقساندا ما؟..». را­سىندا دا, سىپتاي دەنەسىنە الماتىنىڭ ىستىق كۇنىنە ساي باستان اياق اپپاق كيىمى سونداي جاراسىپ, جەپ-جەڭىل جۇرىسپەن اياق­جولمەن اسىعا باسىپ بارا جاتقان امانجول اعاعا توقسان تۇرماق, سەكسەننىڭ ءوزىن قيما­عان­دايسىڭ. وسىدان جيىرما جىل بۇ­رىن سابىرحان اسانوۆتىڭ بۇل كىسىگە «اعا­جان» دەگەن ولەڭ ارناعانى, سوندا «اعاجان, قۇت­تى بولسىن جەتپىسىڭىز, تاريح بوپ بولاشاق­قا كەتتى ءىسىڭىز. كوپ بولسا ەلۋلەرگە كەلدى-اۋ دەگەم, جەتپىسكە ۇقساماي تۇر تەك ءتۇسىڭىز» دەپ جازعانى ويعا ورالدى. بىراق, شىندىعى سول: ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, ۇزاق جىلدار رەسپۋبليكانىڭ باسشى ورگاندارىندا جەمىستى جۇمىس ىستەگەن, قازاقستان كومپار­تياسىنىڭ التى سەزىنە قاتىسىپ, سونىڭ ۇشەۋىندە ورتالىق كومي­تەتتىڭ مۇشەلىگىنە سايلانعان, ونى از دەسەڭىز قاتارىنان ءتورت رەت قازاق سسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان قادىرمەندى اعامىز امانجول قالىقوۆ ەندى ەكى كۇننەن كەيىن, 22 تامىزدا ءدال توقسان جاسقا تولادى. ءبىز بۇل كىسىمەن سوناۋ پارتيا زامانى­نان ءتاپ-ءتاۋىر تانىس-ءبىلىسپىز. امانجول اعا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى پارتيا­لىق باقى­لاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇر­عان تۇستا مەن «سوتسياليستىك قازاق­ستاننىڭ» پارتيا تۇرمىسى ءبولى­مى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى, رەداك­تسيا­لىق القا مۇشەسى ەدىم. جۇرتشىلىقتىڭ گازەتكە ارىز-شاعىمدى كوپ جول­داي­تىن كەزى, سولاردىڭ اراسىندا ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشى­لاردىڭ (ولا­ر­دىڭ ءبارى كوممۋنيست ەكەندىگى بەلگىلى) جولسىزدىعى جونىندە جازىل­عان حاتتار دا از كەزدەسپەيدى. جۋرناليس­تىڭ ءوز كۇشىمەن باسى اشىلا قويمايدى-اۋ دەي­تىندەي كەي حاتتاردى امانجول اعا­نىڭ الدىنا اپارىپ, پارتيالىق با­قىلاۋ كوميسسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تەكسەرىپ بەرۋىن سۇرايتىنمىن. بەدەلدى دە بىلىكتى ورگاننىڭ سارابىنان وتكىزىپ بارىپ قولعا العان سوڭ, ارينە, ما­قالانىڭ سالماعى دا ارتا تۇسەتىن. مەنىڭ 1987 جىلدىڭ باسىندا ورتالىق كوميتەتكە قىز­مەتكە شاقىرىلۋىما گازەتتەگى پارتيا تۇر­مىسى ءبولىمى ۇي­ىم­­داستىرعان ماقالالاردىڭ سەبى دە تيگەن بولار دەپ شامالايمىن. كەزىندە سونداي ناقتى كومەگىن كورگەن امانجول اعا قالىقوۆتىڭ مۇشەلدى مە­رەيتويى الدىندا ول كىسىمەن سۇحباتتاسىپ, ءومىرى, وسكەن ورتاسى, ۇستازدارى مەن تۇستاستارى تۋرالى ويلارىن جۇرت­شى­لىققا جەتكىزۋدى وزىمە ىنىلىك پارىز سانادىم. ەندى سول اڭگىمەگە نازار سالىڭىز, قادىر­مەندى وقىرمان. – تورقالى توقسانىڭىز قۇتتى بولسىن, اعا. مەرەيتويىڭىزدىڭ قارساڭىندا بالالارىڭىز, نە­مەرەلەرىڭىز سىزگە ادەمى تارتۋ جاساعان ەكەن. ءوزى­ڭىزدىڭ جازعان-سىزعاندارىڭىزدىڭ, ءسىز تۋرا­لى ما­قا­لالاردىڭ, ولەڭ-جىرلاردىڭ باسىن قو­سىپ, ادە­مى كىتاپ شىعارىپ بەرىپتى. ارنايى قولتاڭ­بامەن استاناعا جىبەرگەنىڭىزگە راحمەت. عيبراتتى دۇنيە. توقساننىڭ بيىگىنەن قاراعان­دا نە كورىنەدى ەكەن؟ – ونىڭ شەت جاعاسىن وزدەرىڭنىڭ گازەتتەرىڭدە جاز­دىم عوي. مەن ول ماقالادا نەگىزىنەن تاۋەلسىز­دىك­تىڭ قادىر-قاسيەتى, ەلدىڭ وسى بيىگىن كورگەنىمە شۇكىر­شىلىگىم جايىندا اڭگىمەلەپ ەدىم. كولەمىن كوبەي­تىڭ­كىرەپ العانمىن با, رەداكتسياداعىلار قىسقارتقاندا كوبىنە ءوزىم جايىندا ايتىلعان جەرلەرى قالدى­رى­لىپتى دا, مەن بەينە ءبىر ماقتانىپ وتىرعانداي شىق­قان سياقتىمىن. ءبىر تۇسىندا قاتە دە كەتىپ قالىپتى... ساعان تەلەفون سوعىپ, مەنىمەن ءبىر سۇحبات جاساشى, ويلارىمدى ەركىن ايتايىن دەگەنىم سول. ايتپەسە, گازەتكە بۇلاي ءوتىنىش ايتۋ, وزىمە جارناما جاساپ جاتۋ ادەتىمدە جوق اداممىن. توقساننىڭ بيىگىنەن نە كورىنەدى ەكەن دەيسىڭ بە؟ كوپ نارسە كورىنەدى. وسىنشا بەلەستەن ءوتىپ, بۇگىنگى كۇنگە امان-ەسەن جەتكەنىمە, شىنىمدى ايتسام, كەيدە ايران-اسىر قالامىن. اقمولا وڭىرىندەگى قارا­جار دەگەن اۋىلدا 1921 جىلى تۋعانمىن. ول ءبىر اشار­شى­لىق­تىڭ اياعى بولسا, مەن ەندى ەس بىلە بەرگەندە ەل 1931-32 جىلدارداعى اشارشىلىققا ۇرىن­­عان. ەرەي­مەن­تاۋداعى قانجىعالىنىڭ ىشىندە ءۇش اۋىل ۋاق بار. اتىمىز ۋاق بولعانمەن, زاتىمىز ءىرى بولعان سى­ڭاي­لى. مەنىڭ اتام مۇستافا قاجىعا بارعان كىسى ەكەن. ەلى سىيلاپ تاپاڭ قاجى اتاپ كەتىپتى. وتىزىنشى جىل­دار­داعى اشارشى­­لىق ەلىمىزدى وتاپ ءوتتى دەيمىز عوي. ال ءبىزدىڭ تۇقىمدى ءتىپتى ءتۇ­بىرىمەن ج ۇلىپ ءتۇ­سىپتى. اتا­مىزدىڭ مۇسا, ۇسا, ءابدىراحمان, قالىق, احمەت, حا­بىش دەگەن التى ۇلى بولىپتى. سەنەسىڭ بە, سول التى ۇلدىڭ ءۇرىم-بۇتاعىنان قالعان جالعىز مەنمىن. اتام­نىڭ التى ۇلىنىڭ ءبارى اشتىقتان بالالارىمەن قوسا ءولىپ, 8 جاستاعى جالعىز مەن عانا ءتىرى قالىپپىن... وسىنداي قيامەت-قايىمدى كورگەن­نەن كەيىن دە شى­عار, مەن ءوز باسىم تۇرمىس-ءتىر­شى­لىكتەگى جەتىسپەۋشىلىك دەگەنگە ءتىپتى قينالىپ كورگەن ادام ەمەسپىن. اتام مۇستافا قاجىنىڭ اقىرعى بۇتاعى بولىپ, جالعىز وسكەننەن كەيىن مەن الدىما دا, ارتىما دا قاراپ ءوستىم. ارتىمنان ءسوز شىقپاۋىن ويلادىم. مەنى باۋىرىنا باسقان تىيىشتىق اجەم اشتان ءولىپ قالا ما دەپ قورقىپ, جەتىم بالالار ۇيىنە تاپ­سىر­عىزىپتى. ءيا, شىراعىم, مەندە بالالىق شاق دەگەن بول­عان جوق. نە اكە الاقانىنىڭ جىلۋىن, نە انا ءسوزى­نىڭ مەيىرىن سەزىنىپ ۇلگەرە المادىم. اكەم ءتىپتى ەسىمدە جوق. شەشەم دە ەرتە قايتتى. ون بەس جىل بويى ءوز ءۇيىمنىڭ بوساعاسىندا بولمادىم. 7-8 جا­سىم­­دا جادىم­دا قالعان سۋرەتتەر بويىنشا ءوزىم تۋعان اۋ­ىلدى دا كەيىن, سوعىستان سوڭ عانا تاپتىم. اۋىلداس­تا­رىمنىڭ اراسىنان اتا-انامنىڭ بەيىتىن كورسەتەتىن ادام دا شىقپادى. جەتىمدىكتىڭ ازابىن تارتۋداي-اق تارتتىم. ماعان ءوزىمىزدىڭ اۋىلداسى­مىز, رۋلاس ءارىن دەگەن اعامىزدىڭ كومەگى كوپ ءتيدى. مەنى دەتدومعا ورنالاس­تىرعان سول كىسى. ول ۇيدەگى ماكىش اپايىمدى دا ساعىنا ەسكە الامىن. بالالارى جوق ەدى. قاتتى قينالاتىن. كەيدە دەتدومنان قاجىپ, سول ۇيگە كەلەمىن. ءبىر كەلگەنىمدە ماكىش اپايدىڭ: «ءوز­ىڭ­­دە بەل بالا جوق, بىرەۋدىڭ جەتىم بالاسىن ءۇيىر قىپ, ول ساعان بالا بولىپ جارىتا ما...», دەپ جاتقانىن كيىز ءۇيدىڭ سىر­تىنان ەستىپ قال­دىم. سول كۇنى كەشكە دەيىن دالادا ءجۇرىپ, قاتتى ەگىلىپ جىلاعانىم ەسىمدە. سويتكەن اپاي­­ىم مەن 16 جاسىمدا الماتىعا وقۋعا اتتانعانىمدا ۇيدەگى ەكى سيىرىنىڭ بىرەۋىن سويىپ, قالتاما اقشا سالىپ بەرىپ ەدى. مەن سوعىستان قاي­تىپ كەلىپ, زياداعا ۇيلەنىپ, وتاۋ قۇرعا­نىمىزدا ارە­كەڭ ماكىش اپايمەن ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ, ءبىر سيىر سويىپ اكەلگەن. وڭاشا ءبىر قالعاندا ماكىش اپاي جان-جۇرەگىمدى ەلجىرەتەرلىك سوزدەر ايتتى. «قارا­عىم امانجول, ەسىڭدە شىعار, اشتىق جان القىمنان العان تار زاماندا سەن دەتدومنان بىزگە كەلگەندە ارەكەڭە ار­تىق ءسوز ايتىپ, پەندەشىلىك جاساعانىم بار. قايتەيىن, پەرزەنت كورمەگەننەن كەيىن جانىم كۇيىپ, جۇرەگىمنىڭ قايعىسىمەن ايتىپ قالعانىم عوي. سونى كەشىرە الساڭ, كەشىر, بالام. كوڭىلىمدەگى كىربىڭىمدى اقتارىپ, شەرىمدى تارقاتايىن دەپ كەلدىم», دەدى. ءسويتتى دە سولقىلداپ جىلاپ جىبەردى. «جوق, اپا, نالىماڭىز, ەشقانداي وكپەم جوق, را­زى­لىقتان باسقا ايتارىم جوق», دەپ جىك-جاپار بو­لىپ جاتىرمىن. ساۋاتىن دا اشپاعان سول جەڭ­گەم­نىڭ كىسىلىگىنە, تابيعات بەرگەن اقىلىنا سونداي ءتان­تى قالدىم. «ادام – كوڭىلدىڭ ق ۇلى» دەيدى عوي قا­زاق. حالقىمىزدىڭ كىسى كوڭىلىن اۋلايتىن وسىنداي اسىل قاسيەتىنە سونداي سۇيسىنەمىن. قيىندىقتى باسىمنان كوپ كەشتىم. ەندى-ەندى ات جالىن تارتىپ مىنەتىن شاعىمدا, الماتىعا كەلىپ, كازپي-گە ءتۇسىپ, ستۋدەنتتىك ءومىردىڭ قىزىعىن جاڭا كورە بەرگەندە سوعىس باستالدى. وت پەن وقتىڭ ورتا­سىندا ءجۇرىپ, قان مايداننان امان-ەسەن ورالدىق. قۇداي قاق­تى. سونشا جىلدىڭ ىشىندە ءبىر-اق رەت, ونىڭ وزىندە جە­ڭىل جارالانىپپىن. ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىستىڭ ەڭ قا­ھارلى قارۋىنا اينالعان «كاتيۋشا­نىڭ» ديۆيزيون كو­مانديرى دارەجە­سىن­دە, ومىراۋىما «ءى-ءشى دارەجەلى وتان سوعىسى», «ءىى-ءشى دارەجەلى وتان سوعى­سى» وردەندەرىن, ەكى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن, بىرنەشە مەدال تا­عىپ اياق­تا­دىم. 1946 جىلى اسكەر قاتارىنان بەيبىت ءومىر­گە ورال­عانىمدا مەنىڭ بارار جەر, باسار تاۋىم بول­عان جوق, سوعىس­تان امان-ەسەن قايتقانىما قۋاناتىن اتا-انام تۇرماق, ءتىرى جۇرگەن ءبىر با­ۋى­رىم دا قالعان جوق. – كىتابىڭىزدا سوعىستان كەيىن اسكەردەگى باس­تىقتارىڭىز: «ار­ميا­­دا قال, سەن بىزگە كەرەكسىڭ, سەنى اكا­دەمياعا جىبەرگەلى وتىرمىز» دەگەنىن جا­زىپسىز عوي. – اۋەلدە مەن ماسكەۋگە بارىپ, قۇجاتتارىمدى تاپسىرعانمىن. ون­دا­عىلار: «سەن سياقتىلاردى ءبىز لەنينگرادتا ءبىر جىل كۋرستا وقى­تا­مىز, سودان كەيىن عانا الامىز», دەدى. ويلا­نىپ قالدىم. اقىلدا­سايىن دەپ ءماس­كەۋ­دە قازاق ىزدەدىم. سوندا قا­زاق­ستان­نىڭ تۇراقتى وكىلدىگى بار ەكەنىن ەستىگەنمىن. مەنى تۇراقتى وكىل يساعالي ءشا­رىپوۆ دەگەن كىسى قا­بىلداپ, تاپ ءبىر تۋعان اعامداي جاقىن تارتىپ, ۇزاق سويلەستى. كابينەتىندە ارلى-بەرلى ءجۇرىپ, سوندا ايتقانى مىناۋ: «امانجول, باۋىرىم, قازاق «ەسىڭ باردا ەلىڭدى تاپ» دەيدى. سەن اسكەردى قيماي وتىر­سىڭ. ال اقىلداسايىق. سەن اسكەردە قالساڭ, ورىس­تىڭ, نە بولماسا باسقا ۇلت­تىڭ قىزىنا ۇيلەنەسىڭ. بۇل ولاردى جامانداعانىم ەمەس. بالالارىڭ قا­زاق­­شا سويلەمەيتىن بولادى. بارا-بارا ءوزىڭ دە ءتىلىڭدى ۇمىتاسىڭ. ءوزىڭ پاناسىز جەتىم­سىڭ, ەشكىمىڭ جوق. سەنى ماسكەۋدە قالدىرا قويمايدى. سىبىردە, قيىر شىعىستا جۇرەسىڭ. ەلدى ساعىنۋدان دا قا­لا­سىڭ. گەنەرال اتانساڭ دا قۋانا­تىن ادامىڭ جوق. ەلىڭنەن, قازاقستاننان ايرى­لا­سىڭ. ال ەندى باسقا جاعىن ايتاي­ىن. جاعداي قيىن. ءوزىڭ بىلەتىن اش­تىق­تان, ودان كەيىنگى سۇراپىل سو­عىستان ەل كۇي­زەلىپ قال­دى. سەندەي ادامدار كەرەك-اق ەلگە. ەلگە قايتساڭ ۇتىل­مايسىڭ, ۇتاسىڭ». وعان قوسىپ: «ەگەر ەلگە قاي­تامىن دەسەڭ, ءوزىڭ مۇعالىم ەكەنسىڭ, مەن ءبىر ايدىڭ ىشىندە كومەكتەسە الامىن. مۇعا­لىم­دەر­دى تەز بوساتۋ كەرەك دەگەن جارلىق بار, بارلىق جەردە مۇعالىم جەتپەي جاتىر», دەگەندى تاعى ايتتى. مەن قاتتى تول­قى­دىم. «اعا, ءوزىڭىز سياقتى دارە­جە­سى بيىك قازاق ازا­ما­تىمەن ءبىرىنشى رەت سويلەسىپ وتىر­مىن. اكەنىڭ بالاعا ايتا­تىن اقى­لىن ايت­تى­ڭىز. سوزدەرىڭىزدى ءومىر بويى ۇم­ىت­پايمىن. ەندى ارميادا التىن بەرسە دە قال­ماي­مىن», دەدىم. 1946 جىلى 10 قاڭتاردا ال­ماتىعا ور­ال­­­دىم. مەنىڭ سو­عىس­تان كەيىنگى ۇزاق ءومىرىم ەلگە قاي­تۋ جونىندەگى شەشىمىمنىڭ دۇرىس بولعانىن دالەلدەدى. – سودان اۋىلعا دا سوقپاي, بىردەن الماتىعا كەلدىڭىز بە؟ – اۋىلدا كىمگە بارام؟ ەت جاقىن ءبىر ادامىم قالماعان. ماسكەۋدەن كۋپەلى ۆاگونعا بيلەت الىپ (اسكەردەن قايتقان وفيتسەرلەرگە ورىندى كۋپەلى ۆاگوننان بەرەتىن, ۆاگوننىڭ 7-ءشى نومىرىنە دەيىن ەسىمدە), الماتىعا تارتتىم. جولدا دا الدىمنان جاقسى ادام شىعا كەلدى. مۇقاتاي ەگىمباەۆ دەگەن كىسى, ءوزى اقمولانىڭ قازاعى ەكەن, جاسى سوندا قىرىق توعىزدا, ماعان جول بويى كوپ اڭگىمە ايتتى. راحىمجان دەگەن ۇلى مايداندا قايتىس بولىپتى. «ءبىزدىڭ ۇيدە تۇر. ايەلىم ۋكراينكا, سونداي جاقسى ادام. سەنى دە قۋانا قارسى الادى», دەدى. الماتىدا سول ۇيدە تۇردىم. سول ۇيدە ۇيلەنىپ, وتاۋ قۇردىم. سول ۇيدەن 1947 جىلدىڭ تامىزىندا اقمولا وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمە­تىنە اۋىسىپ اتتاندىم. – ءسىزدىڭ ءومىرىڭىزدىڭ ەڭ ۇلكەن بەلەسى وسى اقمو­لا وڭىرىمەن بايلانىستى. قانشا جىل جۇ­مىس ىستەدىڭىز؟ قانداي قىزمەتتەر اتقاردىڭىز؟ – 23 جىل جۇمىس ىستەدىم. كومسومول, سوۆەت, پارتيا جۇمىسىندا بولدىم. وبكوم كومسومولدىڭ حات­شى­سى, اۋاتكوم توراعاسى, اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حات­شىسى, وبكومنىڭ حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقار­دىم. ارقادا ءجۇرىپ, ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن ءوتتىم. ەلدىڭ جوق-جىتىك كەزى. سوندا ءبىز اۋدان باسقارىپ ءجۇرىپ-اق اسكەردەن كيىپ قايتقان شينەل, گيمناس­تەركالارىمىزدى تاعى بەس جىلداي ۇستىمىزدەن تاس­تا­مادىق دەسەم ارتىق ايتقا­نىم ەمەس. «سوعىس ءبىتتى, ءسال شىدايىق, ءالى-اق وڭالىپ كەتەمىز!» دەپ قويىپ, پارتيا قايدا جۇمساسا سوندا شاپ­قىلاپ جۇرە بەرەتىنبىز. كومسومولداعى جۇمىس­تىڭ ءوزى مەنى كوپ نارسەگە ۇيرەتىپ تاستادى. اقمولا وب­لىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ءوزى­مىزدىڭ قورعال­جىن­نان شىققان ەلۋباي تايبەكوۆتىڭ ءبىر اقىلى ەسىمدە. كومسومولدىڭ وبكومىنداعى كەي حاتشى­لار­مەن ارامىزدا تۇسىنىسپەۋشىلىك بولىپ, جۇ­مىسى­مىز­عا كەرى اسەرىن تيگىزە باستاعان كەز ەدى. سوندا ەلەكەڭ ماعان: «امانجول, شىراعىم, «بولىس بولساڭ, باقى­رىپ بولما» دەگەن ءسوز بار قازاقتا. سەن وبكوم كوم­سومولدىڭ كومانديرى ەمەسسىڭ, بيۋرونى باسقارىپ وتىراتىن حاتشىسىڭ. اسكەردە كوماندير بولعان ەكەن­سىڭ. ونداعى جەكە ءوزىڭ عانا باسقاراتىن ءمى­نە­زىڭدى وزگەرتۋگە تىرىس. سەنەن باسقا جىگىتتەردىڭ دە ءوز ويى, پىكىرى بولادى. ولاردى تىڭداماي شەشىم الۋعا بولمايدى», دەدى. سول ءسوزدى كەيىن جۇمىس بابىندا ىلعي ەستە ۇستادىم. – ءسىزدىڭ اقمولا جاقتا جۇمىس ىستەگەن كەزى­ڭىزدىڭ باسىم بولىگى تىڭ يگەرۋ جىلدارىنا تۇس­تاس كەلدى عوي. قازىر ول جونىندە ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ جاتادى. ءسىزدىڭ ويىڭىز قانداي؟ – جاقسى بولدى, سەن سۇراماساڭ دا وسى تا­قىرىپتى ءوزىم قوزعايىن دەپ وتىر ەدىم. تسەلينا نە يمەەت انالوگا ۆ يستوري ميروۆوگو زەملەدەليا. 2004 جىلى تىڭ يگە­رۋ­دىڭ 50 جىلدىعى اتالدى. مەن ماسكەۋ نە دەر ەكەن, قازاق­ستان نە دەر ەكەن دەپ گازەتتەردى وقىپ وتىر­دىم. ءماس­كەۋ بىرىڭعاي ماقتاۋمەن بولدى, قازاقتىلدى گازەتتەر نەگىزىنەن تىڭنىڭ كولەڭكە جاعىن ايتا باستادى. وسى ناۋقاننىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسقان ادام رەتىندە ءوز ويىم بىلاي. تىڭ ءبىزدىڭ دالامىزدى وزگەرتتى. تالاي جەردە تاس جولدار سوۆحوزعا دەيىن جەتتى. قۇ­رىلىس جاقسى ءجۇردى. اۋدان, وبلىس ورتالىقتارى تەز ءوستى, كوركەيدى. ميلليارد پۇت استىق تاپسىرعان جىل­داردا حالىق قاتتى مەرەيلەنەتىن. تىڭنىڭ ارقاسىن­دا بۇگىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز الەمدەگى استىقتى كوپ شىعاراتىن مەملە­كەت­تەردىڭ الدىڭعى قاتارىن­دا تۇر. قازاقستانعا قانداي قيىندىق تونسە دە اشتىق قاتەرى تونبەيدى. مۇنى ءبىز ۇمىت­پا­ۋى­مىز كەرەك. ەكىنشى جاعىنان, تىڭنىڭ قازاققا اكەلگەن زاردابى دا از ەمەس ەكەنىن ايتۋ ءجون. بىرىنشىدەن, بۇل ناۋقان دايىن­دىق­سىز باستالدى. ال­عاشقى جىلداردا ءجۇز مىڭداعان ادام­داردىڭ ور­نالاسۋى, جاتىن ورنى, ىشەر تاماعى دەگەن ماسە­لە­لەر وتە قيىنعا ءتۇستى. ەكىنشىدەن, ەگىستىككە لايىقتى جەردى دە, جايىلىمعا لايىق­تى جەردى دە شەتىنەن جىرتىپ تاستادىق. شاڭدى بوراندار باستال­دى. وسى جونىندەگى قاۋپىن ابايلاپ قانا اي­تىپ ەدى, ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى باسشىسى شاياحمەتوۆتى ۇلت­شى­ل­سىڭ دەپ قۋىپ جىبەردى, مەن ايتار ەدىم – قور­لادى. ءۇشىن­شىدەن, العاشىندا تىڭ جەرگە پارتيا, سوۆەت, كومسومول ورگاندارىنىڭ جولداما­سىمەن دۇرىس ادامدار كەلگەنىمەن, كەيىننەن كىم كورىنگەن قاپتاپ كەتتى. اق­شا ىزدەگەن ادامداردى ايتپاعاندا, تىڭعا بارا­تىنى ءۇشىن امنيستيا الىپ, تۇرمەدەن شىققاندار دا بىزگە كەلە باستادى... سونداي سوراقىلىقتاردىڭ سالدا­رىنان, 1959 جىلعى ساناقتا قازاق ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە حا­لىق­تىڭ ءۇش­تەن بىرىنەن دە كەم (29 پروتسەنت) بولىپ قال­دى. مەك­تەپتەر جابىلدى, تىلىمىزگە, ءداستۇ­رىمىزگە قاۋىپ ءتوندى. حالىق رەتىندە ساقتالۋىمىزعا قاۋىپ ءتوندى. مۇ­نى ءبىز اشىق ايتۋىمىز كەرەك. مۇنى ايتپاي كەتسەك, كەيىنگى ۇرپاق ءبىزدى ورىندى, زاڭدى تۇردە كىنالاۋى مۇمكىن. تىڭ ءوڭىرى جايىندا ءسوز قوزعالعاننان كەيىن مەم­لەكەتتىڭ ورتالىعىن ارقاعا كوشىرۋدىڭ تاريحي ماڭى­زى تۋرالى دا ايتايىن. كەزىندە سارىارقانىڭ ءبىراز جە­رى رەسەيگە كەتىپ قالا جازداعانىن ءبىز ۇمىتپاۋى­مىز كەرەك. الدا ءالى تاريح بار. ءبىز وسى قادام ار­قى­لى ءوز جەرىمىزگە ءوزىمىز عانا قوجايىن ەكەنىمىزدى رەسەيگە, دۇنيە جۇزىنە كورسەتتىك. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ساياساتكەر رەتىندە ەرلىك جاسادى. مۇنى دا حال­قى­مىز ۇمىتپاۋى كەرەك. استانادا جيەن نەمەرەم تۇ­رادى. جىل سايىن بارىپ جۇرەمىن. عاجاپ. سوعىستان كەيىنگى جىلداردا اقمولانىڭ وسۋىنە ەڭبەگىم بار ەكەنىن اۋەلى قۇداي, سودان كەيىن امان جۇرگەن قالانىڭ حالقى بىلەدى. ءسوز رەتىندە ايتىپ جاتقانىم عوي... تىڭ يگەرۋ كوممۋنيستەردىڭ ۇلكەن ءبىر لەگىن ءتار­بيەلەپ شىعاردى. پارتيا قىزمەتىندەگى ادامدار­دىڭ ءبارى بىردەي جوعارىدان نە ايتسا دا ءلابباي دەپ جۇگىرە جونەلەتىندەر ەمەس ەدى. نە نارسەنى دە اق­ىلعا سالا­تىندار از بولمايتىن. ەلۋىنشى جىلدار­دىڭ اياعىندا حرۋششەۆتىڭ جەكە مەنشىكتەگى مالدى ازايتۋ جونىندەگى شەشىمى شىقتى. ەل ءىشى شۋلاپ كەتتى. ول كەزدە مەن ستالين اۋدانىندا (قازىرگى اق­كول) اۋاتكومدى باسقا­راتىنمىن. نە ىستەۋ كەرەك؟ ساسقانىمنان استراحان اۋدانىنىڭ باسشىسى ن.جا­زين دەگەن اعامىزعا تەلەفون سوق­تىم. نۇرە­كەڭ: «جەكەشەنىڭ مالىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بار. قازاقتار بار مالىن ءبىر ادام­نىڭ, اكەسىنىڭ اتىنا جازا سالادى. قاۋلىدا ءار وتبا­سى­عا رۇقسات ەتىلەتىن مالدىڭ باس سانى كورسەتىلگەن. وت­با­سىلارىن ءبولىپ, ارقايسىسىنا جەكە جازسا, مالدىڭ كوبىن امان الىپ قالۋعا بولادى. بىراق سەن بۇل ءجو­نىندە ەش جەردە جينالىس اشپا, جۇرتتى شۋلاتپا. جۇرت­تى شۋلات­ساڭ قاۋلىعا قارسى ادام بولىپ شىعا كەلەسىڭ. اۋىلسوۆەتتىڭ توراعالارى­مەن جەكە-جەكە كەزدەسىپ, تاپسىرما بەر», دەپ اقىل ايتتى. وسىلاي ەتىپ, اينالايىن اعامنىڭ اقىلى­مەن ەلدىڭ مالىن ءمۇم­كىن­دىگىنشە ساقتاپ قالدىق. سونداي ساليقالى ازاماتتار كوپ ەدى. كوكشەنىڭ ەركىنى, كەرەكۋدىڭ امان­ول­لاسى, قى­زىلجاردىڭ ماقتايى, اقمولانىڭ ورازبەگى سياق­تى جىگىتتەر جونىندە كوپ-كوپ جاقسى ءسوز ايتا الامىن. شەتىنەن ىسكەر بولاتىن. ءبىر جولى مەن ۋكرايناعا كومبايندار, كوم­باينشىلار الۋعا باردىم. وبكوم حات­شىسى­مىن. ماعان كومەك­شىلىككە ورازبەك قۋانى­شەۆتى قوس­تى. ورازبەك اس­تراحان اۋدانىنىڭ ەكىنشى حات­شى­سى ەدى. كيەۆتە جيىرما كۇندەي بولدىق. ورازبەك جۇمىستى جال­تاق­تاماي ىستەيدى ەكەن. بارعان بەتتەن-اق ماعان: «اعاي, ماعان سەنىڭىز. مەنىڭ مين­سەلحوزدا شەشە الماعان ماسەلەمدى تسك ارقى­لى شەشىپ بەرىپ وتىرساڭىز جەتىپ جاتىر. دەما­لى­ڭىز. ءوزى­ڭىز ايتقان, سوعىستا بىرگە بولعان جولداس­تا­رىڭىزبەن كەزدەسىڭىز. مۇندا ەكى كىسىلىك جۇمىس جوق, بىرىمىزگە ءبىرىمىز كەدەرگى بولۋىمىز مۇمكىن», دەگەنى. قامشى سالدىرماي جۇمىس ىستەيتىنى كورى­نىپ-اق تۇر. تەحنيكا دا, ادامدار دا گرافيك بويىن­شا ەشەلون-ەشەلون بو­لىپ ۋاقىتىندا جىبەرىلدى. كەيىنگى كەزدە باسپاسوزدە تىڭ يگەرۋ كەزىندەگى قىز­­مەتكەرلەردى سىناپ-مىنەيتىن ەستەلىكتەر جاريا­لا­نىپ قالىپ جۇرەدى. ىزدەسە ءمىن كىمنەن دە تابى­لادى. اعاي­ىن اراسىنداعى وكپەنى كوپكە اپارىپ كەرەگى جوق. قا­زاق بولعان سوڭ بىرەۋ بىرەۋگە كومەك­تەسپەي تۇرمايدى. ويتپەسەڭ قازاق بولىپ نە كەرەك. تۋعان بالاڭدى وي­لاماساڭ, اكە بولىپ نە كەرەك. تۋ­عان جيەنىڭە ۋاقى­تىن­دا قول ۇشىڭدى بەرمەسەڭ, نا­عا­­شى بولىپ نە كەرەك. قولىنان كەلمەسە ءبىر ءسارى. قو­لىنان كەلىپ تۇرسا, قوزعاپ قانا جىبەرسەڭ ساعات­تىڭ ماياتنيگى سياقتى ءوزى سەنسىز-اق ءجۇرىپ كەتە بەرمەي مە؟ – ءسىز ءوز ومىرىڭىزدە وسى الماتىعا ءۇش رەت ورال­عان ەكەنسىز. اۋەلدە وقۋعا ءتۇسىپ, ستۋدەنت بولعا­نى­ڭىزدا, ودان كەيىن مايداننان قايتىپ, قازاقستان كومسومولىنىڭ ورتالىق كوميتەتىندە جاۋاپتى ورىنباسارلىق جۇمىسقا كىرىس­كە­نىڭىزدە, ءۇشىنشىسى – اقمولادان كەلىپ, قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىندەگى قىزمەتكە اۋىسقا­نى­ڭىز­دا. ەندى ءومىرىڭىزدىڭ وسى بەلەسى جونىندە اڭگى­مە­لەسەڭىز دەيمىن. – مەن ورتالىق كوميتەتتەگى جۇمىسقا 1970 جىل­دىڭ 12 قازانىندا كىرىسىپ, مۇنداعى قىزمەتى­م­دى 1987 جىلى 10 قاڭتاردا وداقتىق دارەجەدەگى دەر­بەس زەينەتكەر كۇيىندە اياقتادىم. سول ون التى جىلدىڭ ىشىندە ەكى-اق لاۋازىمدا بولدىم: اۋە­لى ۇيىمدىق-پارتيا­لىق جۇمىس ءبو­لىمىن, ودان كەيىن 13 جىل بويى ورتا­لىق كوميتەت جانىنداعى پارتيالىق باقىلاۋ كوميس­سيا­سىن باسقار­­­دىم. بۇل جىلداردىڭ ماعان بەرگەنى كوپ. قازىر ءبىراز ادام ءبىلسىن-بىلمەسىن, پار­تيانى جامانداپ سويلەۋگە بەيىم تۇ­رادى. مەن ءوز باسىم كوم­مۋنيستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قوعامنىڭ الدىڭعى قا­تار­لى بولىگى ەدى, ادال, قاراپايىم, قاناعاتشىل ادامدار ەدى دەپ ساناي­مىن جانە ول پىكىرىمنەن قايتپاي­مىن. پارتيالىق باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى رەتىندە ءومىردىڭ كۇنگەيىنەن گورى كولەڭكەسىن كوبىرەك قازبالاۋعا ءماجبۇر بولسام دا, پارتيا مۇشەلە­رى­نىڭ كەمشىلىگىن ءجيى كورۋىمە تۋرا كەلسە دە سولاي دەيمىن. سول 13 جىلدىڭ ىشىندە مەنىڭ الدىمنان 5 مىڭنان استام ادامنىڭ جەكە ءىسى ءوتىپ, ولاردىڭ پارتيادا قالۋ-قالماۋى, پارتيالىق جازا الۋ-الماۋى ماسەلەلەرى قارالعان ەكەن. ونىڭ بارىندە دە مۇمكىن بول­عا­نىنشا ابايلاپ قاراۋعا, ناقاق جازاعا جول بەرىپ الماۋعا كۇش سالاتىنبىز. ديمەكەڭنىڭ – د.ا. قو­نا­ەۆ­تىڭ بىزگە ايتاتىن «لۋچشە بىت ناكا­زان­نىم زا ۆولوكيتۋ, چەم زا وشيبكۋ», «لۋچشە پالكۋ نەدوگنۋت, چەم پەرەگنۋت» دەگەن ءسوز­دەرىن ءدايىم ەستە ۇستايتىنبىز. قازىر د.ا.قوناەۆتى ساياسي بيۋرونىڭ ءمۇ­شە­سى بولا تۇرا, ماسكەۋدىڭ ايتقانىنان شىق­پادى, قازاق­ستان­نىڭ مۇددەسىن ەسكەرە بەرمەدى دەپ سىناپ ءسوي­لەيتىندەر تابىلادى. ول كەزگە باعا بەرۋ ءۇشىن سول كەزدەگى جاع­دايدى ءدال ءبىلۋ كەرەك. كەڭەس وداعى ءبىر ورتالىققا قاتتى باعىندىرىلعان, جابىق, توتالي­تار­لىق مەملەكەت بولاتىن. ورتالىق ەشكىمگە ەش­قان­داي دەربەستىك بەرمەيتىن. ونىڭ ۇستىنە د.ا.قو­ناەۆ وزىنەن بۇ­رىنعى جۇماباي شاياحمە­توۆ­تىڭ رەس­پۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى قىزمەتىنەن نە ءۇشىن, قالاي كەتكەنىن, ءوزىنىڭ دە وسى جۇمىستان حرۋششەۆتىڭ تۇسىندا نە ءۇشىن, قالاي بوساتىلعانىن جاقسى بىلەتىن. جاقسى بىلگەندىكتەن دە مۇنى ءدايىم ەسىنەن شىعارمايتىن. – دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنا بايلانىستى ءوز حال­قىنىڭ مۇددەسىن ەسكەرە بەرمەدى دەگەن ايىپقا بايلانىستى نە ايتار ەدىڭىز؟ – د.ا. قوناەۆ ەش ۋاقىتتا داۋىس كوتەرمەيتىن, وتە مادەنيەتتى كىسى ەدى. ءبىر جولى عانا دورەكى ءسوي­لەگەنىنە كۋا بولدىم. 70-ءشى جىلداردىڭ اياق شەنى ەدى. قوناەۆ رەسپۋبليكادان تىس جەردە دەمالىستا بولعاندا ورتا­لىق كوميتەتتىڭ ەكىنشى حاتشىسى ا.گ.كوركين ماعان ەكى­باستۇز قالالىق پارتيا كو­مي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حات­شىلى­عىنا سايلاۋ ءۇشىن ءبىر ءمينيستردىڭ ورىنبا­سا­رىنا ماتەريال دايىنداۋدى تاپسىردى. ول كوپ ۇزاماي سايلانىپ (سايلاۋ دەگەن جاي اتى عوي, ول كەزدە پلەنۋمعا كىمدى ۇسىنساڭ سول وتەدى, سوندىقتان تاعاي­ىن­دالىپ دەۋگە دە بولادى), جۇمىسىنا كىرىستى. دەما­لىستان كەلگەن كۇننىڭ ەرتە­ڭىندە ديماش احمەت ۇلى مەنى كابينەتىنە شا­قى­رىپ الدى. امانداسپاي جاتىپ, ورىسشالاپ «كەم تى زدەس رابوتاەش؟» دەدى دە, ءسوزىن قازاقشا جالعاستىردى. «سەن نەمەنە, وسىندا قوي باعىپ ءجۇرسىڭ بە؟» دەدى. مەن قاتتى ساسىپ قالدىم. مۇنداي دەڭگەيدەگى, مۇنداي ءبىلىمدى, ينتەلليگەنت باس­شى­دان ورتالىق كوميتەتتە جۇمىس ىستەگەن سەگىز جىل­دىڭ ىشىندە وسىن­داي ءسوزدى العاش ەستۋىم. اۋ­زىمدى اشتىرماي, «پاۆلودار وبلىسىن­داعى ءۇش قالا­لىق كوميتەتتىڭ ۇشەۋى­نىڭ دە ءبىرىنشى حاتشى­لا­رى ورىس جولداستار بولىپ كەتۋىنە قالاي جول بەرىلگەن؟», دەدى دە, «ەرتەڭگە ماسەلە دايىندا, مۇنى ورتالىق كومي­تەتتىڭ بيۋروسىندا قارايمىز», دەدى. ەرتەڭىندە ديماش اح­مەت­ ۇلى بيۋرودا ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءوزى باياندادى, «كەشە قالىقوۆ جولداس ءوزى­نىڭ سىباعاسىن الدى» دەگەندى دە قوسىپ قويدى. كور­كين بىردەڭە دەپ ءتۇسىن­دىر­مەكشى ەدى, «كادر­­لاردى ىرىكتەۋ مەن ورنالاستىرۋ ءپرينتسيپى ءجو­نىندە تاعى دا كەلىسىپ الايىق» دەپ كەسىپ تاستادى. «ءبىز قا­زاق­تىڭ ءوزىن قايدا قوياتىنىمىزدى بىلمەي جا­تا­­مىز», دەدى. اقىر اياعىندا وبلىستاعى سول قاتەلىكتى تۇزەۋگە تابانداي التى ايداي ۋاقىت كەرەك بولدى. وسىنى ديماش اح­مەت ۇلى ورىستار باسىم قونىس­تانعان وڭىردەگى ۇلتى­مىز­دىڭ ەسەسى كەتە بەرمەۋىن ويلاپ جاساپ وتىرعان جوق پا؟ ارينە, كەمشىلىكسىز ادام بولمايدى. ديماش احمەت ۇلىنا ادامدارعا تىم سەنۋشىلىك ءتان ەدى. – وسىعان مىسال كەلتىرەسىز بە؟ – كەلتىرەيىن. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىن­دا قوناەۆ مەنى شاقىرىپ الدى دا, جەزقاز­عانعا با­رۋدى, سونداعى باسشى قىزمەتكەرلەر ارا­سىن­دا قالىپ­تاسقان جاعدايدى, ناقتى ايتقاندا, وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە جاڭا عانا تاعايىندالعان (ونىڭ الدىندا شىمكەنت وبكومى­نىڭ ەكىنشى حاتشىسى بو­­لىپ ىستەگەن) داۆىدوۆتىڭ جۇمىسىن تالداپ قاراۋ­دى تاپ­­­سىردى. جەزقازعانعا بارعاننان كەيىن ءىستىڭ جا­يى­مەن تانىسىپ, ادامدارمەن سويلەسە كەلىپ, داۆى­دوۆ­تىڭ بۇل جاققا ءبىرىنشى باسشىلىق قىزمەتكە جىبەرىلۋى قاتەلىك بولعانىنا كوزىم جەتتى. قولىنداعى بيلىكتى پاي­دالانىپ, كادر­لار اراسىندا بەرەكەسىز جاعداي قا­لىپتاستىرىپتى, بەرگەن ۋادەسىن ورىندامايدى, ءوز شەشىمىن ءوزى وزگەرتە بەرەدى. قوناەۆقا وسىنىڭ ءبارىن اي­تىپ كەلدىم. ديماش احمەت ۇلى ءسوزىمدى ىقىلاسپەن تىڭ­داپ وتىردى دا, سوڭىندا عانا: «بۇل قالاي بولعانى, ونى ابدەن ماقتاپ ەدى عوي؟», دەدى. مەن كابينەتىمە قايتىپ كەلگەن سوڭ قاتتى ويلانىپ قالدىم. سوندا بۇل بۇرىنعى وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ ادەيى ويلاس­تىرعان ءىسى بولعانى ما؟ ول كەزدە كەيبىر باسشىلار وزدەرىنە جاقپايتىن, جۇمىسىنا كوڭىلى تولمايتىن ادامداردى نە وقۋعا جىبەرىپ, نە باسقا جاققا ءوسىرىپ جىبەرىپ قۇتىلاتىن. سايىپ كەلگەندە, بۇدان ءىس ۇتىلاتىن. – ناق وسى جەردە سىزگە اقىرعى سۇراق قويايىن دەپ وتىرمىن. ءسىز ورتالىق كوميتەتتە ءدىنمۇحا­مەد احمەت ۇلى قوناەۆپەن دە, نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆپەن دە بىرگە جۇمىس ىستەدىڭىز. ەلىمىزدىڭ الەمگە تانىلعان ەكى اسا كورنەكتى قايراتكەرى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ – بۇل كىمگە بولسا دا وڭاي سۇراق ەمەس. مىنە, 24 جىل بولدى, زەينەتكە شىققاننان بەرى جۇمىس ىستەمەيمىن. بۇگىنگى قوعامداعى جاعدايدىڭ بارىنە باعا بەرۋ ماعان قيىن. ديمەكەڭ قازىر انا دۇنيەدە. ارۋاقتار جايىندا ابايلاپ سويلەگەن ءجون. ديماش احمەت ۇلىن ءوز زامانىنىڭ, ءوز ۋاقىتىنىڭ ولشەمى­مەن, تالابىمەن باعالاۋعا تىرىسۋ كەرەك. «ول داعى قالىبىنان اسا المايدى, جاۋقازىن ەرتە كوكتەپ شىققانمەنەن» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, ديمە­كەڭ ءوز كەزىنىڭ قالى­بى­نان اسا العان جوق. اسا ال­مايتىن دا ەدى. سوندىقتان د.ا.قوناەۆتى انا ءبىر جىلدارداعىداي تىم تۇقىرتا سويلەۋگە دە, قازىر­گى­دەي تىم اسىرا ايتۋعا دا بولمايدى دەپ ويلايمىن. ەكەۋىن سالىستىرىپ سويلەۋدىڭ قاجەتى جوق, ەكەۋى ەكى ۇرپاقتىڭ ادامى. ەكەۋى ەكى ءداۋىردىڭ قايرات­كەر­لەرى. ديمەكەڭ ۋاقىتى – كەڭەس وداعىنىڭ زامانى. نۇ­رەكەڭ زامانى – جاڭا زامان. 1985 جىلدان بەرى وداقتا بيلىككە رەفورماتورلار كەلە باستادى – گور­­با­چەۆتىڭ ۋاقىتى. نۇرەكەڭ ءدال وسى ۋاقىتتا ءوزىن قا­زاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى رەتىندە جاقسى كورسەتتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلىمىزدى ابىرويمەن باس­قا­­رىپ وتىر, دۇنيە جۇزىندەگى بەدەلى وتە بيىك ەكەنىن بىلەمىن. قازاقتىڭ اۋىلىنان شىققان, قازاقشا وقىعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مۇنداي دارەجەگە ءوزىنىڭ ادال ەڭبەگىمەن جەتتى. قازاقستاندا ءبىرىنشى بيلىككە كەلمەي تۇرىپ-اق, بۇكىل وداققا اسا تانىمال, كورنەكتى ساياساتكەرلەر اراسىندا ءجۇرىپ ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن موي­ىن­داتتى. گورباچەۆ, ەلتسين جانە باسقا رەسپۋبليكانىڭ باسشىلارى نۇرەكەڭ­مەن ساناساتىن بولدى. مەن نۇرەكەڭدى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنە حات­شى بولىپ د.ا.قوناەۆ ارقىلى عانا كەلدى دەگەنگە ەش­قاشان قوسىلمايمىن. ول ساتىلاپ, بىرتىندەپ, ءتاجى­ري­بەسى مولايعان ۋاقىتتا كەلدى. تە­مىرتاۋ­دا ادام ايتقىسىز ۇلكەن مەتاللۋرگيا كومبينا­تى كومسومول كومي­تە­تىنىڭ, سوسىن پارتيا كوميتە­تى­نىڭ حاتشىسى, تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ پارتيا كوميتە­ت­ىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, قا­راعاندى وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولدى. ءماس­كەۋ­دە, ۇلكەن تسك-نىڭ سەك­رە­تارياتىندا, سۇستى سۋسلوۆ­تىڭ الدىندا تە­مىرتاۋ­داعى قازاق جىگىتىنىڭ جارقىل­داپ سويلەگەنىن سىرتىنان ەستىپ, قۋانىپ, ماقتانىپ جۇرەتىنبىز. مىنە, وسىدان كەيىن عانا ورتالىق كوميتەتكە كەلىپ, 39 جاسىنان 5 جىل حاتشى بولىپ, رەس­پۋبليكانىڭ ءوندىرىسىن باسقاردى. 39 جاستى جاس دەپ ايتۋ قيىن. ودان بۇرىن دا جاستاردى تاربيەلەپ, تەز كوتەرىپ وتىرعان. مىسالى, شاياحمەتوۆتىڭ ۋاقىتىندا قو­ناەۆ 30 جاسىندا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنبا­سا­رى بولىپ كەلگەن. سول ۋاقىتتا 30-40 جاستىڭ ارا­سىن­دا ج.جانعوجين, ءا.قاناپين, ءى.وماروۆ, تاعى باس­قا­­لار مينيستر بولعان, وبلىستاردى باسقارعان. د.قوناەۆ­تىڭ ۋاقىتىندا جاس ازاماتتار ە.اۋەل­بە­كوۆ, م.ساعديەۆ, و.قۋانىشەۆ, ا.رامازانوۆ, س.جيەنباەۆ, ك.اۋحاديەۆ... ءوزىم جاقسى بىلەتىندەردى عانا ايتىپ وتىرمىن, ءبىر ەمەس بىرنەشە وبلىس­تاردى باسقارعان. تاڭ قالارلىق ەشتەڭە جوق, نۇرەكەڭ ءوز جولىمەن كەلدى. قوناەۆتىڭ تۇسىندا ۇلكەن قىز­مەت­كە جاستاي كوتە­رىلگەن جالعىز نازارباەۆ ەمەس. اقىرعى ايتايىن دەگەنىم – نۇرەكەڭ كەڭەس ودا­عى تاراعاننان كەيىن ءوز حالقىنىڭ تاعدىرىن تا­ريح­تاعى اۋىر زاماندا قولىنا الدى. رازۆال سوۆەتسكوگو سويۋزا بىل گەوپوليتيچەسكوي كاتاستروفوي حح ۆەكا. ەلىمىزدەن ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا ءبىر ميلليون نەمىستەر, ءبىر ميلليون سلاۆياندار جانە باسقالارى كەتىپ قالدى. ءوندىرىس­تەر جابىلدى, قۇرىلىس توقتا­دى, اۋىل شارۋا­شىلىعى كۇيزەلدى, ساتاتىن ەشتەڭە جوق, اقشا جوقتىڭ قاسى... نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلدى سونداي جاع­دايدان الىپ شىقتى. قاي مەملەكەتتىڭ باسشىسى اتىمەن قا­تە­لەسپەي جۇمىس ىستەدى دەيسىڭ؟ وندايلار جوق. نۇرە­كەڭ دە, جانىنداعى ازاماتتار دا ەش قاتە­لەس­پەي جۇ­مىس ىستەدى دەۋ قيىن شىعار. ەش­تەڭە جاسا­ماعان ادام عانا ەشقان­داي قاتە جىبەرمەيدى دەگەن ءسوز بار عوي. تاكتيكالىق تۇرعىدان قابىل­دانعان كەي شە­شىم­دەردىڭ قاتەلىك سي­ياق­تى كورىنەتىنى دە بولادى. ارا­سىندا قاتەلەر دە كەتۋى مۇمكىن. بىراق نۇرە­كەڭ­نىڭ ءبىر­دە-ءبىر ستراتەگيالىق ءما­سەلەدە قاتە­لەسپە­گەن­دىگى انىق. وسى­دان 5-6 جىل بۇرىن سول ۋاقىتتاعى رەسەي­دىڭ پرەزيدەنتى پۋتين ءبىزدىڭ مەم­لەكەتىمىزدىڭ جاڭا زاماندا رەفورمالار بويىنشا الدا كەلە جاتقانىن مويىندادى, مەن ءتىپتى امالسىز موي­ىن­دادى دەر ەدىم. ساۋىتبەك, مەن ديمەكەڭمەن, نۇرە­كەڭ­مەن كوپ جىل­دار قىزمەتتەس بولعاندىقتان ساياسي پورترەتتەرىن جا­زىپ جۇرگەن اداممىن. وسىدان 9 جىل بۇرىن ديمە­كەڭنىڭ 90 جىل­دى­عىنا باي­لا­نىستى مەنىڭ «مىسل» جۋرنالىنا ما­قا­لام شىق­تى. سول ماقالادا مەن وسى ەكى تۇلعانىڭ ساياسي پورترەتتەرىن بەرۋگە تى­رىس­قان­مىن. وزىمشە ايتا الدىم دەپ ويلايمىن. حا­ل­قىمىز­دىڭ ارداقتى ۇل­دارىن پايعام­بارعا دا, اۋليە­گە دە تەڭەۋدەن اۋ­لاق­پىن. ونىڭ ءۇستى­نە زامانداس بول­عاندا, قىزمەتتەس بولعاندا ادامنىڭ ۇلىلىعى بىلىنە بەرمەيدى ەكەن. «تاۋدىڭ بيىكتىگى الىستان عانا كورى­نەدى» دەگەن راس ەكەن. دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ, نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەسىمدەرى حالقى­مىز­دىڭ جاڭا تاريحىندا جازىلىپ قالاتىنىندا داۋ جوق. – اعا, ءبىراز اڭگىمە ايتتىڭىز. راحمەت. 90 جىل­دىق تويىڭىزدىڭ جاقسى ءوتۋىن تىلەيمىن. ءسىزدىڭ كىتابىڭىزدىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ اسا كور­نەكتى اقىنى تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ وسى­دان ون جىل بۇرىن جازىلعان مىنانداي ولەڭ جولدارى بار ەكەن. بىلاي دەپتى: كەشەگى وتكەن جاقسىلاردىڭ جالعاسى, جۇرە بەرشى, امان-ەسەن جەر باسىپ. توعايى كوپ توقسانعا دا توقتاما, كەتتىڭ مىنە سەكسەن دەگەن بەلدى اسىپ.   اياڭداي بەر, الىس ءالى قوسوبا, جاقسى ايلاردان, جاقسى ويلاردان بوساما. ەسكىلەردىڭ ەرتەڭى بوپ جۇرە بەر, جاڭالاردىڭ جاعاسى بوپ جاسا, اعا... اقىننان ارتىق ايتۋ قيىن. تۇماعاڭ ايت­قان­­داي, توعايى كوپ توقسانعا دا توقتاماي, جا­ڭا­­لار­دىڭ جاعاسى, جاقسىلاردىڭ جالعاسى بوپ جاساي بەرىڭىز. – ءبىر اۋىز ءسوزىمدى جەرگە تاستاماي, الماتىعا ار­نايى كەلىپ, اعاڭمەن سويلەسكەنىڭ ءۇشىن ساعان دا راحمەت ايتامىن. ەلىمىز امان, جەرىمىز تىنىش بولسىن. سۇحباتتاسقان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ. ––––––––––––––––––––––– سۋرەتتى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.