ۇستىمىزدەگى جىلى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە يە بولعانىنا 20 جىل تولادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان دەموكراتيالىق ساياسي جۇيەسى قۇرىلعان, ازاماتتىق قوعامى جىلدان-جىلعا دامۋ ۇستىندەگى ليبەرالدى نارىق ەكونوميكاسى باعىتىن ۇستاعان الەمدەگى تابىستى ءارى مىعىم مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپتاسىپ ۇلگەردى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ العاشقى كۇننەن باستاپ ستراتەگيالىق باعىتتى دۇرىس ايقىنداپ, وسى بويىنشا جەدەل دە جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزۋىنىڭ ناتيجەسىندە الەمدىك قاۋىمداستىق تانىپ مويىنداعان كوشباسشى ەلدەردىڭ قاتارىنان دا كورىنە باستادىق.
قازىرگى كۇنى ءومىردىڭ ءار سالاسىندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى ءوز جەمىسىن كورسەتىپ كەلەدى. سونداي رەفورمالاردىڭ ءبىرى الەۋمەتتىك سالاعا دا ءتان. وسى سالا بويىنشا قانداي وزگەرىستەر ءجۇردى؟ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گۇلشارا ابدىقالىقوۆامەن اڭگىمە وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ءوربيدى.
– گۇلشارا ناۋشاقىزى, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىندا تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قانداي وزگەرىستەر بولدى؟ وسى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەۋمەتتىك سالاداعى ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن, ءومىر ساپاسىن تۇراقتى تۇردە ارتتىرىپ وتىرۋعا نەگىزدەلگەنى بەلگىلى. وسىعان وراي حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن قورعاۋ جانە ونى مەملەكەت تاراپىنان ءتۇرلى شارالارمەن قولداپ وتىرۋ ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپتاسىپ وتىر.
ەگەر الەۋمەتتىك سالانىڭ دامۋ كەزەڭدەرىنە نازار اۋداراتىن بولساق, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراپ, قالىپتاسقان شارۋاشىلىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋىنە بايلانىستى اۋىر جاعدايدىڭ قالىپتاسقانى ەسكە تۇسەدى. مۇنىڭ ءوزى حالىقتىڭ سانىنا دا ەلەۋلى اسەر ەتتى. ەل تاريحىنىڭ ءارتۇرلى كەزەڭدەرىندە سىرتتان كەلىپ ورنالاسقان باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا قاراي بەت تۇزەۋىنىڭ بەلەڭ الۋىنىڭ ىقپالىمەن وسى جاعداي ەل ىشىندەگى جاپپاي جۇمىسسىزدىقتىڭ ەتەك الۋى, حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنىڭ ازايۋى, ءومىر ساپاسىنىڭ تومەندەۋى سەكىلدى ۇدەرىستەرمەن قاباتتاسا ءجۇردى. ماسەلەن, 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا 1995 جىلى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 38,6 پايىزعا, حالىقتىڭ ناقتى ەڭبەكاقىسىنىڭ كولەمى 69,9 پايىزعا, تاعايىندالعان زەينەتاقىلاردىڭ كولەمى 77,3 پايىزعا تومەندەپ كەتتى.
1991-2001 جىلدار ارالىعىندا 2,5 ميلليونعا جۋىق تۇرعىن ەلدەن كەتتى. قازاقستاننان سىرتقا كەتكەن حالىقتىڭ باسىم بولىگىن ەڭبەك جاسىنداعى ادامدار قۇرادى. مۇنىڭ ءوزى ەڭبەك رىنوگىنىڭ جاعدايىنا دا ەلەۋلى اسەر ەتتى. جۇمىس ىستەۋشىلەر ازايىپ, جاسى ەڭبەك جاسىنان اسقان نەمەسە ەڭبەككە جارامسىز ادامدار سانى كوبەيە ءتۇستى. حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى دە تومەندەدى. 1975-1990 جىلدار ارالىعىندا وسى تابيعي ءوسىمنىڭ, ياعني تۋدىڭ ولۋدەن اسىپ ءتۇسۋىنىڭ ەسەبىنەن حالىق سانى جىلىنا 233-294 مىڭ ادام ارالىعىندا ءوسىپ وتىرسا, 1998 جىلى بۇل كورسەتكىش 3,2 ەسە ازايىپ, بار بولعانى 68,1 مىڭ ادامدى قۇرادى. مۇنان كەيىنگى جىلدارى تابيعي ءوسىم قايتا كۇشەيىپ, 2010 جىلى ونىڭ كورسەتكىشى 220,3 مىڭ ادامعا جەتتى. مۇنىڭ سىرتىندا شەت ەلدەردە جۇرگەن قانداستارىمىز ەلگە ورالا باستادى. وسىنداي وڭ ۇدەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ سانى 1990 جىلدارداعى دەڭگەيگە قايتا جەتىپ, قازىرگى كۇنى 16,4 ميلليون ادامدى قۇراپ وتىر.
حالىق سانىنىڭ قايتادان وسۋىنە ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن ءتيىمدى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ىقپالى زور بولعاندىعى بەلگىلى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ العاشقى ساتىنەن باستاپ ەلباسىمىزدىڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات» دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الىپ, جۇمىس ىستەگەنى بەلگىلى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان ەكونوميكاسى تەز كوتەرىلدى. بۇل الەۋمەتتىك سالانىڭ جاقسارۋىنا دا ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى. ماسەلەن, ەكونوميكامىز جاقسارا باستاعان سوڭعى 11 جىلدىڭ ىشىندە زەينەتاقىنىڭ تومەنگى كولەمى 3500 تەڭگەدەن 24047 تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ, 7 ەسە, ورتاشا زەينەتاقى كولەمى 4462 تەڭگەدەن 36 205 تەڭگەگە دەيىن جەتىپ, 8 ەسە, ال جوعارى دەڭگەيدەگى زەينەتاقى كولەمى 8156 تەڭگەدەن 52226 تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ, 6,4 ەسە ارتتى. وسى ارالىقتا حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسى دا بىرنەشە ەسە وسكەندىگى, حالىقتىڭ ءالسىز توپتارىن قولدايتىن ءتۇرلى الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ىسكە قوسىلعاندىعى بەلگىلى. وسىلاردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان قازىرگى كۇنى تەك ورتالىق ازيادا عانا ەمەس, تمد كولەمىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تۇرعىسىنان كوش باسىنداعى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا كەلەدى.
– جوعارىدا زەينەتاقى كولەمىنىڭ ەلەۋلى دەڭگەيدە ارتقاندىعىن ايتتىڭىز. مۇنىڭ ءوزى وسى سالاداعى الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى تۇسىنىكتى. وسى رەتتە ەلىمىزدىڭ زەينەتاقى ءجۇيەسىندە جۇرگىزىلگەن وزگەرىستەرگە توقتالا كەتسەڭىز.
– كەڭەس وداعى كەزىندە زەينەتاقىنىڭ نەگىزىنەن ءبىر عانا جۇيەسى – ىنتىماقتى زەينەتاقى جۇيەسى بولعانى بەلگىلى. ول كاسىپورىنداردىڭ زەينەتاقى قورىنا اۋدارعان جارنالارىنىڭ ەسەبىنەن قۇرالاتىن. ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە يە بولعان كەزدە جارنا اۋداراتىن كاسىپورىندار سانىنىڭ كۇرت تومەندەپ كەتۋىنە جانە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ ازايۋىنا بايلانىستى بۇل جۇيە داعدارىسقا ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە 1990-1995 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدەگى زەينەتكەرلەر سانى دا 2412 مىڭ ادامنان 2980 مىڭ ادامعا دەيىن ءوسىپ, زەينەتاقى قورىنا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ەلەۋلى تۇردە ارتتىرىپ جىبەرگەن بولاتىن.
وسىعان وراي 1997 جىلى ەلىمىزدىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە رەفورما جۇرگىزىلدى. ول قازاقستاندا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن كوپ دەڭگەيلى ەتۋگە باعىتتالدى. 1990 جىلى 1 قاڭتاردان باستاپ, ەلىمىزدە قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس زەينەتاقىمەن قامتۋدىڭ ارالاس جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. وسى جۇيە بويىنشا زەينەتاقى تولەۋدىڭ مەملەكەتتىك ءبولۋ جانە جيناقتاۋ جۇيەلەرى پايدا بولدى. ولار حالىقتى زەينەتاقىمەن قامتۋداعى جاۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەتكە, جۇمىس بەرۋشىگە جانە جۇمىسشىنىڭ وزىنە ءبولىپ جۇكتەدى.
وسى رەفورمانىڭ ىقپالىمەن قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە زەينەتاقىمەن قامتۋدىڭ ءتورت دەڭگەيى قالىپتاسىپ وتىر.
ءبىرىنشى دەڭگەي ادامنىڭ زەينەت جاسىنا تولۋىنا بايلانىستى ونىڭ ەڭبەك ءوتىلىنىڭ نەمەسە باسقا دا قالىپتاسقان تابىس كوزىنىڭ بولۋ-بولماۋىنا قاراماستان مەملەكەتتىڭ بەرەتىن بازالىق زەينەتاقىسىن بىلدىرەدى. مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرى پرەزيدەنتتىڭ 2005 جىلعى 18 اقپانداعى حالىققا ارناعان جولداۋىنداعى تالاپتارعا بايلانىستى 2005 جىلدان باستاپ ىسكە قوسىلعان بولاتىن. وسى جىلى بازالىق زەينەتاقى تولەمىنىڭ كولەمى 3000 تەڭگەنى قۇراسا, 2011 جىلى ول تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 50 پايىزىنا دەيىن جەتىپ, 8000 تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ەندى قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ شارالارىنىڭ اياسىندا بۇل بازالىق زەينەتاقى كولەمى 2015 جىلى تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 60 پايىزىنا, ال 2020 جىلى 75 پايىزىنا جەتەتىن بولادى. ءسويتىپ, بىرتە-بىرتە بۇل زەينەتاقىنىڭ كولەمىن تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە جەتكىزۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر.
زەينەتاقىمەن قامتۋدىڭ ەكىنشى دەڭگەيى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن تولەنەتىن ىنتىماقتى زەينەتاقىلاردى قۇرايدى. مۇنداي زەينەتاقىنى 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن كەمىندە 6 ايلىق ەڭبەك ءوتىلى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى الا الادى.
ەلباسىنىڭ 2008 جىلعى 6 اقپانداعى «قازاقستان ازاماتتارىنىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى ماقساتى» اتتى جولداۋىنىڭ اياسىندا ىنتىماقتى زەينەتاقىنىڭ كولەمى 2009 جىلى 25 پايىزعا, 2010 جىلى 25 پايىزعا, 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 30 پايىزعا ءوسىرىلدى. بۇل وسى جۇيەدەگى بارلىق زەينەتكەرلەردىڭ, سونىڭ ىشىندە اسكەري قىزمەتتە بولعان زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقىلارىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى كۇنى مۇنداي زەينەتاقىنىڭ تومەنگى دەڭگەيى 24047 تەڭگەنى, ورتا دەڭگەيى 36205 تەڭگەنى, جوعارى دەڭگەيى 52226 تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
زەينەتاقىمەن قامتۋدىڭ ءۇشىنشى دەڭگەيى ادامداردىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىندا ءوزدەرىنىڭ تولەم جارنالارى ارقىلى قالىپتاستىرعان مىندەتتى زەينەتاقىلاردان تۇرادى.
زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى رەفورما باستالعان كەزدەن باستاپ جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنان قازىرگى كۇنگە دەيىن 201 ميلليارد تەڭگەنىڭ زەينەتاقى تولەمدەرى تولەندى. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا وسىنداي جۇمىس ىستەيتىن 13 قور بار. ولارداعى جيناقتالعان زەينەتاقى جارنالارىنىڭ كولەمى 1994 جىلعى 23,5 ميلليارد تەڭگەدەن 2011 جىلعى 1 قاڭتاردا 2,3 تريلليون تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ وتىر. جۇيە بويىنشا 8 ميلليونعا جۋىق ازاماتتىڭ زەينەتاقى جيناقتاۋ ءجونىندەگى جەكە ەسەپ-شوتى تىركەلگەن. ياعني, بۇل جۇيە ازاماتتاردى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بەرىك تىلىن قالىپتاستىردى دەپ ايتا الامىز.
زەينەتاقىمەن قامتۋدىڭ ءتورتىنشى دەڭگەيى جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىندا قالىپتاستىرىلاتىن كاسىپورىنداردىڭ ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارىنان تۇرادى. مۇنىڭ ءمانىسى ەلىمىزدە ەڭبەكتىڭ سانداعان تۇرلەرىنىڭ ىشىندە دەنساۋلىققا جاعىمدى- جاعىمسىز اسەر ەتەتىن اۋىر نەمەسە قاۋىپتى ءتۇرلەرىنىڭ بولاتىنى دا بەلگىلى. ويتكەنى, ءاربىر كاسىپتىڭ وزىندىك قىرى مەن ەرەكشەلىكتەرى بولادى. مىنە, وسىنداي ەڭبەكپەن شۇعىلداناتىن كاسىپورىندار وزدەرىنىڭ تابىستارىنىڭ ەسەبىنەن جۇمىسشىلارىنىڭ اتىنا ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارىپ وتىرادى. قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە ەرىكتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىن قۇرايتىن ەڭبەكتىڭ 33 ءتۇرلى باعىتى قالىپتاسىپ وتىر. ولارعا 2 مىڭعا جۋىق كاسىپ پەن قىزمەت تۇرلەرى كىرەدى.
– ەلىمىزدە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى دە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقاندىعى بەلگىلى. وسى تۋرالى دا قىسقاشا ايتا كەتسەڭىز.
– بۇل جۇيە قازاقستاندا 2005 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ىسكە قوسىلعان. ول ەڭبەككەرلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قوسىمشا تۇرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل جۇيەگە قوسىلعان قىزمەتكەرلەر ءۇشىن جارنانى نەگىزىنەن جۇمىس بەرۋشىلەر الەۋمەتتىك تولەم رەتىندە اۋدارىپ وتىرادى. مۇنداي اۋدارمالاردى جيناقتايتىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ قورى جۇمىس ىستەيدى. قورعا اۋدارىلاتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ مولشەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭمەن بەلگىلەنەدى. 2001 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى مالىمەت بويىنشا بۇل قوردا قازىرگى كۇنى 265,1 ميلليارد تەڭگە قارجى جيناقتالعان. بۇل كورسەتكىش 2006 جىلعىدان 19,8 ەسە كوپ ەكەندىگىن ايتا كەتسەك ارتىق بولماس.
سونىمەن ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان باستاپ قازاقستاندا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارمەن ساي كەلەتىن نارىق ەكونوميكاسىنىڭ جاعدايىنا بەيىمدەلگەن تالاپقا ساي جۇيەسى قۇرىلىپ وتىر دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
– ەندى حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالا كەتسەڭىز.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەكونوميكادا قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردىڭ ءجۇرۋىنىڭ, بۇرىنعى شارۋاشىلىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋىنىڭ اسەرىنەن, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ اسا قيىن حالگە دۋشار بولعاندىعى, بۇرىنعى كەڭشار, ۇجىمشار جۇيەلەرىنىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى اۋىلداعى كوپ حالىقتىڭ جۇمىسسىز قالعاندىعى بەلگىلى. نەگىزىندە ولار جۇمىسسىز ەمەس ەدى. تاراعان كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلاردان ءتيىستى ۇلەس ولاردا ەڭبەك ەتكەن ءاربىر ادامعا تاراتىلىپ بەرىلگەن بولاتىن. بىراق حالىقتىڭ نارىق ەكونوميكاسى جاعدايىندا جۇمىس ىستەۋگە بەيىمى بولماعاندىقتان قولعا تيگەن وسى ۇلەستى جاپپاي ساتۋعا شىعارىپ, اۋىلداعى مال-م ۇلىك سانى دا كۇرت تومەندەپ كەتتى. وسىدان حالىق ءبىراز قيىندىقتى باستان كەشتى.
مۇنان كەيىنگى جىلدارى اۋىلدا جەكە مەنشىككە نەگىزدەلگەن شارۋاشىلىق جۇيەلەرى دامي باستادى. بىراق ازىرگە ولار اۋىل حالقىن تەگىس جۇمىسپەن قامتي الماي وتىر. سوندىقتان قازىر ونى اۋىلدا قولدارىنداعى مال-م ۇلىك پەن جەر تەلىمدەرىنە سۇيەنىپ ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ادامدار سانى كوپتەپ سانالادى.
قازىرگى كۇنى ەكونوميكامىزدىڭ دامىپ, مەملەكەتتىڭ كۇش-قۋاتىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ەلباسى ۇكىمەتتىڭ الدىنا حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن ازىرلەۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وسىنىڭ نەگىزىندە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى ازىرلەندى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى تۇراقتى جانە ءونىمدى جۇمىسپەن قامتىلۋدى ۇيىمداستىرۋ ارقىلى حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. سوڭعى ۋاقىتتارى بۇل باعدارلاما تۋرالى ءباسپاسوز بەتتەرىندە كوپ جازىلىپ جاتىر. سوندىقتان باعدارلامانىڭ باعىتتارى تۋرالى قىسقاشا ايتاتىن بولسام, ول ىسكە قوسىلعاننان كەيىن اۋىلداعى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ادامدار سانى ايقىندالا وتىرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن ۇيىمداستىرۋ, وسىنداي جەرلەرگە حالىقتى جۇمىسقا تارتۋ ماسەلەلەرى بىرتە-بىرتە شەشىمىن تابا باستايدى. ەلىمىزدە قولعا الىنعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا عانا تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە 152 جاڭا جوبانىڭ ىسكە قوسىلعاندىعى بەلگىلى. جۇمىسسىز حالىق وسىنداي جاڭادان اشىلعان ءوندىرىس ورىندارىنا تارتىلاتىن بولادى. ارينە, ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن جۇمىسسىزداردىڭ, اسىرەسە, اۋىل جاستارىنىڭ اراسىنان باعدارلاماعا قوسىلۋعا تىلەك بىلدىرۋشىلەردى الدىن-الا مەملەكەت ەسەبىنەن وقىتۋ, سونان كەيىن ولاردى قالاۋىنا بايلانىستى ءتيىستى جەرلەرگە كوشىپ كەلۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ, جاڭا جەرلەرگە بەيىمدەۋ سەكىلدى شارالار قولعا الىنادى. سونداي-اق حالىقتىڭ تۇرعان جەرىنىڭ وزىنەن ءوز ءىسىن ۇيىمداستىرامىن دەگەن ادامدار ءۇشىن جەڭىلدىكتى نەسيە بەرۋ جانە كاسىپكە باۋلۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلاتىن بولادى.
باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن ءمانى – ەلىمىزدەگى كەدەيلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋ. وعان قول جەتكىزۋدىڭ ءتيىستى ولشەمدەرى ازىرلەنگەن. ماسەلەن, كەدەيلىكتىڭ قازىرگى دەڭگەيى نەمەسە ەل حالقىنىڭ ىشىندەگى كەدەي ادامداردىڭ ۇلەس سالماعى 8,2 پايىزدى قۇرايتىن بولسا, 2016 جىلعا تامان ونى 6 پايىزعا دەيىن ءتومەندەتۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق وسى ارالىقتا ەلىمىزدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,5 پايىزعا دەيىن, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان حالىقتىڭ ۇلەسى قازىرگى 33,3 پايىزدان 26 پايىزعا دەيىن تومەندەيتىن بولادى. ال ەڭبەك ونىمدىلىگىن باعدارلاما اياسىندا 20 پايىز ارتتىرۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەدى.
قازاقستان قازىردىڭ وزىندە حالىقتى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان جەتەكشى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. بىزدە وسى باعىتتاعى كوپتەگەن حالىقارالىق شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا. 2010 جىلدىڭ 7-8 ماۋسىمى ارالىعىندا «داعدارىس جاعدايىندا الەۋمەتتىك قامتۋ» تاقىرىبىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلگەن ەدى. وعان ەلىمىز پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ وكىلدەرى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, كاسىپوداقتاردىڭ وكىلدەرى قاتىسۋىمەن قاتار, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءبىرقاتار باسشىلارى قاتىستى. ولاردىڭ بارلىعى قازاقستاندا داعدارىس كەزىندە جۇزەگە اسىرىلعان شارالاردىڭ بارلىعىن ماقۇلداپ, ونى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تاجىريبە رەتىندە اتاپ كورسەتتى.
سونىمەن قورىتا ايتقاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىز حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن قامتاماسىز ەتۋدە كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە 750 جاڭا مەكتەپ, 500-گە جۋىق جاڭا دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىندى. 5302 مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر, 1117 بالاباقشا مەن 4185 ورتالىق اشىلدى. كەيىنگى 10 جىلدىڭ وزىندە ورتاشا ايلىق جالاقى بەس جارىم ەسە, زەينەتاقىنىڭ ورتاشا كولەمى 4 ەسە ءوستى. وسىنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلعى جۇرگىزىلگەن الەم مەملەكەتتەرىنىڭ رەيتينگىندە قازاقستان ۇلتتىق ءال-اۋقات دەڭگەيى جونىنەن 26 ساتىعا ىلگەرىلەپ, 110 ەل اراسىندا 50-ورىنعا تابان تىرەدى. قازاقستان حالىقارالىق قاۋىمداستىق اراسىندا ەكونوميكاسى جىلدان-جىلعا نىعايۋ ۇستىندەگى الەۋمەتتىك باعىتتاعى مەملەكەت رەتىندە تانىلدى. بۇل از جەتىستىك ەمەس. ال قازىرگى جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندەگى, سونداي-اق ەندى ىسكە قوسىلعالى وتىرعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ اياسىندا اتقارىلاتىن شارالار ناتيجەسىندە بۇل كورسەتكىشتەردىڭ ودان ءارى جاقسارا بەرەتىندىگى انىق.
بارشامىزعا بەلگىلى, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا بارلىق سالالار بويىنشا جان-جاقتى مودەرنيزاتسيالاۋ قولعا الىنۋدا. حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەسىندەگى ماڭىزدى تۇستاردىڭ ءبىرى الەۋمەتتتىك تۇراقتىلىقتى ارتتىرۋ جانە ماسىلدىقتى ەڭسەرۋگە جانە اتاۋلى ءارى تيىمدىلىككە باعىتتالعان الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ.
تىرشىلىكتىڭ ساپاسى مەن دەڭگەيىن الەمدىك ستاندارتتاردى ەسكەرە وتىرىپ ارتتىرۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ بويىنشا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاپسىرمالارىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا اۋقىمدى ءارى جۇيەلى ىستەر جالعاسىن تابا بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي.
– مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەۋمەتتىك سالاداعى ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن, ءومىر ساپاسىن تۇراقتى تۇردە ارتتىرىپ وتىرۋعا نەگىزدەلگەنى بەلگىلى. وسىعان وراي حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن قورعاۋ جانە ونى مەملەكەت تاراپىنان ءتۇرلى شارالارمەن قولداپ وتىرۋ ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپتاسىپ وتىر.
ەگەر الەۋمەتتىك سالانىڭ دامۋ كەزەڭدەرىنە نازار اۋداراتىن بولساق, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراپ, قالىپتاسقان شارۋاشىلىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋىنە بايلانىستى اۋىر جاعدايدىڭ قالىپتاسقانى ەسكە تۇسەدى. مۇنىڭ ءوزى حالىقتىڭ سانىنا دا ەلەۋلى اسەر ەتتى. ەل تاريحىنىڭ ءارتۇرلى كەزەڭدەرىندە سىرتتان كەلىپ ورنالاسقان باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا قاراي بەت تۇزەۋىنىڭ بەلەڭ الۋىنىڭ ىقپالىمەن وسى جاعداي ەل ىشىندەگى جاپپاي جۇمىسسىزدىقتىڭ ەتەك الۋى, حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنىڭ ازايۋى, ءومىر ساپاسىنىڭ تومەندەۋى سەكىلدى ۇدەرىستەرمەن قاباتتاسا ءجۇردى. ماسەلەن, 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا 1995 جىلى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 38,6 پايىزعا, حالىقتىڭ ناقتى ەڭبەكاقىسىنىڭ كولەمى 69,9 پايىزعا, تاعايىندالعان زەينەتاقىلاردىڭ كولەمى 77,3 پايىزعا تومەندەپ كەتتى.
1991-2001 جىلدار ارالىعىندا 2,5 ميلليونعا جۋىق تۇرعىن ەلدەن كەتتى. قازاقستاننان سىرتقا كەتكەن حالىقتىڭ باسىم بولىگىن ەڭبەك جاسىنداعى ادامدار قۇرادى. مۇنىڭ ءوزى ەڭبەك رىنوگىنىڭ جاعدايىنا دا ەلەۋلى اسەر ەتتى. جۇمىس ىستەۋشىلەر ازايىپ, جاسى ەڭبەك جاسىنان اسقان نەمەسە ەڭبەككە جارامسىز ادامدار سانى كوبەيە ءتۇستى. حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى دە تومەندەدى. 1975-1990 جىلدار ارالىعىندا وسى تابيعي ءوسىمنىڭ, ياعني تۋدىڭ ولۋدەن اسىپ ءتۇسۋىنىڭ ەسەبىنەن حالىق سانى جىلىنا 233-294 مىڭ ادام ارالىعىندا ءوسىپ وتىرسا, 1998 جىلى بۇل كورسەتكىش 3,2 ەسە ازايىپ, بار بولعانى 68,1 مىڭ ادامدى قۇرادى. مۇنان كەيىنگى جىلدارى تابيعي ءوسىم قايتا كۇشەيىپ, 2010 جىلى ونىڭ كورسەتكىشى 220,3 مىڭ ادامعا جەتتى. مۇنىڭ سىرتىندا شەت ەلدەردە جۇرگەن قانداستارىمىز ەلگە ورالا باستادى. وسىنداي وڭ ۇدەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ سانى 1990 جىلدارداعى دەڭگەيگە قايتا جەتىپ, قازىرگى كۇنى 16,4 ميلليون ادامدى قۇراپ وتىر.
حالىق سانىنىڭ قايتادان وسۋىنە ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن ءتيىمدى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ىقپالى زور بولعاندىعى بەلگىلى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ العاشقى ساتىنەن باستاپ ەلباسىمىزدىڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات» دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الىپ, جۇمىس ىستەگەنى بەلگىلى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان ەكونوميكاسى تەز كوتەرىلدى. بۇل الەۋمەتتىك سالانىڭ جاقسارۋىنا دا ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى. ماسەلەن, ەكونوميكامىز جاقسارا باستاعان سوڭعى 11 جىلدىڭ ىشىندە زەينەتاقىنىڭ تومەنگى كولەمى 3500 تەڭگەدەن 24047 تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ, 7 ەسە, ورتاشا زەينەتاقى كولەمى 4462 تەڭگەدەن 36 205 تەڭگەگە دەيىن جەتىپ, 8 ەسە, ال جوعارى دەڭگەيدەگى زەينەتاقى كولەمى 8156 تەڭگەدەن 52226 تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ, 6,4 ەسە ارتتى. وسى ارالىقتا حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسى دا بىرنەشە ەسە وسكەندىگى, حالىقتىڭ ءالسىز توپتارىن قولدايتىن ءتۇرلى الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ىسكە قوسىلعاندىعى بەلگىلى. وسىلاردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان قازىرگى كۇنى تەك ورتالىق ازيادا عانا ەمەس, تمد كولەمىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تۇرعىسىنان كوش باسىنداعى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا كەلەدى.
– جوعارىدا زەينەتاقى كولەمىنىڭ ەلەۋلى دەڭگەيدە ارتقاندىعىن ايتتىڭىز. مۇنىڭ ءوزى وسى سالاداعى الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى تۇسىنىكتى. وسى رەتتە ەلىمىزدىڭ زەينەتاقى ءجۇيەسىندە جۇرگىزىلگەن وزگەرىستەرگە توقتالا كەتسەڭىز.
– كەڭەس وداعى كەزىندە زەينەتاقىنىڭ نەگىزىنەن ءبىر عانا جۇيەسى – ىنتىماقتى زەينەتاقى جۇيەسى بولعانى بەلگىلى. ول كاسىپورىنداردىڭ زەينەتاقى قورىنا اۋدارعان جارنالارىنىڭ ەسەبىنەن قۇرالاتىن. ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە يە بولعان كەزدە جارنا اۋداراتىن كاسىپورىندار سانىنىڭ كۇرت تومەندەپ كەتۋىنە جانە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ ازايۋىنا بايلانىستى بۇل جۇيە داعدارىسقا ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە 1990-1995 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدەگى زەينەتكەرلەر سانى دا 2412 مىڭ ادامنان 2980 مىڭ ادامعا دەيىن ءوسىپ, زەينەتاقى قورىنا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ەلەۋلى تۇردە ارتتىرىپ جىبەرگەن بولاتىن.
وسىعان وراي 1997 جىلى ەلىمىزدىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە رەفورما جۇرگىزىلدى. ول قازاقستاندا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن كوپ دەڭگەيلى ەتۋگە باعىتتالدى. 1990 جىلى 1 قاڭتاردان باستاپ, ەلىمىزدە قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس زەينەتاقىمەن قامتۋدىڭ ارالاس جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. وسى جۇيە بويىنشا زەينەتاقى تولەۋدىڭ مەملەكەتتىك ءبولۋ جانە جيناقتاۋ جۇيەلەرى پايدا بولدى. ولار حالىقتى زەينەتاقىمەن قامتۋداعى جاۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەتكە, جۇمىس بەرۋشىگە جانە جۇمىسشىنىڭ وزىنە ءبولىپ جۇكتەدى.
وسى رەفورمانىڭ ىقپالىمەن قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە زەينەتاقىمەن قامتۋدىڭ ءتورت دەڭگەيى قالىپتاسىپ وتىر.
ءبىرىنشى دەڭگەي ادامنىڭ زەينەت جاسىنا تولۋىنا بايلانىستى ونىڭ ەڭبەك ءوتىلىنىڭ نەمەسە باسقا دا قالىپتاسقان تابىس كوزىنىڭ بولۋ-بولماۋىنا قاراماستان مەملەكەتتىڭ بەرەتىن بازالىق زەينەتاقىسىن بىلدىرەدى. مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرى پرەزيدەنتتىڭ 2005 جىلعى 18 اقپانداعى حالىققا ارناعان جولداۋىنداعى تالاپتارعا بايلانىستى 2005 جىلدان باستاپ ىسكە قوسىلعان بولاتىن. وسى جىلى بازالىق زەينەتاقى تولەمىنىڭ كولەمى 3000 تەڭگەنى قۇراسا, 2011 جىلى ول تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 50 پايىزىنا دەيىن جەتىپ, 8000 تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ەندى قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ شارالارىنىڭ اياسىندا بۇل بازالىق زەينەتاقى كولەمى 2015 جىلى تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 60 پايىزىنا, ال 2020 جىلى 75 پايىزىنا جەتەتىن بولادى. ءسويتىپ, بىرتە-بىرتە بۇل زەينەتاقىنىڭ كولەمىن تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە جەتكىزۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر.
زەينەتاقىمەن قامتۋدىڭ ەكىنشى دەڭگەيى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن تولەنەتىن ىنتىماقتى زەينەتاقىلاردى قۇرايدى. مۇنداي زەينەتاقىنى 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن كەمىندە 6 ايلىق ەڭبەك ءوتىلى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى الا الادى.
ەلباسىنىڭ 2008 جىلعى 6 اقپانداعى «قازاقستان ازاماتتارىنىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى ماقساتى» اتتى جولداۋىنىڭ اياسىندا ىنتىماقتى زەينەتاقىنىڭ كولەمى 2009 جىلى 25 پايىزعا, 2010 جىلى 25 پايىزعا, 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 30 پايىزعا ءوسىرىلدى. بۇل وسى جۇيەدەگى بارلىق زەينەتكەرلەردىڭ, سونىڭ ىشىندە اسكەري قىزمەتتە بولعان زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقىلارىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى كۇنى مۇنداي زەينەتاقىنىڭ تومەنگى دەڭگەيى 24047 تەڭگەنى, ورتا دەڭگەيى 36205 تەڭگەنى, جوعارى دەڭگەيى 52226 تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
زەينەتاقىمەن قامتۋدىڭ ءۇشىنشى دەڭگەيى ادامداردىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىندا ءوزدەرىنىڭ تولەم جارنالارى ارقىلى قالىپتاستىرعان مىندەتتى زەينەتاقىلاردان تۇرادى.
زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى رەفورما باستالعان كەزدەن باستاپ جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنان قازىرگى كۇنگە دەيىن 201 ميلليارد تەڭگەنىڭ زەينەتاقى تولەمدەرى تولەندى. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا وسىنداي جۇمىس ىستەيتىن 13 قور بار. ولارداعى جيناقتالعان زەينەتاقى جارنالارىنىڭ كولەمى 1994 جىلعى 23,5 ميلليارد تەڭگەدەن 2011 جىلعى 1 قاڭتاردا 2,3 تريلليون تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ وتىر. جۇيە بويىنشا 8 ميلليونعا جۋىق ازاماتتىڭ زەينەتاقى جيناقتاۋ ءجونىندەگى جەكە ەسەپ-شوتى تىركەلگەن. ياعني, بۇل جۇيە ازاماتتاردى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بەرىك تىلىن قالىپتاستىردى دەپ ايتا الامىز.
زەينەتاقىمەن قامتۋدىڭ ءتورتىنشى دەڭگەيى جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىندا قالىپتاستىرىلاتىن كاسىپورىنداردىڭ ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارىنان تۇرادى. مۇنىڭ ءمانىسى ەلىمىزدە ەڭبەكتىڭ سانداعان تۇرلەرىنىڭ ىشىندە دەنساۋلىققا جاعىمدى- جاعىمسىز اسەر ەتەتىن اۋىر نەمەسە قاۋىپتى ءتۇرلەرىنىڭ بولاتىنى دا بەلگىلى. ويتكەنى, ءاربىر كاسىپتىڭ وزىندىك قىرى مەن ەرەكشەلىكتەرى بولادى. مىنە, وسىنداي ەڭبەكپەن شۇعىلداناتىن كاسىپورىندار وزدەرىنىڭ تابىستارىنىڭ ەسەبىنەن جۇمىسشىلارىنىڭ اتىنا ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارىپ وتىرادى. قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە ەرىكتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىن قۇرايتىن ەڭبەكتىڭ 33 ءتۇرلى باعىتى قالىپتاسىپ وتىر. ولارعا 2 مىڭعا جۋىق كاسىپ پەن قىزمەت تۇرلەرى كىرەدى.
– ەلىمىزدە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى دە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقاندىعى بەلگىلى. وسى تۋرالى دا قىسقاشا ايتا كەتسەڭىز.
– بۇل جۇيە قازاقستاندا 2005 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ىسكە قوسىلعان. ول ەڭبەككەرلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قوسىمشا تۇرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل جۇيەگە قوسىلعان قىزمەتكەرلەر ءۇشىن جارنانى نەگىزىنەن جۇمىس بەرۋشىلەر الەۋمەتتىك تولەم رەتىندە اۋدارىپ وتىرادى. مۇنداي اۋدارمالاردى جيناقتايتىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ قورى جۇمىس ىستەيدى. قورعا اۋدارىلاتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ مولشەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭمەن بەلگىلەنەدى. 2001 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى مالىمەت بويىنشا بۇل قوردا قازىرگى كۇنى 265,1 ميلليارد تەڭگە قارجى جيناقتالعان. بۇل كورسەتكىش 2006 جىلعىدان 19,8 ەسە كوپ ەكەندىگىن ايتا كەتسەك ارتىق بولماس.
سونىمەن ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان باستاپ قازاقستاندا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارمەن ساي كەلەتىن نارىق ەكونوميكاسىنىڭ جاعدايىنا بەيىمدەلگەن تالاپقا ساي جۇيەسى قۇرىلىپ وتىر دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
– ەندى حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالا كەتسەڭىز.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەكونوميكادا قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردىڭ ءجۇرۋىنىڭ, بۇرىنعى شارۋاشىلىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋىنىڭ اسەرىنەن, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ اسا قيىن حالگە دۋشار بولعاندىعى, بۇرىنعى كەڭشار, ۇجىمشار جۇيەلەرىنىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى اۋىلداعى كوپ حالىقتىڭ جۇمىسسىز قالعاندىعى بەلگىلى. نەگىزىندە ولار جۇمىسسىز ەمەس ەدى. تاراعان كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلاردان ءتيىستى ۇلەس ولاردا ەڭبەك ەتكەن ءاربىر ادامعا تاراتىلىپ بەرىلگەن بولاتىن. بىراق حالىقتىڭ نارىق ەكونوميكاسى جاعدايىندا جۇمىس ىستەۋگە بەيىمى بولماعاندىقتان قولعا تيگەن وسى ۇلەستى جاپپاي ساتۋعا شىعارىپ, اۋىلداعى مال-م ۇلىك سانى دا كۇرت تومەندەپ كەتتى. وسىدان حالىق ءبىراز قيىندىقتى باستان كەشتى.
مۇنان كەيىنگى جىلدارى اۋىلدا جەكە مەنشىككە نەگىزدەلگەن شارۋاشىلىق جۇيەلەرى دامي باستادى. بىراق ازىرگە ولار اۋىل حالقىن تەگىس جۇمىسپەن قامتي الماي وتىر. سوندىقتان قازىر ونى اۋىلدا قولدارىنداعى مال-م ۇلىك پەن جەر تەلىمدەرىنە سۇيەنىپ ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ادامدار سانى كوپتەپ سانالادى.
قازىرگى كۇنى ەكونوميكامىزدىڭ دامىپ, مەملەكەتتىڭ كۇش-قۋاتىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ەلباسى ۇكىمەتتىڭ الدىنا حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن ازىرلەۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وسىنىڭ نەگىزىندە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى ازىرلەندى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى تۇراقتى جانە ءونىمدى جۇمىسپەن قامتىلۋدى ۇيىمداستىرۋ ارقىلى حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. سوڭعى ۋاقىتتارى بۇل باعدارلاما تۋرالى ءباسپاسوز بەتتەرىندە كوپ جازىلىپ جاتىر. سوندىقتان باعدارلامانىڭ باعىتتارى تۋرالى قىسقاشا ايتاتىن بولسام, ول ىسكە قوسىلعاننان كەيىن اۋىلداعى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ادامدار سانى ايقىندالا وتىرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن ۇيىمداستىرۋ, وسىنداي جەرلەرگە حالىقتى جۇمىسقا تارتۋ ماسەلەلەرى بىرتە-بىرتە شەشىمىن تابا باستايدى. ەلىمىزدە قولعا الىنعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا عانا تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە 152 جاڭا جوبانىڭ ىسكە قوسىلعاندىعى بەلگىلى. جۇمىسسىز حالىق وسىنداي جاڭادان اشىلعان ءوندىرىس ورىندارىنا تارتىلاتىن بولادى. ارينە, ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن جۇمىسسىزداردىڭ, اسىرەسە, اۋىل جاستارىنىڭ اراسىنان باعدارلاماعا قوسىلۋعا تىلەك بىلدىرۋشىلەردى الدىن-الا مەملەكەت ەسەبىنەن وقىتۋ, سونان كەيىن ولاردى قالاۋىنا بايلانىستى ءتيىستى جەرلەرگە كوشىپ كەلۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ, جاڭا جەرلەرگە بەيىمدەۋ سەكىلدى شارالار قولعا الىنادى. سونداي-اق حالىقتىڭ تۇرعان جەرىنىڭ وزىنەن ءوز ءىسىن ۇيىمداستىرامىن دەگەن ادامدار ءۇشىن جەڭىلدىكتى نەسيە بەرۋ جانە كاسىپكە باۋلۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلاتىن بولادى.
باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن ءمانى – ەلىمىزدەگى كەدەيلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋ. وعان قول جەتكىزۋدىڭ ءتيىستى ولشەمدەرى ازىرلەنگەن. ماسەلەن, كەدەيلىكتىڭ قازىرگى دەڭگەيى نەمەسە ەل حالقىنىڭ ىشىندەگى كەدەي ادامداردىڭ ۇلەس سالماعى 8,2 پايىزدى قۇرايتىن بولسا, 2016 جىلعا تامان ونى 6 پايىزعا دەيىن ءتومەندەتۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق وسى ارالىقتا ەلىمىزدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,5 پايىزعا دەيىن, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان حالىقتىڭ ۇلەسى قازىرگى 33,3 پايىزدان 26 پايىزعا دەيىن تومەندەيتىن بولادى. ال ەڭبەك ونىمدىلىگىن باعدارلاما اياسىندا 20 پايىز ارتتىرۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەدى.
قازاقستان قازىردىڭ وزىندە حالىقتى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان جەتەكشى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. بىزدە وسى باعىتتاعى كوپتەگەن حالىقارالىق شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا. 2010 جىلدىڭ 7-8 ماۋسىمى ارالىعىندا «داعدارىس جاعدايىندا الەۋمەتتىك قامتۋ» تاقىرىبىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلگەن ەدى. وعان ەلىمىز پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ وكىلدەرى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, كاسىپوداقتاردىڭ وكىلدەرى قاتىسۋىمەن قاتار, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءبىرقاتار باسشىلارى قاتىستى. ولاردىڭ بارلىعى قازاقستاندا داعدارىس كەزىندە جۇزەگە اسىرىلعان شارالاردىڭ بارلىعىن ماقۇلداپ, ونى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تاجىريبە رەتىندە اتاپ كورسەتتى.
سونىمەن قورىتا ايتقاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىز حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن قامتاماسىز ەتۋدە كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە 750 جاڭا مەكتەپ, 500-گە جۋىق جاڭا دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىندى. 5302 مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر, 1117 بالاباقشا مەن 4185 ورتالىق اشىلدى. كەيىنگى 10 جىلدىڭ وزىندە ورتاشا ايلىق جالاقى بەس جارىم ەسە, زەينەتاقىنىڭ ورتاشا كولەمى 4 ەسە ءوستى. وسىنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلعى جۇرگىزىلگەن الەم مەملەكەتتەرىنىڭ رەيتينگىندە قازاقستان ۇلتتىق ءال-اۋقات دەڭگەيى جونىنەن 26 ساتىعا ىلگەرىلەپ, 110 ەل اراسىندا 50-ورىنعا تابان تىرەدى. قازاقستان حالىقارالىق قاۋىمداستىق اراسىندا ەكونوميكاسى جىلدان-جىلعا نىعايۋ ۇستىندەگى الەۋمەتتىك باعىتتاعى مەملەكەت رەتىندە تانىلدى. بۇل از جەتىستىك ەمەس. ال قازىرگى جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندەگى, سونداي-اق ەندى ىسكە قوسىلعالى وتىرعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ اياسىندا اتقارىلاتىن شارالار ناتيجەسىندە بۇل كورسەتكىشتەردىڭ ودان ءارى جاقسارا بەرەتىندىگى انىق.
بارشامىزعا بەلگىلى, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا بارلىق سالالار بويىنشا جان-جاقتى مودەرنيزاتسيالاۋ قولعا الىنۋدا. حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەسىندەگى ماڭىزدى تۇستاردىڭ ءبىرى الەۋمەتتتىك تۇراقتىلىقتى ارتتىرۋ جانە ماسىلدىقتى ەڭسەرۋگە جانە اتاۋلى ءارى تيىمدىلىككە باعىتتالعان الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ.
تىرشىلىكتىڭ ساپاسى مەن دەڭگەيىن الەمدىك ستاندارتتاردى ەسكەرە وتىرىپ ارتتىرۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ بويىنشا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاپسىرمالارىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا اۋقىمدى ءارى جۇيەلى ىستەر جالعاسىن تابا بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي.
