قاۋىپسىزدىك كەڭەسى – باتىل ويلار مەن ۇتىمدى ۇسىنىستار الاڭى

قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋى تۋرالى ساراپشىلار مەن ماماندار, عالىمدار مەن وقىمىستىلار وزدەرىنىڭ پىكىرلەرىن بىلدىرۋدە. ءبىز تومەندە ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىق­ارالىق بايلانىستار جانە يننوۆاتسيا جونىندەگى پرو­رەكتورى باۋبەك سوم­جۇرەكپەن وسى تاقى­رىپتا جۇرگىزگەن اڭگىمەمىزدى ۇسىنامىز. – باۋبەك جۇماش ۇلى, قازاق­ستاننىڭ بۇۇ قاۋىپ­سىزدىك كەڭە­سىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلەرىنىڭ قاتارىنا ورتالىق ازيا مەم­لە­كەت­تەرى اراسىنان العاش بولىپ سايلانۋىنىڭ سەبەبى قان­­داي دەپ ويلايسىز؟ – قازاقستان – ءوز ءتاۋ­ەل­­­سىز­­­دى­گىنىڭ 25 جىلى بويىندا ءبۇ­كىل الەمگە مەملە­كەتتەردىڭ ءوزا­­را بەيبىتقاتار ءومىر ءسۇ­رىپ, دامۋى كەرەكتىگىن ايتىپ, وسىلاي بولعاندا عانا ءبۇ­­كىل الەمنىڭ قاۋىپسىزدىگى ساقتا­لا­تىنىن جەتكىزىپ كەلە جاتقان مەملەكەت. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىق­ارالىق ماڭىزى مەن ىق­پا­لى زور ازياداعى ءوزارا ءىس-قي­­مىل جانە سەنىم شارالا­رى ءجو­نىندەگى كەڭەس (اوسشك) شا­قىرۋ, الەمدىك جانە ءداس­تۇر­لى دىندەر كوشباسشىلارى­نىڭ سەزدەرى, استانا ەكونو­مي­كالىق فورۋمى سياقتى باستاما­لارى الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساق­تاۋعا قوسىلىپ جاتقان زور ۇلەس­تەر. بۇلاردى الەمدىك سۇڭ­عى­لا ساياساتكەرلەر مەن ساراپ­شى­­لار كورمەي وتىرعان جوق. ولار ورتالىق ازيا مەم­لە­كەت­­تەرى باسشىلارىنىڭ ارا­سى­­نان وسىنداي ءپوزيتيۆتى باس­­تا­مالاردىڭ كوتەرىلگەنىنە ءارى تاڭ قالىپ, ءارى ريزا بولىپ وتىر. قازاقستاندى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمى سياق­تى اسا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم­نىڭ توراعالىعىنا سايلا­عاندا دا وسى ماسەلە­لەر­دىڭ ەسكەرىلگەنى انىق. ودان ءارى قازاقستان يسلام ىنتى­ماق­تاستىعى ۇيىمى (يىۇ) سياقتى اسا ءىرى ۇيىمعا دا باسشىلىق ەتتى. بۇل ونىڭ يسلام الەمى ال­دىنداعى بەدەلىنىڭ زور ەكە­نىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار, قازاقستان يادرولىق قارۋ­سىز­دانۋ مەن ونى جاپپاي جويۋ تۋرالى الەمدىك باستامالاردى بەلسەندى تۇردە قولداپ جانە ءوزى تاراپىنان دا تىڭ باستامالار كوتەرۋدە. وسىنداي مەملەكەتتى بەيبىتسۇيگىش الەم سىيلاماي, وعان سەنىم ارتپاي تۇرا المايدى. سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋى زاڭدى دەپ ەسەپتەيمىن. – قازاقستاننىڭ بۇۇ-مەن ىنتى­ماقتاسۋى وسى جولى عانا باستالعان جوق قوي. وسى جولعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى قانداي دەپ ويلايسىز؟ – دۇرىس ايتاسىز, ءوزىنىڭ ءتاۋ­ەلسىزدىك العانىنا ەكى جارىم اي عانا وتكەن ۋاقىت­تا قازاق­ستان بۇۇ مۇشەلەرىنىڭ قاتا­رىنا ەندى. سودان بەرى ونىڭ بىرنەشە باعدار­لاماسىنا بەلسەنە قاتىسىپ, قولداۋ ءبىل­دىرىپ كەلەدى. ماسەلەن, حالىق­ارالىق ەڭبەك ۇيىمى, بۇۇ با­لالار قورى (يۋنيسەف) ءجا­نە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى قىزمەتتەرىن قولداپ قانا قويماي, ءوزى تاراپىنان تولىقتىرىپ, جاڭا كۇش-جىگەر بەرىپ كەلەدى. ال قاۋىپسىزدىك كەڭەسى بۇۇ-نىڭ بار­لىق التى ورگا­نىنىڭ ىشىندەگى ەڭ بەدەل­دىسى. ويتكەنى, ول بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىز­دىكتى ساقتاۋ, ۇلت­تار اراسىنداعى دوستىق قا­رىم-قاتىناستى دامىتۋ, حا­لىق­ارالىق پروبلەمالاردى شەشۋ سياقتى ەڭ باستى ءمىن­دەتتەرىن ورىنداپ, ادامنىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىنىڭ بۇزىلماۋىن ساقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتەرارالىق كەلىسىمنىڭ ورتالىعى بولىپ تابىلادى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ بارلىق شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋى بۇۇ مۇشەلەرى ءۇشىن مىندەتتى. ال ونىڭ قارارلارىنىڭ ورىن­دالماۋى – حالىقارالىق قۇقىقتىڭ بۇزىلۋى دەپ ەسەپ­تەلەدى. سونىمەن قاتار, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى بۇۇ جار­عىسىنا سايكەس بەيبىتشىلىكتى قول­داۋ جونىندەگى حالىقارالىق وپەرا­تسيا­لاردى ىسكە اسىرۋعا وكىلەتتى. – جالپى, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى جانە ونىڭ مۇشەلەرى تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز. – بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭە­سىنە ون بەس مەملەكەت مۇشە بولىپ تابىلادى. سونىڭ ىشىندە قىتاي, رەسەي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە اقش سياقتى بەس مەملەكەت تۇراقتى مۇشە­لەرى بولىپ تابىلادى. كەزىن­دە بۇۇ جارعىسىمەن سولاي بەكىتىلگەن. بۇلاردىڭ باسقا­لار­دان ارتىقشىلىعى سول, ولار اۋىسپايدى جانە سايلانبايدى. ەڭ باستى ارتىقشىلىعى – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كەز كەلگەن قارارىنا «ۆەتو» قويۋ قۇقى بار. بۇلاردىڭ بىرەۋى عانا قابىلدانعان شەشىمگە «ۆەتو» قويسا, ول ورىندالمايدى. ال تۇراقتى ەمەس مۇشە 10 مەملەكەت ەكى جىلدىق مەرزىمگە سايلانادى. قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ سايلانىپ وتىر. بۇلاردىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارىنا قارسى داۋىس بەرۋ قۇقىسى بار, بىراق كوپشىلىك داۋىسپەن ول قابىلدانىپ كەتسە, «ۆەتو» قويۋ قۇ­قى جوق. الايدا, شەشىمدەر كو­­بىنە­سە كونسەنسۋستىق ءتارتىپ­پەن قابىل­دانادى. ەگەر ءبىر مەم­لەكەت قا­رارعا تاباندى تۇردە قارسى بولسا, ول داۋىس بەرۋ­دەن قالىس قالا الادى. قالاي دەسەك تە, بۇۇ قاۋىپ­سىز­دىك كەڭەسى – الەمدەگى بەيبىت­شىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا زور ۇلەس قوساتىن ورگان. قازاق­ستان­نىڭ سونداي ورگاننىڭ قاتارىنا بارۋى ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك دەپ سانايمىن. بۇل قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىكتىڭ ساقتالۋىنا قوسىپ وتىرعان ۇلەسىنىڭ جو­عارى باعالانعاندىعى دەپ بىلەمىن. – قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ جۋىردا قاۋىپ­­سىزدىك كەڭەسىنە قازاق­ستاننىڭ جاھاندىق ارىپتەس­تىكتى نىعاي­تۋ جونىندەگى ءوزى­نىڭ تۇجىرىم­دا­مالىق كوز­قا­راسىن ساياسي ءۇن­دەۋ رەتىن­دە جاريالادى. وسى قۇ­جات تۋ­رالى پىكىرىڭىزدى دە ايتا كەتسەڭىز... – بۇل قۇجات قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە ءۇنسىز قول كوتەرەتىن ەمەس, وزىندىك پىكىر مەن ۇسىنىستار جاساي الاتىن مەملەكەت ەكەنىن كور­سەتتى. مىسالى, پرەزيدەنت «جا­ھاندىق جانە وڭىرلىك سىن-قاتەرلەردى شەشۋگە ۇجىم­دىق جاۋاپكەرشىلىك قالىپ­تاستىرىلىپ, كەڭەستىڭ مۇشە ەلدەرى اراسىندا ءححى عاسىرعا سايكەس كەلەتىن مەملەكەتتەر قارىم-قاتىناستارىنىڭ جاڭار­تىلعان مودەلىن قۇرۋدىڭ ماڭىز­دىلىعىن نىعايتۋعا ۇمتى­لامىز», دەپ باتىل پىكىر ءبىلدىردى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قا­زاقستان ءوزىنىڭ الدىنا قانداي باسىم­دىقتار قوياتىنىن ايتتى. سو­نىڭ ىشىندە قازاقستان «يادرو­لىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋعا قول جەتكىزۋ ادامزاتتىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەسى بولىپ تابىلاتىنىن» ناقتى جەتكىزدى. وسىعان وراي قانداي شارالاردىڭ اتقارىلعانىن قالايتىنىن اتاپ-اتاپ كورسەتتى. ەكىنشىدەن, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كۇش-جىگەرى الەمدىك تەكەتىرەستەردىڭ قىزۋىن ازايتۋ ارقىلى جاھاندىق سوعىستىڭ الدىن الۋعا باعىتتالاتىنى ايتىلدى. ۇشىنشىدەن, قا­زاق­ستان ورتالىق ازيادان ساي­لانعان مەملەكەت رەتىندە اي­ماقتاعى بارلىق ەلدەردىڭ مۇددەلەرىن ۇيلەستىرۋ جولىمەن بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك, ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ جونىندەگى وڭىرلىك ايماق قۇرۋعا ۇمتىلاتىنىن ءبىلدىردى. تورتىنشىدەن, حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمدى قۇرىقتاۋ بارلىق مەملەكەت­تەر مەن حالىقارالىق, ءوڭىر­لىك ۇيىمداردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىمەن عانا ىسكە اساتىنىن ايتىپ, قازاقستان «بار­لىق ساياسي جانە ءدىني كوش­باس­شىلاردىڭ, اسىرەسە زورلىق-زومبىلىق ەكسترەميزمى مەن راديكاليزمگە قارسى ۇنقاتىسۋدى جانداندىرۋعا شاقىراتىنىن» مالىمدەدى. بەسىنشىدەن, قازاقستان اف­ريكادا دا تولىق بەيبىت­شى­لىك پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا بەلسەنە قاتىسا الاتىنى جونىندە ايتىلدى. ال­تىنشىدان, سوعىس پەن جانجال­داردىڭ الدىن الۋ ارقىلى عالامدىق تابيعي اپاتتارعا دا ادامزاتتى قارسى تۇرۋعا جۇمىلدىرۋعا بولاتىنىن ايتا كەلىپ, بارلىق مەملەكەتتەردىڭ پاريج كەلىسىمى شەڭبەرىندەگى مىندەتتەمەلەرىنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋدىڭ ماڭىز­دىلىعى جەتكىزىلدى. جەتىن­شىدەن, قازاقستان بۇۇ جۇيە­سىنىڭ وزىنە دە رەفورما جاساپ, ونىڭ ءححى عاسىردا ادام­زاتتىڭ باسىنا ءتونىپ تۇرعان قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋعا بەيىمدەلۋى كەرەكتىگى جولىندا ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر جاساي­تىندىعى ايتىلدى. «بۇۇ سوعىستان كەيىنگى كەزەڭ­دەگى باسقا دا جاھاندىق قۇرى­لىم­دار سياقتى ءححى عاسىردىڭ جوعارى تالاپتارىنا ساي كەل­تى­رىلۋى ءتيىس», دەلىنگەن ۇندەۋدە. مىنە, وسىنداي باتىل, سونى پىكىرلەر مەن ناقتى ۇسىنىستار قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مۇشەلەرىن ويلاندىرىپ, ولاردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە يگى ىقپالىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»