نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى: كوكسەگەنىم – كوركەم شىندىقتىڭ جاڭا ءورىسى

قاپ-قاراڭعى كوشە. ەشقانداي جارىعى جوق. ادام جۇرۋگە قورقادى. ءار قالتارىستا قولىنا قانجار ۇستاپ, ءبىر قاراقشى تىعىلىپ تۇرعان سياقتى. وسىناۋ تۇنەك باسقان كوشەگە قاراساڭىز, ويىڭىزعا تەك قورقىنىشتى جايتتەر ورالادى. مىنە, ادامنىڭ ساناسى دا تۋرا وسىنداي... ادام بالاسىنىڭ قاتپار-قاتپار ميىندا نەبىر سۇمدىق جاتىر. نەبىر جارىق تۇسپەگەن, تۇنەك باسقان تۇكپىرلەرىندە جانىڭ شوشيتىن قۇپيالار جاتۋى مۇمكىن. سول تۇڭعيىق تەرەڭگە ءبىلىم, ادەبيەت, كىتاپ قانا مول جارىق تۇسىرە الادى. مىنە, ءبىزدىڭ جازۋشى نەسىپبەك داۋتاي ۇلىمەن ازدى-كەمدى اڭگىمەمىز وسى توڭىرەكتە ءوربىدى. الدىمەن ع.ءمۇستافيننىڭ 100 جىلدىعىنا بايلانىستى ۇزدىك اڭگىمەلەرگە ارنالعان ادەبي بايگەنىڭ باس جەڭىمپازى, ۇلتتىق كىتاپحانا وتكىزگەن «ەڭ ۇزدىك رومان» بايقاۋىندا «قۇدىرەت پەن قاسىرەت» رومانى جۇلدەگە يە بولعان, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ, حالىقارالىق «دارابوز» ادەبي بايگەسىنىڭ باس جەڭىمپازى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنان بالالىق شاعى تۋرالى سۇرادىق. – نەسىپبەك اعا, ادەبيەت الەمىنە دەگەن قىزىعۋ­شىلى­عى­ڭىز بالا كەزىڭىز­دەن باستال­عانى انىق. دەگەنمەن دە, جاس جۇرەكتىڭ قالامعا قول سوزۋى­نا, تال­پىنۋىنا ءبىر جايتتەر سەبەپ بوپ جاتادى عوي. وسى تۋرا­لى اڭگىمە بولعان­دا ەسى­ڭىز­گە وتكەن كۇندەردەن نە تۇسە­دى؟ كوز الدى­ڭىز­عا قانداي كورى­نىس­تەر كەلەدى؟ بالا كەزى­ڭىز­­دە نە ارماندادىڭىز, نە قيال­دادىڭىز؟ – سوعىستان كەيىنگى ۇرپاق تاي ۇيرەتىپ, تاقپاق ايتىپ وستىك قوي. ەكىنشى كلاستا وقىپ جۇرگەن كەزىم. فەرمادامىز. قاقاعان قىستىڭ كەزىندە بريگادير راحىمباي دەگەن اعامىزدىڭ اتتان جىعىلىپ, اياعى سىندى. سودان قايدان ەكەنىن كىم ءبىلسىن, ەكى قورجىن باس قالىڭ-قالىڭ كىتاپتار ال­دىر­عان. كەش باتىپ, مال جايعاپ بولعان سوڭ, بريگاديردىڭ شاقىرۋى­مەن باقتاشىلار سونىڭ ۇيىنە جينالادى. كۇندىز-ءتۇنى اياعى سەرەيىپ جاتقان ادامعا ءسىرا, ەرمەك كەرەك. قارا قازاندا سوعىمنىڭ ەتى (فەرمادا سوعىم سويۋعا جاعدايى بار تەك وسى ءۇي) قايناپ جاتادى. وندىق شامنىڭ جارىعىمەن «باتىرلار جىرىنا» جابىسىپ مەن وتىرامىن. ال, وقى. ەت پىسكەنشە, ونى جەپ بولىپ, توق باسىلعانشا. مويىن تالادى, كوزگە ۇيقى تىعىلادى. كوكتەم شىققانشا كورگەن كۇنىم وسى بولدى. الايدا, ول كىتاپقا قۇ­مار­­لىقتى وياتتى. ون ءتورت جا­سىم­­نان قوي باعىپ كەتتىم عوي. اۋەل­دە قويشىنىڭ كومەكشىسى, ودان جاسىم ون جەتىگە تولعاندا, ءبىر وتار قويدى جەكە الىپ, بەس جىل بويى اڭىراقاي دالاسى, قورداي اسۋىنداعى وي جايلاۋ, كىندىكتاس, قاقپاتاس, ءۇيتاس, وتار دالاسى, ايتا بەرسەڭ اتتارى كوپ, ءبىرى تاۋ, ءبىرى جايلاۋ, ءبىرى كوكتەۋ, ءبىرى كۇزەۋ دەگەندەي جەر­لەر­دە قوي سوڭىندا جۇردىك. اۆتو­كلۋب كەلەدى, 2 كىتاپتان ارتىق بەر­مەيتىن. مالشىلاردىڭ ۇيىنەن كىتاپ-جۋرنال ۇرلاپ اكەتۋ بار, «جۇلدىز» جۋرنالى قويىن-قونىشىمنان تۇسپەيتىن. ءورىسىمىز ءبىر مالشىلار: «ءاي, وسى سەن وقيسىڭ دا جاتاسىڭ, بىزگە دە ايتىپ بەرسەڭشى قىزىعىن», – دەيدى عوي. ايتام, قىزا-قىزا كەلگەندە, ودان ءارى ۇزدىكتىرە ءتۇ­سە­يىن دەپ جانىمنان قوسىپ جىبە­رەتىن دە ەدىم. بۇگىنگى كۇنىمە سول سەبەپ بولدى دەپ ايتۋ قيىن. بالا كەزىمدە تەزىرەك وسسەم, اكەسىز قالىپ, جاداۋ كۇي كەشكەن ءۇي-ءىشىمىزدى اعايىن-تۋعان ەلەيتىنگە, قاتاردان قالماۋعا جەتكىزۋدى كوكسەدىم. سەگىزىنشى كلاستان كەيىن قوي باعىپ كەتكەنىم دە سوندىقتان. – قاشاندا ادام مەن ۋاقىت اربا­سىپ جاتادى. ءسىز ءوزىڭىزدى التىن ۋاقى­تى­ڭىزدى ءتيىمدى پايدالانعان جازۋشىمىن دەپ ايتا الاسىز با؟ – التىن ۋاقىتتى جازۋشى­لىققا كەڭ-مولىنان پايدالانۋ قايدان بولسىن. تاعدىردىڭ تالەيى دەگەن بار. اكەدەن 5 جاسىم­دا قالدىم. جەتىم-جەسىر­دىڭ كورەتىن قۇقايى جەتىپ ارتى­لا­دى. ودان ءارى قاتارلارىم ينس­تي­تۋ­تتا وقىپ, الماتىدا ال­شاڭ باسىپ جۇرگەندە, مەنىڭ كۇنىم تاۋ مەن تاستىڭ اراسىن­دا, قوي سوڭىندا ءوتتى. ەس تۇزە­لىپ, ەڭسە كوتەرە باستاعاندا جىگىت­تىك­تىڭ پەرىلىك, سەرىلىگى بار. ادەبيە­تىڭىزگە جاسىم 30-عا تاياعاندا كەلدىم. راس, جيىرماعا جەتە قوي­ماعان كەزىمدە شىعار, ولەڭ ۇي­قاستارى يەكتەي باستاعان. سۋىرىپ سالاتىنمىن. سول-اق ەكەن قويلى اۋىلدا, كوپ ۇزاماي اۋىلدا اقىن بالا اتانعانىمدى ايت. ءتىپتى, ايتىسقا دا قاتىستىم. مارقۇم تىنىشباي راحيموۆ ەكەۋمىز وبلىستىق ايتىسقا بىرگە شىققانبىز. ونىمىز كوپكە بارمادى. ەندى ولەڭ جازايىن. «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىندە «ءسات ساپار» دەگەن ايدارمەن توپتاما­لارىم جا­رىق كوردى. ودان ساعي جيەن­باەۆتىڭ باستاماسىمەن «بالاۋسا» دەگەن جاس اقىنداردىڭ جينا­عىنا ەندىك. كەيىنىرەك سول جيناققا بىرگە ەنگەن جازۋشى راقىمجان وتارباەۆ ايتادى: «اعا, ءبىزدى قۇداي ساقتاعان ەكەن» – دەپ. «نەدەن؟» دەيمىن عوي. «بۇرىن دا قاپتاپ جاتقان, قازىر دە ءورىپ جۇرگەن ولەڭشىنىڭ ءبىرى بولىپ كەتەتىن ەدىك قوي...» راس. ءبىز اقىن ەمەس, ولەڭ قۇ­راس­تىرا الاتىن عانا قابىلەتى­مىز­دىڭ بارلىعىن سەزدىك. جان تەبىرەنىسىن تۋدىراتىن قۇدىرەت­تى پوەزيانىڭ قۇيرىقتى جۇلدىزداي قۇبى­لىپ تۋاتىن قاسيەتىنسىز سان كوبەيتەتىن سان­دال­باي «اقىن­دىقتى» دەر كەزىندە جايىنا قالدىرىپپىز. التىن ۋاقى­تىمىزدى ءراسۋا ەتپەگەن تۇسىمىز وسى شىعار. – جازۋشىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك كەيىپكەرلەرىن ءوز ءومىر­لەرىنەن الادى عوي, ايتەۋىر, ءوز توڭىرەگىنەن تابادى... ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىزدا دا سولاي ما؟ – كەيىپكەردى ومىردەن الۋ نەمەسە شىعارماڭا كەيىپكەر ىزدەۋدى كوركەم شىعارمادا باستى ماقسات تۇتۋ ەسكىرگەن ءۇردىس. وسى تۇرعىدا «كوركەم شىعارمانىڭ باس كەيىپكەرى – كوركەم شىندىق» دەگەن ءبىر ماقالام بار. ادەبيەت پورتالى ارقىلى كەڭىنەن تاراپ, اجەپتەۋىر رەزونانس تۋدىر­عان. تاياۋدا تۇرىك ادەبيەتشىلەرى­نىڭ اۋدار­عانىن ەستىدىم. امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى دەگەن مىقتى سىنشىمىز تەلەفون شالادى: «اعا, وسى ماقالانى تاياۋدا جازدىڭىز با؟» دەپ. ماقالا ەرتەرەكتە جازىلعان ەدى. ون-بەس جىل بۇرىن شىعار. مەنىڭ ايتقانىم – وزىندىك ۇستانىمىم. جازۋشى – جاراتىلىستىڭ بار قۇبىلىستارى, جان دۇنيەنىڭ كوزگە كورىنە بەرمەيتىن, جارىق ساۋلەسى مەن جابىڭقى كۇيى, الا­قۇيىن اعىستارى, سالعان جەر­دەن سامعاپ شىعا كەلەتىن ەرەن قيالى مەن قۇيىلىپ تۇرا­تىن قيسىندارى بەينەسىنىڭ پورت­رەتىن سوزبەن سالاتىن سۋرەتكەر. كوركەم شىندىققا وسىلاي جاقىندايتىن ۇردىستە بولاتىن ادامدار (كەيىپكەرلەر) تابيعي ورىسىمەن نە ءوسىپ شىعادى, نە ءوشىپ تىنادى. باسقاشا ايتقاندا, ءوز شىعارمامدا ناقتى بىرەۋدى پرو­توتيپ ەتىپ العان ەمەسپىن. ءوزىم تۋعان كەنەن اۋىلىندا كىتاپتارىمدى بىرىنەن ءبىرى الىپ وقيتىنداردىڭ: «ارى اقتارا­مىز, بەرى اقتارامىز, اۋىلدا­عى­لارعا ۇقسايتىن ەشكىمدى تاپ­پا­دىق» دەيتىندەرى سوندىقتان. راس, ومىردەگى ەلەڭ ەتكىزەتىن دەتالدار نەمەسە جەكە ادامداردىڭ بولمى­سىنداعى ەلەۋلى مىنەز, ارەكەتتەرى بولادى, بىراق ولار شىعارمانىڭ ورىسىمەن وڭدەلىپ كەتەدى. – قالاي ويلايسىز, قازىر­گى وقىرمان ادامنىڭ كوڭىل-كۇي, سەزىمىن اسىرەلەپ سۋرەت­تەۋ­دەن گورى وقيعانىڭ تەز ءوربىپ, ءسات سايىن وزگەرىس بولىپ وتىر­عانىن قالايتىن سياقتى... وقيعانىڭ تەز ءوربىپ, ءسات سايىن وزگەرىس بولىپ وتىراتىن ءۇردىسى شەتەل ادە­بيەتىندە ەتەك العالى قاشان. ماعان كەلىپ ءتۇسىپ جاتاتىن جاس جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنان سولارعا قات­­تى ەلىكتەۋدى بايقايمىن. دۇ­رىس تا شىعار. بىراق, ەمەكسي بەرۋ, ەلىك­تەي بەرۋ وپا بەر­مەي­دى. ادە­­بيەت­­تەگى ىزدەنىس, ەكس­پەري­­مەنت – ءوزىن­­دىك قولتاڭبا, وزگەشە ءما­نەر. ەكىن­­شىدەن, ادە­بيەت جان-ءدۇ­نيە­­نىڭ ءتۇرلى قۇبى­لىس­تارىنىڭ قۇپياسىن, الەۋمەتتىك سەبەپتەرىن كوركەم زەرتتەۋدى ەندىگى جەردە اينا­لىپ وتە بەرسە, موڭعول مال­شى­سىنىڭ ءومىرى تۋرالى تۇسىرىلگەن ءبىر كينودا اعاسى مالشى ىنىسىنە سوڭعى جىلدارى قالانىڭ كەز كەلگەن دۇكەنىندە ساتىلا بەرە­تىن اتاۋى انايىلاۋ قاجەتتى ءبىر زاتتى الىپ بەرىپ, كەلەسى كەز­دەس­كەندە: «قالاي ەكەن؟» – دەپ سۇرا­عاندا, انانىڭ: «كەرزى ەتىك­تى شۇل­عاۋسىز كيگەن سياقتى ەكەن» – دەپ بەرگەن جاۋابى­نىڭ كەرى كەلمەسىن دە. شىندىقتى ايتۋ كەرەك. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىن­دا ءومىردىڭ بارلىق سالاسى بو­يىن­شا وزگەرىستەرمەن ورلەپ وستىك دەسەك, ادەبيەتتە پروزا مان­دي المادى. كەيبىرەۋلەر ونى جازۋ­شىلار وداعىنان نەمەسە ونىڭ ايماق­تارىنداعى فيليال­دارىنان كور­گىسى كەلەدى. سوندا نەمەنە, وداق پەن فيليال­دار بىرەۋگە تالانت­تى شىعار­­مالار جازىپ بەرۋى كەرەك پە؟.. ءتۇپ­تەپ كەلگەندە, اركىم ءوزى­نە-ءوزى وداق, فيليال. شىن اقىن, جازۋشىنىڭ سەنەرى – تەك ءوزى. پروزامىز ماندي المادى دەگەن­دە, تالانتتى شىعارما­لار­دىڭ ازدىعىن, ونىڭ ورنىنا ويى­نا كەلگەندى وڭدى-سولدى كىتاپ قىلىپ جازاتىنداردىڭ قارا­داي قاپتاپ بارا جاتقانىن, وسى­لاي بولا بەرسە, ادەبيەتىمىز حالتۋر­ششيك­تەردىڭ قول­جاۋلىعىنا اينا­لىپ كەتەرى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ەسكە سالىپ وتىرمىن. ءبۇ­گىن­گى ادەبيەتىمىز مەنىڭشە, كوركەم زەرتتەۋدىڭ جاڭا ورىستەرى­نە ءزارۋ. ومالىپ وتىرعان ورنىڭ­نان وقىس تۇرعىزىپ جىبەرە الا­تىنداي... – قازىرگى پروزاعا قاراعان­دا پوەزيا­نىڭ وتى لاۋلاپ, جالىن­داپ جاتقا­نىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ جالپى, بۇگىنگى جاس­تار­دىڭ شىعار­ما­لارىن وقىپ تۇراسىز با؟ – ولەڭ – قازاقتىڭ تابيعاتى عوي. «اۋىلدىڭ التى اۋىزى» دەگەن بەكەرگە ايتىلماعان. كەنەن اتام­نىڭ «...قارا سوزدەن ولەڭ وڭاي» دەپ جۇرگەنى دە سول. ءبىزدىڭ بۇگىنگى جاستارىمىز ۇيقاسقا ءماز ولەڭ-سولەڭنىڭ ەمەس, مارتەبەلى پوەزيانىڭ پارمەنىن تۇسىنەدى. وقىپ تۇرامىن, ول از دەسەڭىز, «جامبىل» جۋرنالىنا ەلىمىز­دىڭ ءتورت قۇبىلاسىنان تالانتتى جاس اقىن­داردى ۇزبەي جاريالاپ ءجۇرمىن. جالپى, تالانتتى بولىپ تۋعان­­دارعا كەرەگى – تانىم. پۋش­­كين زامانىنىڭ ءبىر اقىنى دەل­ۆيگ جاس ادەبيەتشىلەر ءۇشىن كلۋب اشقان. وعان جاس اقىن­دار­مەن بىرگە, ورتانىڭ وزىق ويلى ادام­دارى دا قاتىسىپ وتىر­عان. اۋەلدەگى ولەڭدەرى سىن­عا ۇشى­راپ جۇرگەن جاس پۋشكين دە وسى جەردەن ءتالىم الادى. سول ءتالىم-تانىمنىڭ ارقاسىندا تۋا تا­لانتتى ا.پۋشكين كەمەڭ­گەر اقىن­عا اينالدى, دەپ جا­زىپ قال­دىر­عان ونىڭ ءوز زامانداس­تارى. جاس اقىندارعا, ارالارىندا ونەر يەلەرى دە بار, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ورتالىق كىتاپحانا جانىنان «قايران جاستىق» كلۋبىن اشىپ بەرگەم. تانىمدىق تاعىلىم السىن دەپ. – ءسىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا ادەبيەتتىڭ اۋسەلەسى اسەرىندە دەگەندى ايتىپ ەدىڭىز؟.. – ءبىز ادەبيەتتەگى جاڭا ءۇردىس­تەر جايلى كوپ ايتامىز. نەبىر «يزم»-دەر» بار. بۇرىنى­راقتا ميفتىك تاسىلدەرگە كوبىرەك كوڭىل بولىنسە, ەندى ماگيا­لىق, ميستيكالىق رەاليزمدەر قول­دانىسقا ەندى. مۇنىڭ بار­لىعى كوركەمدىك شىندىقتىڭ ۇشار بيىگىنە قاراي ۇمتىلىس, سونىڭ قۋاتىمەن قوعامعا, ادامعا اسەر ەتۋ. گابريەل ماركەستىڭ «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىعى» سياقتى. تاعى ءبىر اسەر ەتۋدىڭ جولى – ءومىر شىندىعىنىڭ شەبەر تۇسپالى. گوگولدىڭ «رەۆيزورىن» قارا. سونداعى ورىس قوعامىنىڭ ابدەن ازعىنداعانىن ءبىر كەيىپكەرىنىڭ «و, قۇداي, بىزگە تەكسەرۋشىنىڭ كەرەگى نە!» دەگەن جالعىز اۋىز سوزىمەن-اق كورسەتىپ بەرەدى. سىباي­لاستىققا, پاراقورلىققا كەڭىر­دەگىنەن باتقان قالا بيلىگىن­دەگى­لەر وبال-ساۋاپ, ۇيات پەن ءتاۋ­بانى ۇمىتقان ەدى. ولارعا تەك­سەرۋ­شى تۇگىلى, قۇدايدان دا قورقۋ­دىڭ كەرەگى بولماي قالعان. ف. دوستوەۆسكيدىڭ «قىلمىس پەن جازا» رومانىنىڭ سۇمدىق ءبىر اسەرى راسكولنيكوۆتىڭ بولمىسى ار­قى­لى الەمدە تۇڭعىش رەت فا­شيزم قۇبىلىسىن ەسكە سالعانى. وسى شىعارمالار جازىلعان ساتىنەن بەرى قانشا ۇرپاققا اسەر ەتىپ كەلەدى. شىعار­مانىڭ اسەرىن ويلاماساڭ, جازۋدىڭ كەرەگى نە؟ ارقايسىمىزدا ءار قيلى كوز­قاراس تۋدى­راتىن, الايدا كۇللى الەم جاپپاي وقىپ جاتقان جاپون­دىق مۋراكامي كەزەكتى ءبىر سۇحبا­تىندا: «جازعاندارىڭدى ءوزىڭ ولگەننەن سوڭ 30 جىلدان كەيىن قايتا باسىپ شىعارسا, كلاسسيك سول» – دەپتى. ال ەندى كوزىڭ تىرىدە جازعاندارىڭدى وقيتىن جان تابىلماسا نە بولعانى. ال, جالپى, قولىما قالام ال­عان­نان كوكسەگەنىم – كوركەم شىن­دىق­تىڭ جاڭا ءورىسى. سوعان جا­قىن­د­اي الدىم با, جوق پا, ونى بىلمەي­مىن. اڭگىمەلەسكەن ورالحان ءداۋىت, «ەگەمەن قازاقستان» جامبىل وبلىسى