مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى – اتالعان سالانىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتى

  كوپتەگەن ەلدەردە قوعامدى دامىتۋدىڭ ستراتە­گيالىق ماقساتى ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋ جانە الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى ازايتۋ بولىپ تابىلادى. حالىقارالىق ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى البەتتە الەمدىك جاھاندانۋ جاعدايىندا جاڭا مانگە يە بولدى. اسا ادىلەتتى ەكونوميكالىق ەرەجەلەر الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى ورناتۋ ءۇشىن دە جەتكىلىكسىز بولادى. وسىعان بايلانىستى الەۋمەتتىك باعىت­تالعان ەكونوميكالىق دامىتۋدى كۇشەيتۋ ماقسا­تىن­دا, بارلىق ەلدەردىڭ قابىلدايتىن شارالارىن قولداۋدا, سول ەلدىڭ جاعدايىن, ونىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن ىقىلاسىن ەسكەرۋ قاجەت. الەۋمەتتىك سالا قوعامداعى وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلاتىندىقتان, ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قور­عالۋىنا باستى نازار اۋدارۋ قازىرگى زامانعا لايىق مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مىندەتى بولىپ وتىر. نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ايقىن سيپاتى ول ءاربىر ادامنىڭ ءوزىنىڭ ءومىر جاعدايىن قالىپتاستىرۋعا دەگەن جوعارى جاۋاپكەرشىلىك دارەجەسى بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, ءاربىر ادامنىڭ ومىرىندە ول جالعىز-جارىم جە­ڭە المايتىن, ونىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن جاع­دايلار تۋىنداۋى مۇمكىن بولاتىنىن ەسكەرگەن ءجون. مەملەكەت باسشىسى, ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا.نا­زار­باەۆتىڭ ساليقالى ساياساتى ارقاسىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان 20 جىل ىشىندە بارلىق باعىتتاعى قۇقىقتىق بازا, ەكونوميكا, سوتسيۋم قۇرۋدا قيىن جولدان ءوتتى. وسى جىلداردا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار وتپەلى كەزەڭنىڭ جاعىمسىز سالدارلارىن جەڭۋگە مۇمكىندىك بەردى جانە نەگىزگى ماقساتى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلاتىن كەڭ اۋقىمدى الەۋمەتتىك رەفورماعا اۋىسۋ بازاسىن قۇردى. الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلىنىڭ ەرەكشەلىگى بازالىق مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قامسىز­دان­­دىرۋدى, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدى, جيناق­تاۋ­شى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدى جانە الە­ۋمەتتىك كومەكتى ءبىر-بىرىمەن قيۋلاستىرۋ بولىپ تابىلادى. جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك رەفورمالار ناتيجەسىندە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارۋدا. قازاقستاندىق قوعامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى كۇنى جەتكەن جەتىستىكتەرى دالەل بولا الادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس, 2005-2010 جج. تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن حالىقتىڭ ۇلەسى 31,6 %-دان 6,5 %-عا تومەندەگەن (1-سۋرەت).   ءارتۇرلى ساياسي جانە ەكونوميكالىق قۇرىلىمداعى بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن سالدارلارى جارتىلاي جانە تولىقتاي ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ, سونى­مەن قاتار, تۇراقتى ەڭبەكاقى الۋ مۇمكىندىگىنەن اي­رىلۋ بولىپ تابىلاتىن جاعدايلاردىڭ تۋ تاۋەكەل­دەرىنىڭ بولۋى سيپاتتى. الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ – ەرەكشەلىگى ماتەريالدىق جانە الەۋمەتتىك جاع­دايى­نىڭ وزگەرۋىنەن, ونىڭ ىشىندە قولدان كەلمەيتىن جاع­دايلارعا بايلانىستى, جۇمىس ىستەيتىن ازامات­تاردى ساقتاندىرۋ بولىپ تابىلاتىن, حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىنىڭ بولىگى رەتىندە ايقىندالادى. مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ءجۇ­يەسى قوعامدىق ىنتىماقتاستىق نىسانىنداعى قايتا ءبولۋ پرينتسيپىنە نەگىزدەلگەن. الەمدىك تاجىريبە نارىق جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ مەن قامسىز­داندىرۋ ماسەلەسىندە باستى جانە وزەكتى ءرولدى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ الاتىنىن مويىنداپ وتىر. 2005 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قوسىمشا نىسانى رەتىندە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساق­تان­دىرۋ ەنگىزىلدى. «مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تۋرالى» قر زاڭىنا سايكەس, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرىلۋعا جۇمىس iستەيتiن زەينەتكەرلەردi قوس­پاعاندا, قىزمەتكەرلەر, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا تۇراقتى تۇراتىن جانە قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ اۋماعىندا تابىس كەلتiرەتiن قىزمەتتi جۇزەگە اسىراتىن شەتەلدiكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامداردى قوسا العاندا, ءوزىن-ءوزi جۇمىسپەن قام­تىعان ادامدار جاتادى. جۇمىس بەرۋشى جانە (نەمەسە) ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان تۇلعا مەملەكەتتىك الەۋ­مەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنا (ماسق) اي سايىنعى الەۋ­مەتتىك اۋدارىمداردى تولەۋشىلەر بولىپ تابىلادى. مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى: 1) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مiندەتتi الەۋمەتتiك ساقتاندىرۋ تۋرالى زاڭدارىن ساقتاۋ مەن ورىنداۋدىڭ جالپىعا بiردەيلiگi; 2) الەۋمەتتiك تولەمدەردi قامتاماسىز ەتۋ ءۇشiن قولدانىلاتىن شارالارعا مەملەكەتتiڭ كەپiلدiك بەرۋi; 3) مiندەتتi الەۋمەتتiك ساقتاندىرۋ جۇيەسiنە قاتىسۋدىڭ مiندەتتiلiگi; 4) الەۋمەتتiك اۋدارىمداردى الەۋمەتتiك تولەمدەرگە پايدالانۋ; 5) الەۋمەتتiك تولەمدەردiڭ مiندەتتiلiگi; 6) الەۋمەتتiك تولەمدەردiڭ مولشەرiن سارالاۋ; 7) مiندەتتi الەۋمەتتiك ساقتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتiن مەملەكەتتiك ورگانداردىڭ قىزمەتiندەگi جاريالىلىق. قازىرگى زامانعى الەمدە بيزنەستى جۇرگىزۋ تولىقتاي جانە ۋاقىتىندا سالىقتار, الەۋمەتتىك اۋدارىمدار (ساقتاندىرۋ جارنالارى) جانە باسقا دا مىندەتتى تولەمدەردى تولەۋگە, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جانە ساقتاۋعا, جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە قورعاۋعا, جاس مامانداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا جانە ۋاقىتىندا ەڭبەكاقىسىن بەرۋگە, قىزمەتكەرلەرگە الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر بەرۋدى مىندەتتەيتىن ونىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىمەن ءۇزىلىسسىز بايلانىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ء(ماسج) تۇراقتى نەمەسە ۋاقىتشا, تولىقتاي نەمەسە جارتىلاي ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان ءماسج قاتىسۋ­شىسى­نىڭ جوعالتقان تابىسىن بارىنشا قايتارۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ماقسات ەتەدى. ماسق ساقتاندىرۋشى رەتىندە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىلار الدىندا الەۋ­مەتتىك مىندەتتەرىن تۇراقتى ورىنداۋعا كەپىلدىك بەرەدى. وسىعان بايلانىستى تولەۋشىلەردىڭ الەۋمەتتىك اۋدا­رىم­داردى تولىقتاي جانە ۋاقىتىندا تولەۋى وسى قار­جىنى ماسق ءتيىمدى شوعىرلاندىرۋعا جانە الەۋمەتتىك تاۋەكەل پايدا بولعان جاعدايدا جۇمىس ىستەيتىن حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماقساتىندا جۇمساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ماسق ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋى بويىنشا, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى بو­يىن­شا, جۇمىسىنان ايىرىلۋى بويىنشا, جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا, جاڭا تۋعان بالانى اسىراپ الۋىنا باي­لانىستى تابىسىنان ايىرىلۋىنا, ءبىر جاسقا تول­عانعا دەيىنگى بالا كۇتىمىنە بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلۋ جاعدايىنا الەۋمەتتىك تولەمدەر تولەنەدى. 2005-2010 جج. ارالىعىندا مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىلار سانىنىڭ جانە ماسق تۇسكەن الەۋمەتتىك اۋدارىمدار سومالارىنىڭ ءوسۋ ديناميكاسى بايقالادى. سونىمەن قاتار, ماسق تاعايىندالعان الەۋمەتتىك تولەمدەر سومالارى مەن الۋشىلار سانىنىڭ ءوسۋ ديناميكاسى بايقالادى. 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 2010 جىلى ماسق تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردى الۋشىلاردىڭ سانى 8%-عا جانە الەۋمەتتىك تولەمدەر سوماسى 24%-عا ارتىپ, ناتيجە­سىندە, 55,8 ملرد.تەڭگەنى قۇرادى (2-سۋرەت). 2005-2010 جج. ماسق تاعايىندالعان الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ نەگىزگى ۇلەسى (93%) مەملەكەت باسشى­سىنىڭ «جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان» اتتى 2007 جىلعى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋى اياسىندا ەنگىزىلگەن انا مەن بالانى قولداۋعا جۇرگىزىلدى (3-سۋرەت). الەۋمەتتىك سالانى تىكەلەي جۇمىسشىلارعا, ولاردىڭ وتباسىلارىنا جانە ەڭبەك ۇجىمدارىنا جاقىنداتا وتىرىپ, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋعا قۇقىق ءىس جۇزىندە قوعامدى تۇراقتاندىرادى. وسى ينس­تيتۋتتىڭ قىزمەتىن باسقارۋعا جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇمىسشىلاردىڭ بىرىگىپ قاتىسۋى, ولاردىڭ ءوزارا سەنىمدىلىگى مەن ىنتىماقتاستىعى وركەنيەتتى قوعام قۇرۋدا ەكى بازالىق پرينتسيپتەردى جۇزەگە اسىرۋعا – جەكە جاۋاپكەرشىلىكتى جانە ىنتىماقتى ءوزارا كومەكتى ۇيلەستىرەدى. ماسق باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى الەۋمەتتىك قام­سىزداندىرۋ جونىندە, ونىڭ ىشىندە وڭىرلەردە جۇرت­شىلىق ءۇشىن مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ بو­يىنشا كەڭ كولەمدى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. ماسق قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىمەن (ەحاقم) بىرىگىپ قازاقستانداعى جانە باسقا دا الەم ەلدەرىندەگى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ اعىمداعى جاعدايى مەن دامۋ بولاشاعىن تالقىلاۋ بويىنشا شارالار وتكىزەدى. وعان 2009 جىلعى قازان ايىندا بۋراباي كەنتىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى زەينەتتىك جانە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ دامۋى» تاقىرى­بىندا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل مەن 2010 جىلدىڭ ماۋ­سىم ايىندا استانا قالاسىندا «الەمدىك داعدارىس جاعدايىنداعى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ: زامان تالابىنا ۇلتتىق كوزقاراس» تاقىرىبىندا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا دالەل بولا الادى. بۇل شارالاردا تالدانعان ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگىن حا­لىق­ارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىم­دا­تىعىنىڭ باس حاتشىسى حانس-حورست كونكولەۆسكي مىر­زا, حالىقارالىق زەينەتتىك جانە الەۋمەتتىك قور­لار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ا.ۆ.كۋرتين مىرزا جانە باسقا دا قاتىسۋشىلار وزدەرىنىڭ سويلەگەن سوزدەرىندە اتاپ ءوتتى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ الەۋمەتتىك ۇيىمدارىنىڭ ماماندارى, عالىم-ەكونوميستەر, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, ونىڭ ىشىندە الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ جەتەكشى ماماندارىنىڭ جاساعان باياندامالارىن بەلسەنە تالقىلادى. الەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە وتكىزىلگەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وسى پروتسەستىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسى ءۇشىن اعىمداعى جانە الدا تۇرعان مىندەتتەر تۇرعىسىنان ۇلتتىق ەكونوميكاعا اسەرىنىڭ باعاسىن بەردى. ايتىلعان شارالار قورىتىن­دىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار الەۋمەتتىك قامسىز­دان­دىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جانە حالىقتىڭ قورعالماعان بولىگىن قولداۋ بويىنشا قابىلدانعان شەشىمگە جانە ۇسىنىستارعا قول قويدى. سونىمەن قاتار, كورسەتىلگەن قۇجاتتاردا دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ جولىمەن الەۋمەتتىك باعدارلا­ما­لاردى دامىتۋدىڭ جولدارى مەن جالپى تەندەن­تسياسى ماسەلەلەرى بويىنشا حالىقارالىق پىكىر الماسۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋ ۇسىنىلدى. ماقساتتى تۇردەگى وڭىرارالىق پىكىر الماسۋدىڭ مۇنداي ءتۇرى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى حالىق­ارالىق وڭ تاجىريبەنى قولدانۋدىڭ پايدالى­لىعىن كورسەتتى جانە ماسق ءوزىنىڭ تۇراقتى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى بويىنشا جوسپارىنا وسىنداي شارالاردى وتكىزۋدى ەنگىزدى. وسىعان وراي, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىنىڭ قازىرگى زامانعى ستان­دارتتارعا جانە قازاقستانداعى ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گەيىنە سايكەستىگىن كەڭ كولەمدە تالقىلاۋ ماقساتىندا, ماسق اعىمداعى جىلدىڭ 20 مامىرىندا ەحاقم بىرلەسىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىنىڭ دامۋى: اعىم­داعى جاعدايى مەن دامۋ بولاشاعى» تاقىرى­بىنا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. دوڭگەلەك ۇستەل اياسىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلدارداعى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا جۇرگىزگەن رەفورمالارى جانە باستى باسىمدىق­تارى­نىڭ ءبىرى «الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ – جاڭا الەۋمەتتىك ساياسات» بولىپ تابىلاتىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2011 جىلدىڭ 28 قاڭتارىنداعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋى اياسىندا ەلباسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرىنە سايكەس الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەسى تالقىلاناتىن بولادى. دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ فورماتى الەۋمەتتىك قامسىز­دان­دىرۋ جۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعى مەن باس­قارۋدىڭ تيىمدىلىگى, الەۋمەتتىك تولەمدەر دەڭ­گەيىنىڭ تەپە-تەڭدىگى بويىنشا كۇتىلەتىن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە قاتىستى تاقىرىپتىق باياندامالار مەن تالقىلاۋلاردى قاراستىرادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىنا سايكەس الەۋمەتتىك قورعالۋ ماسەلەسى تاياۋ ونجىلدىقتاعى ەل دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ تاقىرىبى اسا ماڭىزدى بولىپ وتىر جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ الەم ەلدەرىندەگى كۇن تارتىبىندە باستى ورىندا تۇر. حالىقارالىق تاجىريبەدە الەۋمەتتىك ساقتان­دىرۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ باسقا ءجۇ­يەلەرى كەدەيلىكپەن كۇرەسۋدىڭ, ەكونوميكالىق ءونىم­دىلىكتى ارت­تىرۋدىڭ جانە الەۋمەتتىك تۇتاستىق­تىڭ, سونىمەن قاتار تۇتاستاي العاندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ەڭ كۇشتى قۇرالى بولىپ تابىلادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستانداعى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, ونىڭ ىشىندە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ءوزىنىڭ حالىقتى ءار ءتۇرلى الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردەن قورعاۋعا قابىلەتتىلىگىن كورسەتتى. ول ەكونوميكالىق وسۋگە, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ءوزىنىڭ تەڭدەسسىز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. الماس قۇرمانوۆ, «مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى» اق پرەزيدەنتى.