كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن ەندى اياقتاپ, دەمىن ءبىر الىپ وتىرعان ديقاندار تىلەگىندەي بولىپ, قوستانايدا اق جاۋىن قۇيسىن-اي كەلىپ. بىراق تابيعاتتىڭ وسى قۇبىلمالى مىنەزى قازاقستان پاتريوتتارىنىڭ «مەنىڭ قازاقستانىم!» فورۋمىنا كولدەنەڭ تۇرا المادى. جىلى جاڭبىر جۇزدەرىن جۋىپ تۇرعان جاستار «قازاقستان, العا, بيىككە سامعا!», «مەنىڭ وتانىم – قازاقستان!», «ءبىز بىرىكسەك, الىنبايتىن اسۋ جوق!» دەپ ۇرانداتادى. رامىزدەر كۇنىنە وراي وسىمەن ءتورتىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىرعان پاتريوتتار فورۋمى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا تۇسپا-تۇس كەلدى.
1991 جىلى تۋعان جاستار بيىل جيىرماعا تولدى. الاڭعا كەلىپ تۇرعان دا نەگىزىنەن ءتاۋەلسىزدىگىمىزبەن قۇرداس قىز-ءجىگىتتەر بولاتىن. فورۋم قوناقتاردىڭ ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى الدىنداعى ۇلت ۇستازى, الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋدان باستاۋ الدى. بۇل زاڭدى ەدى. حالقىنىڭ قامىن, ەلىنىڭ بوستاندىعىن, ەركىندىگىن ويلاپ, «ەل بۇگىنشىل, مەنىكى ەرتەڭگى ءۇشىن» دەپ الىسقا كوز تىگىپ, وي ورمانىندا وتىرعان احاڭ بەينەسى ەلىمىز پاتريوتيزمىنىڭ ناعىز سيمۆولى ءتارىزدى. قازاقستان پاتريوتتارى فورۋمىنا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسىنىڭ اۆتورلارى شوتا ءۋاليحانوۆ پەن جانداربەك ءمالىبەكوۆ, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تۋىنىڭ اۆتورى شاكەن نيازبەكوۆ كەلدى.
– ەلىمىزدە رامىزدەر كۇنىنىڭ قابىلدانۋى – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن بايلىق. جاستار, سىزدەر ەلدىڭ تاريحىن تەرەڭ بىلۋلەرىڭىز كەرەك. احاڭ ۇستانعان يدەيالارعا ادال بولىڭىزدار, – دەدى قازاقستان گەربى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى شوتا ءۋاليحانوۆ. ول وسى ەسكەرتكىش الدىندا ءوزىنىڭ تولقىپ تۇرعانىن دا جينالعانداردان جاسىرعان جوق. جاڭا عاسىر تابالدىرىعىن اتتاعاندا بەلگىلى ءمۇسىنشى مارقۇم تولەگەن دوسماعانبەتوۆ ەكەۋى عالىم, كۇرەسكەر, قايراتكەر احاڭ بەينەسىن سومداعان وسى ەسكەرتكىشتى جاساپ شىققان ەدى. ول بۇگىنگى ۇرپاعىنا رۋحاني نۇر شاشىپ تۇرعان ءتارىزدى.
احاڭ اتىن الىپ وتىرعان قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ۇجىمى جاستاردىڭ وسى شاراسىندا بەلسەندىلىك تانىتتى. رەكتور اسقار نامەتوۆ باستاماسىمەن ەلىمىز رامىزدەرىنىڭ اۆتورلارى ءبىلىم ورداسىنا شاقىرىلىپ, ولارعا قۇرمەت كورسەتىلدى. شوتا ءۋاليحانوۆ پەن جانداربەك مالىبەكوۆ قالانىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن رياسىز اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. ءتاۋەلسىز ەلىمىزدى اسقاقتاتىپ تۇراتىن مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ ومىرگە جولداما الۋى وپ-وڭاي بولعان جوق. ول پارلامەنتتە بەكىتىلگەنشە قىستالاڭ جولداردان ءوتتى. كەشتە ءرامىز اۆتورلارى وسى ايتىلا بەرمەيتىن جايدى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ سۇراۋىنا بايلانىستى سىرداي ەتىپ ايتىپ بەردى.
– جوبانى دەپۋتاتتار الدىنا الىپ كەلگەندە كيىز ءۇي (شاڭىراقتى ايتادى) قالايشا گەربتە بەينەلەۋگە بولادى, ونى قالاي ەلىمىزدىڭ سيمۆولى ەتىپ الامىز دەگەن كەلەڭسىز پىكىرلەردى دە ەستىدىك. سول كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەلدى جانىمىزعا. «نە ىستەدىڭىز؟» دەپ سۇرادى. «تۇلپاردىڭ مۇيىزىندەگى المالى-سالمالى ساقينالاردى ءتۇسىندىرىپ جاتىرمىن», دەدىم. «تۇلپاردىڭ ءمۇيىزى نە ىستەدى سەندەرگە؟ مۇيىزدەگى جەتى ساقينا قازاقتىڭ جەتى اتاسىن ءبىلۋ, اتا-بابانى قۇرمەتتەۋ ۇعىمىن بىلدىرەدى. جاكە, دۇرىس», دەدى. سولاي داۋ-دامايعا بەرگىسىز پىكىرلەرگە نۇكتە قويىلدى, – دەدى مەملەكەتتىك گەرب اۆتورلارىنىڭ ءبىرى جانداربەك ءمالىبەكوۆ.
№1 بالالار مەن ءجاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىندە سول كۇنى قازاقستان بوكسىنىڭ جاسىنداي جارقىراپ وتكەن جارىق جۇلدىزى, مارقۇم بەكزات ساتتارحانوۆتىڭ اتا-اناسى سەيىلحان ساتتارحان ۇلى مەن سىرلىكۇل شويبەكوۆا جاس سپورتشىلارمەن كەزدەستى. سەكەڭ مەن سىرلىكۇل وسى فورۋمعا شاقىرۋ العاندا ەرەكشە تولقىعان. ون بەس جاسىنان باستاپ قولىنا بىلعارى قولعاپ كيگەن بەكزات 1996 جىلى ون التى جاسىندا قوستانايدا جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ءوتكەن رەسپۋبليكالىق چەمپيوناتتا جەڭىمپاز بولىپ, ءوزىنىڭ سپورتتاعى جەڭىستى جولدارىن وسى توبىل بويىنان باستاعان ەكەن. سودان ءتورت جىلدان كەيىن سيدنەي وليمپياداسىندا چەمپيون بولىپ, ەلىمىزدىڭ كوك بايراعىن اۆسترالياعا بار نازارىن اۋدارىپ, كوز تىگىپ وتىرعان تورتكۇل دۇنيە الدىندا جەلبىرەتپەپ پە ەدى. بەكزات دەسە ەلەڭ ەتپەيتىن كىم بار. بەكزاتتىڭ اتا-اناسىن ىزدەپ كەلىپ سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتقاندار دا بولدى. سپورت مەكتەبىنىڭ بالالارى دا ولاردى ىنتىعا كۇتىپ وتىردى.
– بەكزات ەلىنىڭ ناعىز پاتريوتى ەدى, – دەدى سەيىلحان اعا جاس سپورتشىلارمەن كەزدەسۋدە. – ونى ول ىسىمەن دە, سوزىمەن دە دالەلدەپ كەتتى. وزىمەن پىكىرلەسكەن «حابار» ارناسىنىڭ تىلشىسىنە: «اعا, مەن وسى جەڭىسىمدى قاسيەتتى تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىعىنا ارنايتىنىمدى جازىڭىزشى!» دەگەن ەكەن. سونداي-اق رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا بولعاندا ول پىكىر كىتابىنا: «تۇركىستانداي قاسيەتتى جەردە تۋعانىما مىڭ دا ءبىر راحمەت ايتامىن. ۇلتتىق رۋحى مىقتى ەلدىڭ ەڭسەسى دە بيىك بولادى. ەل نامىسى – مەنىڭ نامىسىم!» دەپ جازىپتى. جيىرما جاسىندا بەكزات اعالارىڭ سپورتتا بيىك تۇعىردى باعىندىرىپ, وسىنداي جالىندى سوزدەر ايتىپ كەتتى. سەندەر دە سپورتتى سەرىك ەتىڭدەر, نامىستى بولىڭدار, اينالايىندار!
– ۇلىمىزدىڭ تابانى تيگەن جەرگە جەتكەنشە اسىقتىق. قوستاناي بۇگىن ماعان ەرەكشە ىستىق. بەكزاتىم ءۇش وليمپياداعا قاتىسىپ, چەمپيون بولامىن دەپ ايتاتىن ەدى. ول ارمانىنا جەتكىزبەي, اللا ءوزى الىپ كەتتى عوي. تاعدىردىڭ ىسىنە نە شارا... مەنى كەيىنگى بالالاردىڭ, بەكزاتتىڭ ىنىلەرىنىڭ جەڭىستەرى قۋانتادى. ءبىر تىلەگىم – ونىڭ العاش جەڭىستى جولى باستالعان قوستانايدا بەكزاتتى ەسكە تۇسىرەتىن جارىستار ءوتىپ جاتسا دەيمىن, – دەدى سىرلىكۇل شويبەكوۆا.
پاتريوتتار فورۋمىنا كەلگەن دەلەگاتتار كۇنۇزاققا قوستانايداعى اسەم ورىنداردى, مۋزەيلەردى ارالادى. تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە بولعان «قوستاناي وبلىسى جاستارىنىڭ «التىن كىتابى» جوباسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنان كەلگەن بەلسەندى جاستاردىڭ بارلىعىنا دا ۇنادى. ويتكەنى, بۇل قازاقستاندا تەك قوستانايدا عانا قانات قاققان جاستار جوباسى بولاتىن. جىل سايىن كۇزدە وقۋدا دا, ونەردە دە, ەڭبەكتە, جالپى ومىردە ۇزدىك تابىستارعا جەتكەن, اينالاسىنا ۇلگى بولاتىن جاستاردى «التىن كىتاپقا» تىركەۋ سالتاناتتى تۇردە وتكىزىلەدى. ولاردىڭ اراسىندا عالىم دا, ستۋدەنت تە, جۇمىسشى دا, ەرلىككە پاراپار ارەكەت ەتىپ, ادامداردى اجال تىرناعىنان الىپ قالعان قاراپايىم ازاماتتار, ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى بار. بەس-التى جىلدىڭ ىشىندە «التىن كىتاپقا» ەسىمى التىن ءارىپتەرمەن ويىپ جازىلعان «التىن جاستاردىڭ» سانى 117-گە جەتتى. ولار – ەلىمىزدىڭ بولاشاعى, ۇكىلەگەن ءۇمىتى.
– پاتريوتيزم دەگەنىمىز جاستاردىڭ ناقتى ءىسى بولۋى كەرەك. بۇل ورايدا قوستانايلىق جاستاردىڭ, قۇربى-قۇرداستارىمىزدىڭ ۇلگى الاتىنداي يگىلىكتى شارالارى بار ەكەن. قىزىلوردادا ءوزىم جەتەكشىلىك ەتەتىن «سامۇرىق» يننوۆاتسيالىق يدەيالاردى دامىتۋ ورتالىعى كوپ جۇمىستار جۇرگىزىپ وتىر. مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىراتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم بولىپ سانالامىز. جاستاردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك, ولار كوش سوڭىنان ىلەسپەي, كوشتى باستاۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ بارلىق جاستارىنىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان فورۋمنان العان اسەرىمىز جاقسى. ءبىز قىزىلوردالىق جاستار وسى فورۋمعا ءوز ۇسىنىسىمىزدى دا ايتا كەلدىك. ءرامىزدەر كۇنى ءتورتىنشى رەت رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اتالىپ وتىر. مۇنى جىلىنا وسىلاي ءبىر رەت قانا اتاپ قويماي, جەرگىلىكتى جەرلەردە مەملەكەتتىك ءرامىزدەردى ۇلىقتاۋ جۇمىستارى جىل بويى جالعاسىن تاۋىپ جاتسا دەگەن تىلەك بار. ەندىگى جىلى پاتريوتتار فورۋمىنىڭ باستالعانىنا بەس جىل تولادى, سوعان سايكەس كەلەسى 2012 جىلدى مەملەكەتتىك رامىزدەر جىلى دەپ اتاسا, بۇل كوپتەگەن ءىس-شاراعا مۇرىندىق بولار ەدى, – دەيدى قىزىلوردا وبلىسىنان كەلگەن دەلەگات جاندوس تۇسماعانبەتوۆ.
فورۋم تەك توي تويلاۋعا كەلگەندەي كەزەكتى شارالاردىڭ ورنى عانا بولماي, وي تۇيۋگە مۇمكىندىك بەرگەنى قۋانتتى. جاستاردىڭ اراسىندا سول جاستار تاربيەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ۇستاز, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اقمولا وبلىسى دەلەگاتسياسىنىڭ مۇشەسى راۋشان كوگەنوۆا دا ءجۇر.
– زاماننىڭ, ۋاقىتتىڭ وزگەرۋى قوعامدا, ادامدار اراسىندا ءتۇرلى جاڭا قارىم-قاتىناستار الىپ كەلەدى. سوندىقتان جاستاردىڭ وتانسۇيگىشتىك سەزىمىنىڭ سەلكەۋ تارتپاۋى ءۇشىن ولارعا تەك تاربيە كەرەك. پاتريوتتىق ءتاربيە بەرۋ ءىسىنىڭ كوكەيكەستىلىگى دە سول. مۇنداي فورۋمدار وتە كەرەك. بىراق باسقوسۋلاردا ەلىمىزدىڭ ءار شالعايىنا كەلگەن جاستار ەتەنە ارالاسۋى قاجەت. ءار دەلەگاتسيا شوق-شوق بولىپ, وزدەرى جۇرمەۋى ءتيىس. كەلەشەكتە فورۋم شەڭبەرىندە جارىس نە بايقاۋ سياقتى دەلەگاتتاردىڭ ارالاسۋىنا مۇرىندىق بولاتىن شارالاردى دا قامتىپ وتىرسا جاقسى بولار ەدى. «جىلقى كىسىنەسكەنشە, ادام تۇسىنىسكەنشە» دەگەن ەمەس پە قازاق. پاتريوتيزم – ەڭ الدىمەن ادامي قاسيەتتى دامىتۋ دەگەن ءسوز, جاستار الدىمەن ءبىرىن ءبىرىن سىيلايتىن, ءبىرىنىڭ ءبىرى قادىرىنە جەتەتىن, ءبىرىن ءبىرى جاقسى كورەتىن بولۋى كەرەك. «وتاندى ءسۇيۋ – يماننان» دەگەننىڭ ءتۇبى وسىندا جاتسا كەرەك, دەيدى راۋشان نۇرحانقىزى.
كەلەسى كۇنى فورۋم جالعاسىن تاپتى. ونىڭ جۇمىسىنا ءمادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ادەبيەت, ونەردەگى بەلگىلى تۇلعالار ارنايى كەلىپ قاتىستى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان جالپىۇلتتىق شارالار جوسپارىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقان قوستاناي وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ىرعاقتى سيپات العان. ەكونوميكانىڭ دامۋى الەۋمەتتىك سالانىڭ وركەندەۋىنە جول اشىپ وتىرادى. مادەنيەت ءمينيسترى باستاعان مارتەبەلى قوناقتار فورۋم سالتاناتىنىڭ الدىندا وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگينمەن بىرگە قوستاناي قالاسىنداعى بىرنەشە الەۋمەتتىك-مادەني نىساندارعا باس سۇقتى. مۇحتار قۇل-مۇحاممەد الدىمەن ى.التىنسارين اتىنداعى ءجاسوسپىرىمدەر كىتاپحاناسىنا كەلدى. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ورىس كوپەسىنىڭ اتقوراسى بولعان ول بۇگىندە بالالاردىڭ رۋحاني ءنار الاتىن وشاعىنا اينالعان. سونىڭ بارلىعى دا عيماراتقا ەكى جىل بويى جۇرگىزىلگەن جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا ءمۇمكىن بولدى.
مۇنان كەيىن مينيستر م.گوركي اتىنداعى ورىس دراما تەاترىنا كەلدى. جالپى, قوستاناي قالاسىنىڭ ورتالىعىندا وتكەن عاسىرلاردا سالىنعان تاريح كۋاگەرىندەي ارحيتەكتۋرالىق ەسكى قۇرىلىستار بارشىلىق. تەاتر سونىڭ بىرىنە ورنالاسقان بولاتىن. 1913 جىلى اعاشتان سالىنعان ءۇي كەيىن بىرنەشە رەت جاڭارتىلعان. الايدا كەڭەس وداعى جىلدارىنان بەرى جوندەۋ جۇمىستارىن كورمەگەن عيمارات ءبىر ەمەس, ەكى ۇجىم – دراما جانە قۋىرشاق تەاترلارىنا تارلىق ەتە باستاعان ەدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىعا وتكەن جىلى عيمارات ينە-جىپتەن شىققانداي قايتا جوندەلدى. ارحيتەكتور ماماندار ونى جوندەپ قانا قويعان جوق, وعان قوسىمشا زال دا قوستى. ەندى ءبۇلدىرشىندەردىڭ قۋىرشاق تەاترى جاڭا, ارنايى زالعا يە بولدى. مينيستر تەاتردىڭ ءسان-سالتاناتىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ءى.وماروۆ اتىنداعى قوستاناي وبلىستىق قازاق دراما تەاترى وتكەن جىلى ءوزىنىڭ ونجىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەن ەدى. ءۇلكەن جيىندار, كونتسەرتتەر وتكىزۋگە لايىقتالعان عيماراتتىڭ دراما تەاتر ەرەكشەلىگىنە سايكەس كەلمەيتىندىگى قاتتى بىلىنەتىن. وتكەن جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ قوستاناي قالاسىندا قازاق دراما تەاترى جاڭا عيماراتىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ەلىمىز ەركىندىگىنىڭ, تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا سەركە, ەلۋباي, قاپان سياقتى قازاق تەاتر ونەرىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان الىپتاردىڭ كىندىك قانى تامعان وڭىردە ەندى ەۋروپا مەن ازيا ساۋلەت ونەرىنىڭ نىشاندارىن بىرىكتىرگەن تەاتر ءۇيى بوي كوتەرەدى. قازىر قۇرىلىس جۇمىسى قىزعان كەز. اماندىق بولسا, كۇزدە وبلىستىق قازاق دراما تەاترى جاڭا شىعارمالارىن كورەرمەنىنە جاڭا عيماراتتا ۇسىناتىن بولادى.
– قوستاناي – ىبىراي التىنسارين سياقتى قازاقتىڭ العاشقى اعارتۋشى ۇستازىنىڭ, احمەت بايتۇرسىنوۆ سياقتى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قايراتكەرىنىڭ, ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ سياقتى ۇلى اقىنىنىڭ وتانى. سوندىقتان قوستاناي جەرىندە مىندەتتى تۇردە قازاق دراما تەاترى بولۋى كەرەك. كەڭەس زامانىندا بۇل جەردە قازاق تەاترى اتىمەن بولماعان. ارقالىق قالاسىندا عانا تەاتر بولدى. قازىر ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قوستانايدا تۇڭعىش رەت قازاق دراما تەاترىنىڭ عيماراتى سالىنىپ جاتىر. ءسويتىپ, احاڭنىڭ, جاقاڭنىڭ وتانىندا قازاق ونەرىنىڭ قاراشاڭىراعى بوي كوتەرەيىن دەپ وتىر. ءبىز بۇعان قۋانىشتىمىز, دەدى مينيستر.
قازاقستان پاتريوتتارىنىڭ ءىV فورۋمىنىڭ سالتاناتى وتكەن قوستاناي قالاسىنداعى سپورت سارايى ءۇش جۇزدەن اسا دەلەگاتتار مەن قوستانايلىقتارعا لىق تولدى. مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى تەك قوستانايدا عانا ەمەس, «مەنىڭ تۋىم!», «مەنىڭ گەربىم!», «مەنىڭ گيمنىم!» اتتى اكتسيا قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىندا ءوتتى. مەملەكەتتىك رامىزدەر – حالقىمىزدىڭ تەرەڭ تاريحىن, وشپەس رۋحىن, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن, ەرەكشە ەلدىك بەلگىسىن بىلدىرەتىن ۇلكەن قۇندىلىقتار. وسىدان 19 جىل بۇرىن پرەزيدەنت جارلىعىمەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سيمۆولدارى بەكىتىلدى. سودان بەرى ول ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىنىڭ جارقىن بەتتەرى بولىپ قوسىلدى. سالتانات ەلىمىزدىڭ انۇرانىمەن اشىلدى.
وسى شاراعا كەلگەن مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد جاستار الدىندا ءسوز سويلەدى.
– وتان دەگەن مەملەكەتتىك تۋ, مەملەكەتتىك گەرب پەن مەملەكەتتىك گيمننەن باستاۋ الادى. ولاردىڭ قاسيەتىن قادىرلەۋ ارقىلى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءوتانسۇيگىش ازاماتتارى, پاتريوتتارى قالىپتاسادى. بۇگىنگى باسقوسۋعا ارنايى كەلگەن جاستاردىڭ دەنى تاۋەلسىزدىك قۇرداستارى. سىزدەر ەلدىڭ بولاشاعىسىزدار, مەملەكەتتىڭ ەرتەڭىسىزدەر. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ نەگىزىن سالۋشى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن تۋعان ەلىمىزدىڭ كوركەيىپ, گۇلدەنە بەرۋى ءۇشىن قايرات كورسەتىپ, ەرەن ەڭبەك ۇلگىسىن كورسەتەتىن سىزدەر بولاسىزدار, – دەدى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە مەملەكەتتىك رامىزدەر رۋحاني-ادامگەرشىلىك, قوعامدىق-ساياسي جانە فيلوسوفيالىق مانگە يە بولىپ كەلەدى. رامىزدەر – مەملەكەتتىڭ بەت-بەينەسى. اسا كورنەكتى كوشباسشى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دارا ساياساتىمەن 20 جىلدىڭ ىشىندە وراسان تابىستارعا جەتكەن ەلدى سىرت كوز الدىمەن وسى رامىزدەرى – تۋى, گەربى, گيمنى ارقىلى تانيدى.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ءتاۋەلسىز مەملەكەتتە ەلباسىنىڭ باستاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان جەتكەن جەتىستىكتەرگە توقتالىپ ءوتتى. ەڭ الدىمەن ەلىمىزدەگى بەيبىتشىلىككە, تىنىشتىققا جەتەر ەشتەڭە جوق. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دانالىعىمەن قازاقستان قۋاتتىلىعى جونىنەن الەمدە ءتورتىنشى ورىن الاتىن راكەتالىق-يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ جانە جەر ءجۇزىندەگى ەڭ ءىرى يادرولىق پوليگوننىڭ ءبىرىن جاپتى. ال بۇگىندە ءبىزدىڭ ەل دۇنيەجۇزىندەگى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى توقتاتۋ, قىسقارتۋ ۇدەرىسىندە باستى كوشباسشى دەڭگەيىنە جەتتى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەركىن ەكونوميكالىق قاتىناستارعا قول جەتكىزدىك. سونىڭ ارقاسىندا ەكونوميكامىز دامىدى, الەۋمەتتىك تۇرمىسىمىز جاقساردى. جاقىن جىلدارى الەمدەگى الپاۋىت ەلدەردىڭ ءوزىن ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا تىعا كەلگەن قارجى داعدارىسىنان قازاقستان قينالماي ءوتىپ كەلەدى. كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە داعدارىستىڭ سالدارىنان الەۋمەتتىك شىعىندار قىسقارتىلدى, كاسىپورىندار جابىلدى. ال قازاقستان اعىسقا قارسى ءجۇزدى. وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزدە كوپتەگەن كاسىپورىندار اشىلدى. مىنە, ەندى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما جاسالىپ, سونىڭ شەڭبەرىندە رەسپۋبليكادا كوپتەگەن ءىرى جوبالار جۇزەگە استى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە قوستاناي وبلىسىندا وسى باعدارلاما بويىنشا ون جوبا ومىرگە جولداما الدى. ول دەگەنىڭىز – ءىرى كاسىپورىندار, قۇس فابريكالارى, مال بورداقىلاۋ الاڭدارى, ساۋىن فەرمالارى! وندا جۇزدەگەن ادامدار جۇمىس ورىندارىن تاپتى. ۇستىمىزدەگى جىلى بەرىلەتىن جوبالار دا مۇنان از ەمەس. ال مۇنداي دامۋدىڭ ساباعى جەتىلگەن اعاشتىڭ گۇلدەيتىنى سياقتى, الەۋمەتتىك ادەمى استارى دا بولاتىنىن دا ايتىپ ءوتتى مۇحتار ابرار ۇلى. 2000 جىلدان بەرى قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالالارىنا جۇمسالعان قارجى ون ەسەگە ارتتى. 750 جاڭا مەكتەپ, 450 ەمحانا مەن اۋرۋحانا, بەس مىڭنان استام مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە مەن بالاباقشا اشىلدى. ارقا تورىندە اققۋداي قانات قاعىپ, ءوسىپ كەلە جاتقان ارۋ استانا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قۋاتى مەن بولاشاعىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى.
– وسى بيىك مىنبەردەن ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرىنە ايتقان ءبىر اۋىز ءسوزىن بۇگىنگى جينالعان وتانسۇيگىش پاتريوت جاستاردىڭ ەسىنە سالعىم كەلىپ تۇر. نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «بىزگە ءححى عاسىردا قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەك ەكەنىن بىلەتىن ادامدار كەرەك. ىشكى جانە حالىقارالىق ۇدەرىستەردى تەرەڭ تالداي الاتىن ماماندار, مەملەكەتتىك مۇددەنى ءوز مۇددەسىنەن بيىك قوياتىن پاتريوتتار كەرەك. كىم قازاقستاندى سۇيسە, سول – پاتريوت. كىم شىنايى قۇندىلىقتاردى تانىسا, سول – پاتريوت, ال ول قۇندىلىقتار – ادالدىق, ار-ۇيات, ادامگەرشىلىك, داستۇرگە بەرىكتىك, وتانعا دەگەن ماحاببات جانە ونىڭ وركەندەۋىنە قىزمەت ەتۋ», دەگەن ەدى. قازاقستاندى وتانىم دەيتىن ءار جاس ەلباسىنىڭ وسى وسيەتى ۇدەسىنەن شىعۋعا تىرىسادى دەپ ويلايمىن جانە سوعان تىلەكتەسپىن, – دەدى مينيستر.
كوڭىلدەردى شاتتىققا تولتىرعان فورۋم سالتاناتىندا بيىل ءبىرىنشى رەت «جىل پاتريوتى» قۇرمەت بەلگىسى بىرنەشە اتالىم بويىنشا تاپسىرىلدى. ول الدىمەن مەملەكەتتىك رامىزدەر اۆتورلارى جانداربەك ءمالىبەكوۆ, شوتا ءۋاليحانوۆ, شاكەن نيازبەكوۆتىڭ كەۋدەسىنە تاعىلدى. سونان كەيىن ومىردە ەرلىك قيمىل كورسەتكەن, عىلىمدا, وقۋدا تاماشا تابىستارعا قول جەتكىزگەن جاستار يە بولدى. ولاردىڭ اراسىندا تاراز قالاسىنداعى كوپ قاباتتى ۇيدە شىققان ورتتەن 5 جاسار قىزدى قۇتقارۋ ۇستىندە قۇلاپ, ەكى قولىن بىردەي سىندىرسا دا بالانى امان الىپ العان 25 جاستاعى سانجار بوزداقباەۆ, الماتى وبلىسىنىڭ رايىمبەك اۋدانىنداعى شالكودە اۋىلىندا بولعان ورتتە 5 جاستاعى بالانى امان الىپ قالعان 14 جاسار جاندوس ءىلياس, قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن, «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ باعدارلاما جۇرگىزۋشىسى مايا ۆەرونسكايا, تۋبەركۋلەزگە قارسى 6 ءتۇرلى ءدارى-دارمەكتىڭ يننوۆاتسيالىق جاسالۋ تەحنولوگياسىن ويلاپ تاپقان 30 جاستاعى دميتري حرۋستالەۆ, ازيا ويىندارىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, بوكسشى يۆان ديچكو, تاعى باسقالار بار.
فورۋم سالتاناتىندا قازاقستاننىڭ كوك بايراعىن ۇستاعان جاستار شەرۋلەتتى, زالدان اسپان كەڭىستىگى تۇستەس تۋلار الاڭسىز جەلبىرەپ تۇردى. حالقىمىزدىڭ جۇرەگىن نامىس, جىگەر كەرنەگەندە كوڭىلدەگى قۋانىشى اۋزىنان جالىن اتقان ولەڭ بولىپ شىعادى.
ال كوڭىل تولقىنىن ولەڭمەن جەتكىزگەن ەلتاڭبا اۆتورى شوتا ءۋاليحانوۆتىڭ ايتارى ءتىپتى قاناتتى سوزگە اينالىپ كەتكەندەي:
«وتانىم – بايتاق دالا,
ساۋلەتتى, ءساندى قالا.
وتانىم – اسقار تاۋ,
كوگەرگەن باقشا باۋ.
وتانىم – شەكسىز تەڭىز,
بايلىق پەن باقىت ەگىز.
وتانىم – سۇلۋ ءان,
جايقالعان التىن ءدان.
وتانىم – بولات تەمىر,
قايناعان قىزۋ ءومىر.
وتانىم – ايتار ءسوزىم,
وتانىم – مەنىڭ ءوزىم!» – دەپ قايىردى اعامىز. وسى وي فورۋمعا قاتىسقان اركىمنىڭ جۇرەگىندە كەتكەن ءتارىزدى. ال قازاق ەستراداسىنىڭ جۇلدىزدارى ەسكەندىر مەن ءبىرجان حاسانعاليەۆتار, مەرۋەرت تۇسىپباەۆا, الماس كىشكەنباەۆ, نۇربولات سەيتمۇراتوۆ, يبراگيم ەسكەندىر, «رينگو», «وردا» توپتارى شىرقاعان پاتريتوتتىق اندەر جۇرەكتەردى باۋرادى.
فورۋم ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ فورۋم ءۇشىن ارنايى جازىلعان ءانۇراندى ايتۋىمەن اياقتالدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.
ءپاتريوتيزمدى قالاي تۇسىندىرەسىز؟
گۇلدانا نۇرپەيىسوۆا, قازاقستان پاتريوتتارى پارتياسى ورتالىق اپپاراتىنىڭ جەتەكشىسى:
– پاتريوتيزم دەگەن سوزگە ەلىنە, حالقىنا, جەرىنە دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىك ۇعىمدارى سىيىسىپ كەتەدى. نەگىزى جۇرتتىڭ بارلىعى دا جالپى پاتريوتيزم ۇعىمىن تۇسىنەتىن سەكىلدى. اڭگىمە ەلىمىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ پاتريوتى بولۋدا, ونى قالىپتاستىرۋدا بولىپ وتىر. مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدى جاس ۇرپاق شىنايى جۇرەگىمەن جاتقا ءبىلۋى كەرەك. جاسىراتىنى جوق, بۇرىندارى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىنە ونشالىقتى كوڭىل بولىنبەيتىنىن بايقايتىنمىن. قازىر ءانۇران شىرقالعاندا جاس ورەندەر دەرەۋ وڭ قولىن جۇرەك تۇسىنا اپارىپ, وزدەرى ونى بىرگە شىرقاپ تۇرادى. قانداي عاجايىپ ءسات دەسەڭشى! اركىمنىڭ كوڭىلى تولقيدى, جەرگە, ەلگە دەگەن جاقسى كورۋ سەزىمى ورەكپيدى جۇرەكتە.
جاس ۇرپاقتى پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ ءۇشىن وسى فورۋم سياقتى شارالار كەرەك. مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قۇرمەت سەزىمىن ناسيحاتتاۋدا وسىنداي فورۋمداردىڭ ماڭىزى ۇلكەن. بۇل جاستاردى عانا ەمەس, بارشا قازاقستاندىقتاردى رۋحاني وسىرەدى. ءبىزدىڭ جەرىمىز باي. ال رۋحاني باي ادام – ەلىمىزدىڭ بايلىعى. مىنە, پاتريوتيزم!
***
باقىتجان ەرتاەۆ, حالىق قاھارمانى:
– پاتريوتيزمنەن وتاندى ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ەكەۋى – ەگىز ۇعىم. ال ەر بالا وتان ءۇشىن تۋادى. ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ ءوزى پاتريوتيزممەن باستالعان تاريح. پاتريوت ادام ەڭ الدىمەن ءوز وتانىنىڭ تاريحىن ءبىلۋى كەرەك. وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, قابانباي, ناۋرىزباي سياقتى قازاق دالاسىنداعى كوپتەگەن باتىر بابالارىمىز وسى ۇلتاراقتاي جەر ءۇشىن جان قيۋعا دايىن بولعان. ولار وسى ۇلان بايتاق جەردى ۇرپاقتارىنىڭ الاقانىنا سالىپ كەتتى. قازىر قازاقستان جەر كولەمى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى, ازيادا ءۇشىنشى ورىن الادى.
اريستوتەل: «وي, جاستار بۇزىلىپ كەتتى!» دەگەن ەكەن. جوق, جاستار بۇزىلىپ كەتكەن جوق, ولار ءوز زامانىنا سايكەس ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. تەك اعا ۇرپاق تاراپىنان تاربيە, جاستار يدەولوگياسى بولۋى كەرەك. ءبىز اۋىلداعى اقساقالداردىڭ تاربيەسىن كوردىك. باتىر باۋىرجانعا قاراپ وستىك, ولار ءبىزدىڭ اداستىرماس تەمىرقازىعىمىز بولدى. قازىرگى جاس بالالارعا «وتان ءۇشىن وقيمىز, وتان ءۇشىن ەڭبەك ەتەمىز!» دەپ انت قابىلداتسا, جاستار يدەولوگياسى دەگەنىمىز وسىلاي قالىپتاسار ەدى.
***
عاريفوللا ەسىم, عالىم, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى:
– ءپاتريوتيزمنىڭ نەگىزىن ساياساتتان ىزدەمەۋ كەرەك, ول – تاريحي, مادەني ۇعىم. ءار ادام شىققان تەگىن, حالقىنىڭ ءومىر سالتىن, دۇنيەتانىمىن بويىنا ءسىڭىرىپ ءومىر ءسۇرۋى, قازىرگى زاماننىڭ اعىمىنا ىلەسىپ, ىزگىلىكتى تۇسىنىكتەردى بويىنا جيناپ, ەرتەڭگى كۇننىڭ كادەسىنە اساتىنداي ىزگىلىكتى ءىس جاساۋى كەرەك. وتكەن كۇن, بۇگىن جانە بولاشاق – ۋاقىت كەڭىستىگىنىڭ ءۇش ولشەمى. ادام تەك وتكەن تاريحتى اڭساي بەرسە, ول پاتريوتيزم بولمايدى, كەلەشەكتى قيالداپ تاعى ءومىر سۇرە المايدى. ال وتكەندى بىلمەي, كەلەشەكتى ويلاماي تاپ قازىرگى ۋاقىتتا تاعى دا پاتريوت بولا المايدى.
ءرامىز – تاريحتى, بۇگىندى, بولاشاقتى, ياعني ۋاقىت كەڭىستىگىنىڭ ءۇش ولشەمىن بىرىكتىرۋ دەگەن ءسوز. بولعان, بولىپ جاتقان, بولاتىن ءىستىڭ ماعىناسىن سيمۆول دەيمىز. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۋى, ەلتاڭباسى, ءانۇرانى سول سيمۆولدىڭ ماعىناسىن بەرەدى. ويتكەنى, رامىزدەر بولماسا ەل بولمايدى. كەڭەس وداعى كەزىندە ەلىمىزدىڭ تولىققاندى رامىزدەرى بولعان جوق. سوندىقتان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ رامىزدەرىن قۇرمەتتەۋ كەرەك. پاتريوتيزم دەگەنىمىز وسىدان شىعادى. جاستاردىڭ ادال سەزىمىن تاربيەلەۋ كەرەك, ەلىمىز رامىزدەرىن جاس ۇرپاقتىڭ قانىنا ءسىڭدىرۋ كەرەك. پاتريوتيزم دەگەن وسى.
«مەن ەرلىك جاساعان جوقپىن, ازاماتتىق پارىزىمدى عانا ورىندادىم»
– دەيدى قىزىلاعاشتىق قازبەك سەپسۋەۆ
قوستانايداعى رەسپۋبليكالىق پاتريوتتار فورۋمىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ الماتىدان قازبەك سەپسۋەۆ جەتكەن ەدى. ول وتكەن جىلى وسى وبلىستىڭ قىزىلاعاش اۋىلىنداعى جويقىن سۋ تاسقىنىندا 180 اۋىلداسىن قاۋىپسىز جەرگە شىعارىپ, امان الىپ قالعان بولاتىن.
– قازبەك, ءبىر ساتتە قىرىقتان اسا ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان سۋ تاسقىنى كەزىندە ەرلىككە پارا-پار قيمىل كورسەتكەنىڭە ءدۇيىم جۇرت ريزا بولىپ, اتىڭنان اينالىپ وتىردى. ءجۇز سەكسەنگە جۋىق اۋىلداسىڭدى سۋ تاسقىنىنان قالاي قۇتقاردىڭ؟
– ەڭ وكىنىشتىسى, اۋىلعا جويقىن سۋ ءتۇن ورتاسىندا كەلدى. اپات كۇندىز ورىن العاندا, جاعداي جەڭىلدەۋ بولار ما ەدى. كومىر, وتىن تاسىپ كۇن كورىپ جۇرگەن جۇك ماشينەمە ادامداردى تولتىرىپ, مىنگىزىپ الدىم دا اۋىلدىڭ سىرتىنا ون التى شاقىرىمداي جەرگە اپارىپ ءتۇسىرىپ تاستادىم. ولار تالدىقورعانعا دەيىن جەتكىزىپ تاستا دەگەن بولاتىن, مەن ولاردى توقتاتتىم. «وسىندا قالىڭىزدار, مەن اۋىلدان حابار الايىن», دەدىم. ءسويتىپ قايتىپ كەلسەم, اپاتتىڭ بولارىنا اۋىلداستاردىڭ كوزى انىق جەتكەن, ابىر-سابىر, اسىپ-ساسقان, ايقاي-شۋ كۇشەيگەن. مەن ءوز وتباسىمداعى شەشەمدى, قارىنداسىمدى, اپايىمدى جانە كورشىلەردى, ايتەۋىر ماشينەنىڭ قورابىنا سىيعانىنشا مىنگىزىپ الىپ, اۋىلدىڭ سىرتىنداعى بيىك جەرگە تاعى اپارىپ تاستادىم. ءبىرىنشى رەيستەگىدەي الىسقا اپارۋعا ۋاقىتتىڭ تارلىعىن دا ءتۇسىندىم. سونىمەن, التى رەت قاتىناپ ۇلگەردىم. وسىلاي اۋىلداستاردى جانتالاسىپ تاسىپ جۇرگەندە اۋىلدى جويقىن كۇشپەن كەلىپ ۇرعان تاسقىن سۋ دا كەلدى, مەن ءوزىم زورعا شىعىپ ۇلگەردىم. مينۋتتار عانا تاعدىرىمدى شەشتى...
– سەن اۋىلداستارىڭنىڭ اجالىنا اراشا بولا بىلگەن ءىسىڭدى بۇگىن ەرلىك دەپ باعالايسىڭ با؟
– مەن ەرلىك جاساعان جوقپىن. مەن اۋىلداستارىمنىڭ الدىنداعى ازاماتتىق, بالالىق, باۋىرلىق پارىزىمدى عانا ورىندادىم. اپات تۋرالى الدىن الا ەسكەرتىلگەندە, ءبىر ادامدى دا اجالعا بەرمەس ەدىك. كوپتەگەن ازاماتتار تاسقىن سۋدىڭ كەيىنگى زاردابى تۋرالى كەڭىرەك ويلاي الماي قالدى. قايتەيىك, تاعدىردىڭ ءىسى سولاي بولدى. مەندە سول ساتتە تەزىرەك ادامداردى قاۋىپسىز جەرگە شىعارۋدان باسقا وي بولعان جوق. اۋىلعا قايتىپ كىرگەنشە, كوشەدە ابدىراپ شۋلاپ جۇرگەن اۋىلداستاردى تەزىرەك ماشينەگە مىنگىزگەنشە اسىقتىم. ەگەر تۋعان-تۋىستارىمدى عانا اۋىلدىڭ سىرتىنا شىعارىپ, جانار-جاعار مايدى شىعىنسىنىپ, اۋىلعا قايتا بارماي قويعانىمدا, مەنىڭ ازاماتتىعىم, جىگىتتىگىم قايسى؟ اۋىلداستاردىڭ بەتىنە قالاي قارار ەدىم؟ اپات كەلىپ, ءولىم مەن ءومىر ايقاسىپ جاتقاندا ەر-ازامات مۇنان باسقا نە ىستەۋى كەرەك ەدى؟ ءوزىمنىڭ ومىرىمە قاۋىپ بارلىعىن مەن ويلاپ ءۇلگەرگەنىم جوق ول كەزدە. ەرلىكتى ەشكىم جوسپارلامايدى. وعان جۇرەگىڭمەن دايىن بولۋىڭ كەرەك. مەنى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ مەدالىمەن ماراپاتتادى. بىراق مەن ءۇشىن باستى ناگرادا – امان قالعان اۋىلداستارىمنىڭ اق باتاسى.
– ءوزىڭ ءپاتريوتيزمدى قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭ؟
– ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتى پاتريوت بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. وسى ەلدە تۇرىپ جاتقان كىم بولسا دا مەملەكەتكە ادال بولۋى كەرەك. مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى كەرەك. بۇل – پاتريوتيزم. ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعاراتىن بىرلىكتە بولۋىمىز كەرەك. بۇل – پاتريوتيزم. ءوزىڭ وسكەن اۋىلدى, قالانى, ەلدى ءسۇيۋ كەرەك. وسىنىڭ بارلىعى دا پاتريوتيزم. ورىس مەكتەبىن ءبىتىردىم. بىراق مەملەكەتتىك تىلدە جاقسى سويلەيمىن. ونىڭ سىرتىندا انا ءتىلىمدى – چەشەن ءتىلىن, ءداستۇرىن جاقسى بىلەمىن. ءپاتريوتيزمنىڭ بالاماسى – جاقسى كورۋ دەگەن شىعار.
– قازبەك, پاتريوتتار فورۋمى كوڭىلىڭنەن شىقتى ما؟
– مەن, بىرىنشىدەن, مۇنداي القالى جيىنعا العاش قاتىسۋىم. سوندىقتان ۇسىنىس ايتۋدان تىڭداۋىم باسىم بولدى. فورۋمنىڭ وتكىزىلۋىنىڭ ءوزى ناسيحات قوي. سوعان ريزامىن.
– راحمەت. ءوزىڭ دە, ەلىڭ دە, اۋىلىڭ دا امان بولسىن دەپ تىلەيمىز.
1991 جىلى تۋعان جاستار بيىل جيىرماعا تولدى. الاڭعا كەلىپ تۇرعان دا نەگىزىنەن ءتاۋەلسىزدىگىمىزبەن قۇرداس قىز-ءجىگىتتەر بولاتىن. فورۋم قوناقتاردىڭ ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى الدىنداعى ۇلت ۇستازى, الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋدان باستاۋ الدى. بۇل زاڭدى ەدى. حالقىنىڭ قامىن, ەلىنىڭ بوستاندىعىن, ەركىندىگىن ويلاپ, «ەل بۇگىنشىل, مەنىكى ەرتەڭگى ءۇشىن» دەپ الىسقا كوز تىگىپ, وي ورمانىندا وتىرعان احاڭ بەينەسى ەلىمىز پاتريوتيزمىنىڭ ناعىز سيمۆولى ءتارىزدى. قازاقستان پاتريوتتارى فورۋمىنا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسىنىڭ اۆتورلارى شوتا ءۋاليحانوۆ پەن جانداربەك ءمالىبەكوۆ, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تۋىنىڭ اۆتورى شاكەن نيازبەكوۆ كەلدى.
– ەلىمىزدە رامىزدەر كۇنىنىڭ قابىلدانۋى – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن بايلىق. جاستار, سىزدەر ەلدىڭ تاريحىن تەرەڭ بىلۋلەرىڭىز كەرەك. احاڭ ۇستانعان يدەيالارعا ادال بولىڭىزدار, – دەدى قازاقستان گەربى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى شوتا ءۋاليحانوۆ. ول وسى ەسكەرتكىش الدىندا ءوزىنىڭ تولقىپ تۇرعانىن دا جينالعانداردان جاسىرعان جوق. جاڭا عاسىر تابالدىرىعىن اتتاعاندا بەلگىلى ءمۇسىنشى مارقۇم تولەگەن دوسماعانبەتوۆ ەكەۋى عالىم, كۇرەسكەر, قايراتكەر احاڭ بەينەسىن سومداعان وسى ەسكەرتكىشتى جاساپ شىققان ەدى. ول بۇگىنگى ۇرپاعىنا رۋحاني نۇر شاشىپ تۇرعان ءتارىزدى.
احاڭ اتىن الىپ وتىرعان قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ۇجىمى جاستاردىڭ وسى شاراسىندا بەلسەندىلىك تانىتتى. رەكتور اسقار نامەتوۆ باستاماسىمەن ەلىمىز رامىزدەرىنىڭ اۆتورلارى ءبىلىم ورداسىنا شاقىرىلىپ, ولارعا قۇرمەت كورسەتىلدى. شوتا ءۋاليحانوۆ پەن جانداربەك مالىبەكوۆ قالانىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن رياسىز اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. ءتاۋەلسىز ەلىمىزدى اسقاقتاتىپ تۇراتىن مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ ومىرگە جولداما الۋى وپ-وڭاي بولعان جوق. ول پارلامەنتتە بەكىتىلگەنشە قىستالاڭ جولداردان ءوتتى. كەشتە ءرامىز اۆتورلارى وسى ايتىلا بەرمەيتىن جايدى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ سۇراۋىنا بايلانىستى سىرداي ەتىپ ايتىپ بەردى.
– جوبانى دەپۋتاتتار الدىنا الىپ كەلگەندە كيىز ءۇي (شاڭىراقتى ايتادى) قالايشا گەربتە بەينەلەۋگە بولادى, ونى قالاي ەلىمىزدىڭ سيمۆولى ەتىپ الامىز دەگەن كەلەڭسىز پىكىرلەردى دە ەستىدىك. سول كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەلدى جانىمىزعا. «نە ىستەدىڭىز؟» دەپ سۇرادى. «تۇلپاردىڭ مۇيىزىندەگى المالى-سالمالى ساقينالاردى ءتۇسىندىرىپ جاتىرمىن», دەدىم. «تۇلپاردىڭ ءمۇيىزى نە ىستەدى سەندەرگە؟ مۇيىزدەگى جەتى ساقينا قازاقتىڭ جەتى اتاسىن ءبىلۋ, اتا-بابانى قۇرمەتتەۋ ۇعىمىن بىلدىرەدى. جاكە, دۇرىس», دەدى. سولاي داۋ-دامايعا بەرگىسىز پىكىرلەرگە نۇكتە قويىلدى, – دەدى مەملەكەتتىك گەرب اۆتورلارىنىڭ ءبىرى جانداربەك ءمالىبەكوۆ.
№1 بالالار مەن ءجاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىندە سول كۇنى قازاقستان بوكسىنىڭ جاسىنداي جارقىراپ وتكەن جارىق جۇلدىزى, مارقۇم بەكزات ساتتارحانوۆتىڭ اتا-اناسى سەيىلحان ساتتارحان ۇلى مەن سىرلىكۇل شويبەكوۆا جاس سپورتشىلارمەن كەزدەستى. سەكەڭ مەن سىرلىكۇل وسى فورۋمعا شاقىرۋ العاندا ەرەكشە تولقىعان. ون بەس جاسىنان باستاپ قولىنا بىلعارى قولعاپ كيگەن بەكزات 1996 جىلى ون التى جاسىندا قوستانايدا جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ءوتكەن رەسپۋبليكالىق چەمپيوناتتا جەڭىمپاز بولىپ, ءوزىنىڭ سپورتتاعى جەڭىستى جولدارىن وسى توبىل بويىنان باستاعان ەكەن. سودان ءتورت جىلدان كەيىن سيدنەي وليمپياداسىندا چەمپيون بولىپ, ەلىمىزدىڭ كوك بايراعىن اۆسترالياعا بار نازارىن اۋدارىپ, كوز تىگىپ وتىرعان تورتكۇل دۇنيە الدىندا جەلبىرەتپەپ پە ەدى. بەكزات دەسە ەلەڭ ەتپەيتىن كىم بار. بەكزاتتىڭ اتا-اناسىن ىزدەپ كەلىپ سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتقاندار دا بولدى. سپورت مەكتەبىنىڭ بالالارى دا ولاردى ىنتىعا كۇتىپ وتىردى.
– بەكزات ەلىنىڭ ناعىز پاتريوتى ەدى, – دەدى سەيىلحان اعا جاس سپورتشىلارمەن كەزدەسۋدە. – ونى ول ىسىمەن دە, سوزىمەن دە دالەلدەپ كەتتى. وزىمەن پىكىرلەسكەن «حابار» ارناسىنىڭ تىلشىسىنە: «اعا, مەن وسى جەڭىسىمدى قاسيەتتى تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىعىنا ارنايتىنىمدى جازىڭىزشى!» دەگەن ەكەن. سونداي-اق رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا بولعاندا ول پىكىر كىتابىنا: «تۇركىستانداي قاسيەتتى جەردە تۋعانىما مىڭ دا ءبىر راحمەت ايتامىن. ۇلتتىق رۋحى مىقتى ەلدىڭ ەڭسەسى دە بيىك بولادى. ەل نامىسى – مەنىڭ نامىسىم!» دەپ جازىپتى. جيىرما جاسىندا بەكزات اعالارىڭ سپورتتا بيىك تۇعىردى باعىندىرىپ, وسىنداي جالىندى سوزدەر ايتىپ كەتتى. سەندەر دە سپورتتى سەرىك ەتىڭدەر, نامىستى بولىڭدار, اينالايىندار!
– ۇلىمىزدىڭ تابانى تيگەن جەرگە جەتكەنشە اسىقتىق. قوستاناي بۇگىن ماعان ەرەكشە ىستىق. بەكزاتىم ءۇش وليمپياداعا قاتىسىپ, چەمپيون بولامىن دەپ ايتاتىن ەدى. ول ارمانىنا جەتكىزبەي, اللا ءوزى الىپ كەتتى عوي. تاعدىردىڭ ىسىنە نە شارا... مەنى كەيىنگى بالالاردىڭ, بەكزاتتىڭ ىنىلەرىنىڭ جەڭىستەرى قۋانتادى. ءبىر تىلەگىم – ونىڭ العاش جەڭىستى جولى باستالعان قوستانايدا بەكزاتتى ەسكە تۇسىرەتىن جارىستار ءوتىپ جاتسا دەيمىن, – دەدى سىرلىكۇل شويبەكوۆا.
پاتريوتتار فورۋمىنا كەلگەن دەلەگاتتار كۇنۇزاققا قوستانايداعى اسەم ورىنداردى, مۋزەيلەردى ارالادى. تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە بولعان «قوستاناي وبلىسى جاستارىنىڭ «التىن كىتابى» جوباسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنان كەلگەن بەلسەندى جاستاردىڭ بارلىعىنا دا ۇنادى. ويتكەنى, بۇل قازاقستاندا تەك قوستانايدا عانا قانات قاققان جاستار جوباسى بولاتىن. جىل سايىن كۇزدە وقۋدا دا, ونەردە دە, ەڭبەكتە, جالپى ومىردە ۇزدىك تابىستارعا جەتكەن, اينالاسىنا ۇلگى بولاتىن جاستاردى «التىن كىتاپقا» تىركەۋ سالتاناتتى تۇردە وتكىزىلەدى. ولاردىڭ اراسىندا عالىم دا, ستۋدەنت تە, جۇمىسشى دا, ەرلىككە پاراپار ارەكەت ەتىپ, ادامداردى اجال تىرناعىنان الىپ قالعان قاراپايىم ازاماتتار, ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى بار. بەس-التى جىلدىڭ ىشىندە «التىن كىتاپقا» ەسىمى التىن ءارىپتەرمەن ويىپ جازىلعان «التىن جاستاردىڭ» سانى 117-گە جەتتى. ولار – ەلىمىزدىڭ بولاشاعى, ۇكىلەگەن ءۇمىتى.
– پاتريوتيزم دەگەنىمىز جاستاردىڭ ناقتى ءىسى بولۋى كەرەك. بۇل ورايدا قوستانايلىق جاستاردىڭ, قۇربى-قۇرداستارىمىزدىڭ ۇلگى الاتىنداي يگىلىكتى شارالارى بار ەكەن. قىزىلوردادا ءوزىم جەتەكشىلىك ەتەتىن «سامۇرىق» يننوۆاتسيالىق يدەيالاردى دامىتۋ ورتالىعى كوپ جۇمىستار جۇرگىزىپ وتىر. مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىراتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم بولىپ سانالامىز. جاستاردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك, ولار كوش سوڭىنان ىلەسپەي, كوشتى باستاۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ بارلىق جاستارىنىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان فورۋمنان العان اسەرىمىز جاقسى. ءبىز قىزىلوردالىق جاستار وسى فورۋمعا ءوز ۇسىنىسىمىزدى دا ايتا كەلدىك. ءرامىزدەر كۇنى ءتورتىنشى رەت رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اتالىپ وتىر. مۇنى جىلىنا وسىلاي ءبىر رەت قانا اتاپ قويماي, جەرگىلىكتى جەرلەردە مەملەكەتتىك ءرامىزدەردى ۇلىقتاۋ جۇمىستارى جىل بويى جالعاسىن تاۋىپ جاتسا دەگەن تىلەك بار. ەندىگى جىلى پاتريوتتار فورۋمىنىڭ باستالعانىنا بەس جىل تولادى, سوعان سايكەس كەلەسى 2012 جىلدى مەملەكەتتىك رامىزدەر جىلى دەپ اتاسا, بۇل كوپتەگەن ءىس-شاراعا مۇرىندىق بولار ەدى, – دەيدى قىزىلوردا وبلىسىنان كەلگەن دەلەگات جاندوس تۇسماعانبەتوۆ.
فورۋم تەك توي تويلاۋعا كەلگەندەي كەزەكتى شارالاردىڭ ورنى عانا بولماي, وي تۇيۋگە مۇمكىندىك بەرگەنى قۋانتتى. جاستاردىڭ اراسىندا سول جاستار تاربيەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ۇستاز, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اقمولا وبلىسى دەلەگاتسياسىنىڭ مۇشەسى راۋشان كوگەنوۆا دا ءجۇر.
– زاماننىڭ, ۋاقىتتىڭ وزگەرۋى قوعامدا, ادامدار اراسىندا ءتۇرلى جاڭا قارىم-قاتىناستار الىپ كەلەدى. سوندىقتان جاستاردىڭ وتانسۇيگىشتىك سەزىمىنىڭ سەلكەۋ تارتپاۋى ءۇشىن ولارعا تەك تاربيە كەرەك. پاتريوتتىق ءتاربيە بەرۋ ءىسىنىڭ كوكەيكەستىلىگى دە سول. مۇنداي فورۋمدار وتە كەرەك. بىراق باسقوسۋلاردا ەلىمىزدىڭ ءار شالعايىنا كەلگەن جاستار ەتەنە ارالاسۋى قاجەت. ءار دەلەگاتسيا شوق-شوق بولىپ, وزدەرى جۇرمەۋى ءتيىس. كەلەشەكتە فورۋم شەڭبەرىندە جارىس نە بايقاۋ سياقتى دەلەگاتتاردىڭ ارالاسۋىنا مۇرىندىق بولاتىن شارالاردى دا قامتىپ وتىرسا جاقسى بولار ەدى. «جىلقى كىسىنەسكەنشە, ادام تۇسىنىسكەنشە» دەگەن ەمەس پە قازاق. پاتريوتيزم – ەڭ الدىمەن ادامي قاسيەتتى دامىتۋ دەگەن ءسوز, جاستار الدىمەن ءبىرىن ءبىرىن سىيلايتىن, ءبىرىنىڭ ءبىرى قادىرىنە جەتەتىن, ءبىرىن ءبىرى جاقسى كورەتىن بولۋى كەرەك. «وتاندى ءسۇيۋ – يماننان» دەگەننىڭ ءتۇبى وسىندا جاتسا كەرەك, دەيدى راۋشان نۇرحانقىزى.
كەلەسى كۇنى فورۋم جالعاسىن تاپتى. ونىڭ جۇمىسىنا ءمادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ادەبيەت, ونەردەگى بەلگىلى تۇلعالار ارنايى كەلىپ قاتىستى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان جالپىۇلتتىق شارالار جوسپارىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقان قوستاناي وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ىرعاقتى سيپات العان. ەكونوميكانىڭ دامۋى الەۋمەتتىك سالانىڭ وركەندەۋىنە جول اشىپ وتىرادى. مادەنيەت ءمينيسترى باستاعان مارتەبەلى قوناقتار فورۋم سالتاناتىنىڭ الدىندا وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگينمەن بىرگە قوستاناي قالاسىنداعى بىرنەشە الەۋمەتتىك-مادەني نىساندارعا باس سۇقتى. مۇحتار قۇل-مۇحاممەد الدىمەن ى.التىنسارين اتىنداعى ءجاسوسپىرىمدەر كىتاپحاناسىنا كەلدى. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ورىس كوپەسىنىڭ اتقوراسى بولعان ول بۇگىندە بالالاردىڭ رۋحاني ءنار الاتىن وشاعىنا اينالعان. سونىڭ بارلىعى دا عيماراتقا ەكى جىل بويى جۇرگىزىلگەن جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا ءمۇمكىن بولدى.
مۇنان كەيىن مينيستر م.گوركي اتىنداعى ورىس دراما تەاترىنا كەلدى. جالپى, قوستاناي قالاسىنىڭ ورتالىعىندا وتكەن عاسىرلاردا سالىنعان تاريح كۋاگەرىندەي ارحيتەكتۋرالىق ەسكى قۇرىلىستار بارشىلىق. تەاتر سونىڭ بىرىنە ورنالاسقان بولاتىن. 1913 جىلى اعاشتان سالىنعان ءۇي كەيىن بىرنەشە رەت جاڭارتىلعان. الايدا كەڭەس وداعى جىلدارىنان بەرى جوندەۋ جۇمىستارىن كورمەگەن عيمارات ءبىر ەمەس, ەكى ۇجىم – دراما جانە قۋىرشاق تەاترلارىنا تارلىق ەتە باستاعان ەدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىعا وتكەن جىلى عيمارات ينە-جىپتەن شىققانداي قايتا جوندەلدى. ارحيتەكتور ماماندار ونى جوندەپ قانا قويعان جوق, وعان قوسىمشا زال دا قوستى. ەندى ءبۇلدىرشىندەردىڭ قۋىرشاق تەاترى جاڭا, ارنايى زالعا يە بولدى. مينيستر تەاتردىڭ ءسان-سالتاناتىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ءى.وماروۆ اتىنداعى قوستاناي وبلىستىق قازاق دراما تەاترى وتكەن جىلى ءوزىنىڭ ونجىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەن ەدى. ءۇلكەن جيىندار, كونتسەرتتەر وتكىزۋگە لايىقتالعان عيماراتتىڭ دراما تەاتر ەرەكشەلىگىنە سايكەس كەلمەيتىندىگى قاتتى بىلىنەتىن. وتكەن جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ قوستاناي قالاسىندا قازاق دراما تەاترى جاڭا عيماراتىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ەلىمىز ەركىندىگىنىڭ, تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا سەركە, ەلۋباي, قاپان سياقتى قازاق تەاتر ونەرىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان الىپتاردىڭ كىندىك قانى تامعان وڭىردە ەندى ەۋروپا مەن ازيا ساۋلەت ونەرىنىڭ نىشاندارىن بىرىكتىرگەن تەاتر ءۇيى بوي كوتەرەدى. قازىر قۇرىلىس جۇمىسى قىزعان كەز. اماندىق بولسا, كۇزدە وبلىستىق قازاق دراما تەاترى جاڭا شىعارمالارىن كورەرمەنىنە جاڭا عيماراتتا ۇسىناتىن بولادى.
– قوستاناي – ىبىراي التىنسارين سياقتى قازاقتىڭ العاشقى اعارتۋشى ۇستازىنىڭ, احمەت بايتۇرسىنوۆ سياقتى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قايراتكەرىنىڭ, ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ سياقتى ۇلى اقىنىنىڭ وتانى. سوندىقتان قوستاناي جەرىندە مىندەتتى تۇردە قازاق دراما تەاترى بولۋى كەرەك. كەڭەس زامانىندا بۇل جەردە قازاق تەاترى اتىمەن بولماعان. ارقالىق قالاسىندا عانا تەاتر بولدى. قازىر ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قوستانايدا تۇڭعىش رەت قازاق دراما تەاترىنىڭ عيماراتى سالىنىپ جاتىر. ءسويتىپ, احاڭنىڭ, جاقاڭنىڭ وتانىندا قازاق ونەرىنىڭ قاراشاڭىراعى بوي كوتەرەيىن دەپ وتىر. ءبىز بۇعان قۋانىشتىمىز, دەدى مينيستر.
قازاقستان پاتريوتتارىنىڭ ءىV فورۋمىنىڭ سالتاناتى وتكەن قوستاناي قالاسىنداعى سپورت سارايى ءۇش جۇزدەن اسا دەلەگاتتار مەن قوستانايلىقتارعا لىق تولدى. مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى تەك قوستانايدا عانا ەمەس, «مەنىڭ تۋىم!», «مەنىڭ گەربىم!», «مەنىڭ گيمنىم!» اتتى اكتسيا قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىندا ءوتتى. مەملەكەتتىك رامىزدەر – حالقىمىزدىڭ تەرەڭ تاريحىن, وشپەس رۋحىن, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن, ەرەكشە ەلدىك بەلگىسىن بىلدىرەتىن ۇلكەن قۇندىلىقتار. وسىدان 19 جىل بۇرىن پرەزيدەنت جارلىعىمەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سيمۆولدارى بەكىتىلدى. سودان بەرى ول ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىنىڭ جارقىن بەتتەرى بولىپ قوسىلدى. سالتانات ەلىمىزدىڭ انۇرانىمەن اشىلدى.
وسى شاراعا كەلگەن مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد جاستار الدىندا ءسوز سويلەدى.
– وتان دەگەن مەملەكەتتىك تۋ, مەملەكەتتىك گەرب پەن مەملەكەتتىك گيمننەن باستاۋ الادى. ولاردىڭ قاسيەتىن قادىرلەۋ ارقىلى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءوتانسۇيگىش ازاماتتارى, پاتريوتتارى قالىپتاسادى. بۇگىنگى باسقوسۋعا ارنايى كەلگەن جاستاردىڭ دەنى تاۋەلسىزدىك قۇرداستارى. سىزدەر ەلدىڭ بولاشاعىسىزدار, مەملەكەتتىڭ ەرتەڭىسىزدەر. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ نەگىزىن سالۋشى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن تۋعان ەلىمىزدىڭ كوركەيىپ, گۇلدەنە بەرۋى ءۇشىن قايرات كورسەتىپ, ەرەن ەڭبەك ۇلگىسىن كورسەتەتىن سىزدەر بولاسىزدار, – دەدى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە مەملەكەتتىك رامىزدەر رۋحاني-ادامگەرشىلىك, قوعامدىق-ساياسي جانە فيلوسوفيالىق مانگە يە بولىپ كەلەدى. رامىزدەر – مەملەكەتتىڭ بەت-بەينەسى. اسا كورنەكتى كوشباسشى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دارا ساياساتىمەن 20 جىلدىڭ ىشىندە وراسان تابىستارعا جەتكەن ەلدى سىرت كوز الدىمەن وسى رامىزدەرى – تۋى, گەربى, گيمنى ارقىلى تانيدى.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ءتاۋەلسىز مەملەكەتتە ەلباسىنىڭ باستاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان جەتكەن جەتىستىكتەرگە توقتالىپ ءوتتى. ەڭ الدىمەن ەلىمىزدەگى بەيبىتشىلىككە, تىنىشتىققا جەتەر ەشتەڭە جوق. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دانالىعىمەن قازاقستان قۋاتتىلىعى جونىنەن الەمدە ءتورتىنشى ورىن الاتىن راكەتالىق-يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ جانە جەر ءجۇزىندەگى ەڭ ءىرى يادرولىق پوليگوننىڭ ءبىرىن جاپتى. ال بۇگىندە ءبىزدىڭ ەل دۇنيەجۇزىندەگى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى توقتاتۋ, قىسقارتۋ ۇدەرىسىندە باستى كوشباسشى دەڭگەيىنە جەتتى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەركىن ەكونوميكالىق قاتىناستارعا قول جەتكىزدىك. سونىڭ ارقاسىندا ەكونوميكامىز دامىدى, الەۋمەتتىك تۇرمىسىمىز جاقساردى. جاقىن جىلدارى الەمدەگى الپاۋىت ەلدەردىڭ ءوزىن ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا تىعا كەلگەن قارجى داعدارىسىنان قازاقستان قينالماي ءوتىپ كەلەدى. كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە داعدارىستىڭ سالدارىنان الەۋمەتتىك شىعىندار قىسقارتىلدى, كاسىپورىندار جابىلدى. ال قازاقستان اعىسقا قارسى ءجۇزدى. وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزدە كوپتەگەن كاسىپورىندار اشىلدى. مىنە, ەندى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما جاسالىپ, سونىڭ شەڭبەرىندە رەسپۋبليكادا كوپتەگەن ءىرى جوبالار جۇزەگە استى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە قوستاناي وبلىسىندا وسى باعدارلاما بويىنشا ون جوبا ومىرگە جولداما الدى. ول دەگەنىڭىز – ءىرى كاسىپورىندار, قۇس فابريكالارى, مال بورداقىلاۋ الاڭدارى, ساۋىن فەرمالارى! وندا جۇزدەگەن ادامدار جۇمىس ورىندارىن تاپتى. ۇستىمىزدەگى جىلى بەرىلەتىن جوبالار دا مۇنان از ەمەس. ال مۇنداي دامۋدىڭ ساباعى جەتىلگەن اعاشتىڭ گۇلدەيتىنى سياقتى, الەۋمەتتىك ادەمى استارى دا بولاتىنىن دا ايتىپ ءوتتى مۇحتار ابرار ۇلى. 2000 جىلدان بەرى قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالالارىنا جۇمسالعان قارجى ون ەسەگە ارتتى. 750 جاڭا مەكتەپ, 450 ەمحانا مەن اۋرۋحانا, بەس مىڭنان استام مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە مەن بالاباقشا اشىلدى. ارقا تورىندە اققۋداي قانات قاعىپ, ءوسىپ كەلە جاتقان ارۋ استانا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قۋاتى مەن بولاشاعىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى.
– وسى بيىك مىنبەردەن ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرىنە ايتقان ءبىر اۋىز ءسوزىن بۇگىنگى جينالعان وتانسۇيگىش پاتريوت جاستاردىڭ ەسىنە سالعىم كەلىپ تۇر. نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «بىزگە ءححى عاسىردا قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەك ەكەنىن بىلەتىن ادامدار كەرەك. ىشكى جانە حالىقارالىق ۇدەرىستەردى تەرەڭ تالداي الاتىن ماماندار, مەملەكەتتىك مۇددەنى ءوز مۇددەسىنەن بيىك قوياتىن پاتريوتتار كەرەك. كىم قازاقستاندى سۇيسە, سول – پاتريوت. كىم شىنايى قۇندىلىقتاردى تانىسا, سول – پاتريوت, ال ول قۇندىلىقتار – ادالدىق, ار-ۇيات, ادامگەرشىلىك, داستۇرگە بەرىكتىك, وتانعا دەگەن ماحاببات جانە ونىڭ وركەندەۋىنە قىزمەت ەتۋ», دەگەن ەدى. قازاقستاندى وتانىم دەيتىن ءار جاس ەلباسىنىڭ وسى وسيەتى ۇدەسىنەن شىعۋعا تىرىسادى دەپ ويلايمىن جانە سوعان تىلەكتەسپىن, – دەدى مينيستر.
كوڭىلدەردى شاتتىققا تولتىرعان فورۋم سالتاناتىندا بيىل ءبىرىنشى رەت «جىل پاتريوتى» قۇرمەت بەلگىسى بىرنەشە اتالىم بويىنشا تاپسىرىلدى. ول الدىمەن مەملەكەتتىك رامىزدەر اۆتورلارى جانداربەك ءمالىبەكوۆ, شوتا ءۋاليحانوۆ, شاكەن نيازبەكوۆتىڭ كەۋدەسىنە تاعىلدى. سونان كەيىن ومىردە ەرلىك قيمىل كورسەتكەن, عىلىمدا, وقۋدا تاماشا تابىستارعا قول جەتكىزگەن جاستار يە بولدى. ولاردىڭ اراسىندا تاراز قالاسىنداعى كوپ قاباتتى ۇيدە شىققان ورتتەن 5 جاسار قىزدى قۇتقارۋ ۇستىندە قۇلاپ, ەكى قولىن بىردەي سىندىرسا دا بالانى امان الىپ العان 25 جاستاعى سانجار بوزداقباەۆ, الماتى وبلىسىنىڭ رايىمبەك اۋدانىنداعى شالكودە اۋىلىندا بولعان ورتتە 5 جاستاعى بالانى امان الىپ قالعان 14 جاسار جاندوس ءىلياس, قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن, «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ باعدارلاما جۇرگىزۋشىسى مايا ۆەرونسكايا, تۋبەركۋلەزگە قارسى 6 ءتۇرلى ءدارى-دارمەكتىڭ يننوۆاتسيالىق جاسالۋ تەحنولوگياسىن ويلاپ تاپقان 30 جاستاعى دميتري حرۋستالەۆ, ازيا ويىندارىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, بوكسشى يۆان ديچكو, تاعى باسقالار بار.
فورۋم سالتاناتىندا قازاقستاننىڭ كوك بايراعىن ۇستاعان جاستار شەرۋلەتتى, زالدان اسپان كەڭىستىگى تۇستەس تۋلار الاڭسىز جەلبىرەپ تۇردى. حالقىمىزدىڭ جۇرەگىن نامىس, جىگەر كەرنەگەندە كوڭىلدەگى قۋانىشى اۋزىنان جالىن اتقان ولەڭ بولىپ شىعادى.
ال كوڭىل تولقىنىن ولەڭمەن جەتكىزگەن ەلتاڭبا اۆتورى شوتا ءۋاليحانوۆتىڭ ايتارى ءتىپتى قاناتتى سوزگە اينالىپ كەتكەندەي:
«وتانىم – بايتاق دالا,
ساۋلەتتى, ءساندى قالا.
وتانىم – اسقار تاۋ,
كوگەرگەن باقشا باۋ.
وتانىم – شەكسىز تەڭىز,
بايلىق پەن باقىت ەگىز.
وتانىم – سۇلۋ ءان,
جايقالعان التىن ءدان.
وتانىم – بولات تەمىر,
قايناعان قىزۋ ءومىر.
وتانىم – ايتار ءسوزىم,
وتانىم – مەنىڭ ءوزىم!» – دەپ قايىردى اعامىز. وسى وي فورۋمعا قاتىسقان اركىمنىڭ جۇرەگىندە كەتكەن ءتارىزدى. ال قازاق ەستراداسىنىڭ جۇلدىزدارى ەسكەندىر مەن ءبىرجان حاسانعاليەۆتار, مەرۋەرت تۇسىپباەۆا, الماس كىشكەنباەۆ, نۇربولات سەيتمۇراتوۆ, يبراگيم ەسكەندىر, «رينگو», «وردا» توپتارى شىرقاعان پاتريتوتتىق اندەر جۇرەكتەردى باۋرادى.
فورۋم ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ فورۋم ءۇشىن ارنايى جازىلعان ءانۇراندى ايتۋىمەن اياقتالدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.
ءپاتريوتيزمدى قالاي تۇسىندىرەسىز؟
گۇلدانا نۇرپەيىسوۆا, قازاقستان پاتريوتتارى پارتياسى ورتالىق اپپاراتىنىڭ جەتەكشىسى:
– پاتريوتيزم دەگەن سوزگە ەلىنە, حالقىنا, جەرىنە دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىك ۇعىمدارى سىيىسىپ كەتەدى. نەگىزى جۇرتتىڭ بارلىعى دا جالپى پاتريوتيزم ۇعىمىن تۇسىنەتىن سەكىلدى. اڭگىمە ەلىمىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ پاتريوتى بولۋدا, ونى قالىپتاستىرۋدا بولىپ وتىر. مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدى جاس ۇرپاق شىنايى جۇرەگىمەن جاتقا ءبىلۋى كەرەك. جاسىراتىنى جوق, بۇرىندارى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىنە ونشالىقتى كوڭىل بولىنبەيتىنىن بايقايتىنمىن. قازىر ءانۇران شىرقالعاندا جاس ورەندەر دەرەۋ وڭ قولىن جۇرەك تۇسىنا اپارىپ, وزدەرى ونى بىرگە شىرقاپ تۇرادى. قانداي عاجايىپ ءسات دەسەڭشى! اركىمنىڭ كوڭىلى تولقيدى, جەرگە, ەلگە دەگەن جاقسى كورۋ سەزىمى ورەكپيدى جۇرەكتە.
جاس ۇرپاقتى پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ ءۇشىن وسى فورۋم سياقتى شارالار كەرەك. مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قۇرمەت سەزىمىن ناسيحاتتاۋدا وسىنداي فورۋمداردىڭ ماڭىزى ۇلكەن. بۇل جاستاردى عانا ەمەس, بارشا قازاقستاندىقتاردى رۋحاني وسىرەدى. ءبىزدىڭ جەرىمىز باي. ال رۋحاني باي ادام – ەلىمىزدىڭ بايلىعى. مىنە, پاتريوتيزم!
***
باقىتجان ەرتاەۆ, حالىق قاھارمانى:
– پاتريوتيزمنەن وتاندى ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ەكەۋى – ەگىز ۇعىم. ال ەر بالا وتان ءۇشىن تۋادى. ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ ءوزى پاتريوتيزممەن باستالعان تاريح. پاتريوت ادام ەڭ الدىمەن ءوز وتانىنىڭ تاريحىن ءبىلۋى كەرەك. وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, قابانباي, ناۋرىزباي سياقتى قازاق دالاسىنداعى كوپتەگەن باتىر بابالارىمىز وسى ۇلتاراقتاي جەر ءۇشىن جان قيۋعا دايىن بولعان. ولار وسى ۇلان بايتاق جەردى ۇرپاقتارىنىڭ الاقانىنا سالىپ كەتتى. قازىر قازاقستان جەر كولەمى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى, ازيادا ءۇشىنشى ورىن الادى.
اريستوتەل: «وي, جاستار بۇزىلىپ كەتتى!» دەگەن ەكەن. جوق, جاستار بۇزىلىپ كەتكەن جوق, ولار ءوز زامانىنا سايكەس ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. تەك اعا ۇرپاق تاراپىنان تاربيە, جاستار يدەولوگياسى بولۋى كەرەك. ءبىز اۋىلداعى اقساقالداردىڭ تاربيەسىن كوردىك. باتىر باۋىرجانعا قاراپ وستىك, ولار ءبىزدىڭ اداستىرماس تەمىرقازىعىمىز بولدى. قازىرگى جاس بالالارعا «وتان ءۇشىن وقيمىز, وتان ءۇشىن ەڭبەك ەتەمىز!» دەپ انت قابىلداتسا, جاستار يدەولوگياسى دەگەنىمىز وسىلاي قالىپتاسار ەدى.
***
عاريفوللا ەسىم, عالىم, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى:
– ءپاتريوتيزمنىڭ نەگىزىن ساياساتتان ىزدەمەۋ كەرەك, ول – تاريحي, مادەني ۇعىم. ءار ادام شىققان تەگىن, حالقىنىڭ ءومىر سالتىن, دۇنيەتانىمىن بويىنا ءسىڭىرىپ ءومىر ءسۇرۋى, قازىرگى زاماننىڭ اعىمىنا ىلەسىپ, ىزگىلىكتى تۇسىنىكتەردى بويىنا جيناپ, ەرتەڭگى كۇننىڭ كادەسىنە اساتىنداي ىزگىلىكتى ءىس جاساۋى كەرەك. وتكەن كۇن, بۇگىن جانە بولاشاق – ۋاقىت كەڭىستىگىنىڭ ءۇش ولشەمى. ادام تەك وتكەن تاريحتى اڭساي بەرسە, ول پاتريوتيزم بولمايدى, كەلەشەكتى قيالداپ تاعى ءومىر سۇرە المايدى. ال وتكەندى بىلمەي, كەلەشەكتى ويلاماي تاپ قازىرگى ۋاقىتتا تاعى دا پاتريوت بولا المايدى.
ءرامىز – تاريحتى, بۇگىندى, بولاشاقتى, ياعني ۋاقىت كەڭىستىگىنىڭ ءۇش ولشەمىن بىرىكتىرۋ دەگەن ءسوز. بولعان, بولىپ جاتقان, بولاتىن ءىستىڭ ماعىناسىن سيمۆول دەيمىز. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۋى, ەلتاڭباسى, ءانۇرانى سول سيمۆولدىڭ ماعىناسىن بەرەدى. ويتكەنى, رامىزدەر بولماسا ەل بولمايدى. كەڭەس وداعى كەزىندە ەلىمىزدىڭ تولىققاندى رامىزدەرى بولعان جوق. سوندىقتان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ رامىزدەرىن قۇرمەتتەۋ كەرەك. پاتريوتيزم دەگەنىمىز وسىدان شىعادى. جاستاردىڭ ادال سەزىمىن تاربيەلەۋ كەرەك, ەلىمىز رامىزدەرىن جاس ۇرپاقتىڭ قانىنا ءسىڭدىرۋ كەرەك. پاتريوتيزم دەگەن وسى.
«مەن ەرلىك جاساعان جوقپىن, ازاماتتىق پارىزىمدى عانا ورىندادىم»
– دەيدى قىزىلاعاشتىق قازبەك سەپسۋەۆ
قوستانايداعى رەسپۋبليكالىق پاتريوتتار فورۋمىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ الماتىدان قازبەك سەپسۋەۆ جەتكەن ەدى. ول وتكەن جىلى وسى وبلىستىڭ قىزىلاعاش اۋىلىنداعى جويقىن سۋ تاسقىنىندا 180 اۋىلداسىن قاۋىپسىز جەرگە شىعارىپ, امان الىپ قالعان بولاتىن.
– قازبەك, ءبىر ساتتە قىرىقتان اسا ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان سۋ تاسقىنى كەزىندە ەرلىككە پارا-پار قيمىل كورسەتكەنىڭە ءدۇيىم جۇرت ريزا بولىپ, اتىڭنان اينالىپ وتىردى. ءجۇز سەكسەنگە جۋىق اۋىلداسىڭدى سۋ تاسقىنىنان قالاي قۇتقاردىڭ؟
– ەڭ وكىنىشتىسى, اۋىلعا جويقىن سۋ ءتۇن ورتاسىندا كەلدى. اپات كۇندىز ورىن العاندا, جاعداي جەڭىلدەۋ بولار ما ەدى. كومىر, وتىن تاسىپ كۇن كورىپ جۇرگەن جۇك ماشينەمە ادامداردى تولتىرىپ, مىنگىزىپ الدىم دا اۋىلدىڭ سىرتىنا ون التى شاقىرىمداي جەرگە اپارىپ ءتۇسىرىپ تاستادىم. ولار تالدىقورعانعا دەيىن جەتكىزىپ تاستا دەگەن بولاتىن, مەن ولاردى توقتاتتىم. «وسىندا قالىڭىزدار, مەن اۋىلدان حابار الايىن», دەدىم. ءسويتىپ قايتىپ كەلسەم, اپاتتىڭ بولارىنا اۋىلداستاردىڭ كوزى انىق جەتكەن, ابىر-سابىر, اسىپ-ساسقان, ايقاي-شۋ كۇشەيگەن. مەن ءوز وتباسىمداعى شەشەمدى, قارىنداسىمدى, اپايىمدى جانە كورشىلەردى, ايتەۋىر ماشينەنىڭ قورابىنا سىيعانىنشا مىنگىزىپ الىپ, اۋىلدىڭ سىرتىنداعى بيىك جەرگە تاعى اپارىپ تاستادىم. ءبىرىنشى رەيستەگىدەي الىسقا اپارۋعا ۋاقىتتىڭ تارلىعىن دا ءتۇسىندىم. سونىمەن, التى رەت قاتىناپ ۇلگەردىم. وسىلاي اۋىلداستاردى جانتالاسىپ تاسىپ جۇرگەندە اۋىلدى جويقىن كۇشپەن كەلىپ ۇرعان تاسقىن سۋ دا كەلدى, مەن ءوزىم زورعا شىعىپ ۇلگەردىم. مينۋتتار عانا تاعدىرىمدى شەشتى...
– سەن اۋىلداستارىڭنىڭ اجالىنا اراشا بولا بىلگەن ءىسىڭدى بۇگىن ەرلىك دەپ باعالايسىڭ با؟
– مەن ەرلىك جاساعان جوقپىن. مەن اۋىلداستارىمنىڭ الدىنداعى ازاماتتىق, بالالىق, باۋىرلىق پارىزىمدى عانا ورىندادىم. اپات تۋرالى الدىن الا ەسكەرتىلگەندە, ءبىر ادامدى دا اجالعا بەرمەس ەدىك. كوپتەگەن ازاماتتار تاسقىن سۋدىڭ كەيىنگى زاردابى تۋرالى كەڭىرەك ويلاي الماي قالدى. قايتەيىك, تاعدىردىڭ ءىسى سولاي بولدى. مەندە سول ساتتە تەزىرەك ادامداردى قاۋىپسىز جەرگە شىعارۋدان باسقا وي بولعان جوق. اۋىلعا قايتىپ كىرگەنشە, كوشەدە ابدىراپ شۋلاپ جۇرگەن اۋىلداستاردى تەزىرەك ماشينەگە مىنگىزگەنشە اسىقتىم. ەگەر تۋعان-تۋىستارىمدى عانا اۋىلدىڭ سىرتىنا شىعارىپ, جانار-جاعار مايدى شىعىنسىنىپ, اۋىلعا قايتا بارماي قويعانىمدا, مەنىڭ ازاماتتىعىم, جىگىتتىگىم قايسى؟ اۋىلداستاردىڭ بەتىنە قالاي قارار ەدىم؟ اپات كەلىپ, ءولىم مەن ءومىر ايقاسىپ جاتقاندا ەر-ازامات مۇنان باسقا نە ىستەۋى كەرەك ەدى؟ ءوزىمنىڭ ومىرىمە قاۋىپ بارلىعىن مەن ويلاپ ءۇلگەرگەنىم جوق ول كەزدە. ەرلىكتى ەشكىم جوسپارلامايدى. وعان جۇرەگىڭمەن دايىن بولۋىڭ كەرەك. مەنى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ مەدالىمەن ماراپاتتادى. بىراق مەن ءۇشىن باستى ناگرادا – امان قالعان اۋىلداستارىمنىڭ اق باتاسى.
– ءوزىڭ ءپاتريوتيزمدى قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭ؟
– ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتى پاتريوت بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. وسى ەلدە تۇرىپ جاتقان كىم بولسا دا مەملەكەتكە ادال بولۋى كەرەك. مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى كەرەك. بۇل – پاتريوتيزم. ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعاراتىن بىرلىكتە بولۋىمىز كەرەك. بۇل – پاتريوتيزم. ءوزىڭ وسكەن اۋىلدى, قالانى, ەلدى ءسۇيۋ كەرەك. وسىنىڭ بارلىعى دا پاتريوتيزم. ورىس مەكتەبىن ءبىتىردىم. بىراق مەملەكەتتىك تىلدە جاقسى سويلەيمىن. ونىڭ سىرتىندا انا ءتىلىمدى – چەشەن ءتىلىن, ءداستۇرىن جاقسى بىلەمىن. ءپاتريوتيزمنىڭ بالاماسى – جاقسى كورۋ دەگەن شىعار.
– قازبەك, پاتريوتتار فورۋمى كوڭىلىڭنەن شىقتى ما؟
– مەن, بىرىنشىدەن, مۇنداي القالى جيىنعا العاش قاتىسۋىم. سوندىقتان ۇسىنىس ايتۋدان تىڭداۋىم باسىم بولدى. فورۋمنىڭ وتكىزىلۋىنىڭ ءوزى ناسيحات قوي. سوعان ريزامىن.
– راحمەت. ءوزىڭ دە, ەلىڭ دە, اۋىلىڭ دا امان بولسىن دەپ تىلەيمىز.
