بەيبىتشىلىك ءۇشىن ادامزاتقا الدىمەن كەرەك قاسيەت – ءتالىم-تاربيە. ۋىزىنا جارىعان ۇرپاق ۇلى جولدان اداسپايدى. بۇل – وسكەمەن قالاسىنداعى «نۇروردا» حالىقارالىق مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ ديرەكتورى شابان جوشكۋننىڭ باس باسىلىمعا بەرگەن سۇحباتىندا ايتىلعان وي-پىكىرلەرىنىڭ ءتۇيىنى.
باۋىرلاس تۇركيا ازاماتى اڭگىمە بارىسىندا ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتەن تۋىنداعان ويلارىمەن ءبولىستى.
– شابان بەي, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىندە قازاقستاندىقتاردىڭ بەيبىتشىلىك جولىنداعى ۇستانىمدارىن جاھان ساياساتكەرلەرىنە باتىل مالىمدەگەنىن كوپتەگەن حالىقارالىق ساراپشىلار ايتۋدا. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بەيبىتشىلىك يدەياسىنىڭ نەگىزگى ءتىنى نەدە؟
– قازىر الەمدىك جاعرافيا اۋقىمىندا كوپتەگەن وقيعالار بولىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە ادام بالاسىنىڭ قالاۋىنان تىس جايتتار دا ورىن الۋدا. البەتتە, ادام بالاسىنىڭ ارتىقشىلىعى – ءبىر-بىرىمەن ءتىل تابىسا الاتىن قاسيەتىندە. ياعني, ون قاسيەتىمىزدىڭ توعىزى ىسكە العىسىز بولىپ, ءبىر جاقسى قاسيەتكە يە بولساق, سونىڭ وزىمەن ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنۋگە بولادى. قوعام ءۇشىن ادامنىڭ جاقسى بولماعى ماڭىزدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستانعان ساياساتى الەمدىك قوعامداستىققا جول كورسەتكەن شامشىراقتاي دۇرىس باعىت دەپ بىلەمىن. ويتكەنى, كەز كەلگەن قىرعيقاباق پەن قاقتىعىستى بەيبىتشىلىك جەڭەدى. ياعني, كەلەشەكتە بەيبىتشىلىكتى ۇستانعان ەل ۇتادى. مەن وسى سەنىمدى ءجۇرەگىنە بەرىك ورنىقتىرعان قازاق ەلىندە ەڭبەك ەتۋدەمىن. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنا ءاردايىم قولداۋ كورسەتۋگە دايارمىز. سەبەبى, كوپتەگەن ەلدەردە ادامداردىڭ جەك كورۋشىلىگى مەن كورە الماۋشىلىعىنىڭ نەگىزىندە شيەلەنىستى وقيعالار تۋىنداسا, پرەزيدەنت بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ نەگىزىن قالاپ, حالىقتىڭ الاڭسىز ەڭبەك ەتۋىنە قولايلى جاعداي جاساۋىمەن كۇللى جاھان جۇرتىنا ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ وتىر. بۇل ۇلكەن اۋقىمداعى ساياساتكەرلىك قىزمەت. سوندىقتان, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساياساتىنا الەم ەلدەرى دە قولداۋ كورسەتەدى.
سوعىستىڭ ءدىنى, ءدىلى, ءتىلى جوق. سوعىس ەشقاشان جەتىستىككە جەتپەيدى. ارقاشان الەمدى ساقتاپ كەلگەن بەيبىتشىلىك, باۋىرمالدىق جانە سۇيىسپەنشىلىك. جاپون حالقىندا «قاسىڭىزدا جاقسى دوسىڭىز بولسا, جولدىڭ الىستىعى جوق» دەگەن ءتامسىل بار. قازىر الەمدە 200-گە جۋىق مەملەكەت بولسا, ءارقايسىسىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىمەن ءتىل تابىسا الاتىنداي دەڭگەيگە جەتۋىنە مۇمكىندىك بار. بىراق مەنمەندىك بار جەردە كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ قيىن. ءبىز باسەكەلەسسەك, مەنمەندىكتى كەرى ىسىرىپ, قۇندىلىقتاردى العا شىعارۋ ارقىلى باسەكەلەسۋىمىز ءتيىس. بۇل ادامزات ءۇشىن ءوزارا قولداۋ بولار ەدى.
پرەزيدەنتتىڭ مانيفەسىنەن كوپتەگەن جاقسى وي ءتۇيدىم. ءتىل – جۇرەكتىڭ ايناسى. جۇرەگىڭىزدە نە بار, ءتىلىڭىز سونى ايتادى. جاراسىم تاپقان كوڭىلدىڭ ءۇنى ءاردايىم جارقىن شىعادى. باۋىرمالدىقپەن دۇنيەنىڭ بارلىق جاقسىلىعىنا جەتەمىز. دۇنيەجۇزىنە زەر سالساق, ءتۇرلى ناسىلدەر مەن ۇلتتار, ۇلىستار, سوعان ساي ءتۇرلى مىنەزدەر بار. وكىنىشتىسى, قازىر كەيبىر ادام بالاسىندا جانۋاردان جامان قىلىقتار بوي كورسەتۋدە. كەز كەلگەن جانۋار ءوز بالاسىن قورعايدى. سول ءۇشىن تابيعي تۇيسىكپەن جانىن پيدا ەتەدى. ال ادامزات سوقىر سەنىمنىڭ جەتەگىنە ەرىپ, ءبىر-بىرىنە قارۋ كەزەنەدى, وق اتادى. بۇل – ەش ءدىن مەن ءدىلدىڭ اياسىنا سىيمايتىن دۇنيەلەر.
اداسقانداردىڭ ىشكى ويى دۇرىس جولدا كەلە جاتىرمىن دەپ الدارقاتۋى مۇمكىن. بىراق ولار ءدىننىڭ ىزگىلىگى مەن بولمىسىن دۇرىس ۇقپاعاندار ەكەنى انىق. بۇل جاعداي يسلام الەمىن دە شارپىپ وتىر. وسى ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتى سوعىس ءورتىنىڭ تۇتانباۋىنا, مەملەكەتارالىق, دىنارالىق جانە ۇلتارالىق قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋعا ۇزدىكسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. بۇل ىزگىلىككە تولى كۇرەسكەرلىك يدەياسى قازاقستان باسشىسىنىڭ ۆاشينگتونداعى سامميتتە ايتقان سۇبەلى ويلارى مەن سوزدەرىنەن دە ايقىن اڭعارىلدى.
– مانيفەستە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت تالاپتارىنىڭ ورىندالۋىنا نازار اۋدارىلعانىن بايقاعان بولارسىز. جويقىن قارۋدىڭ تاعدىرى قازىرگى الىپ دەرجاۆالاردى الاڭداتا ما؟
– يادرولىق قارۋعا الەمدە ساناۋلى مەملەكەتتەر عانا يەلىك ەتەدى. دەگەنمەن, الپاۋىت مەملەكەتتەر قانشالىقتى يادرولىق قارۋعا يە بولسا, سونشالىقتى قاۋىپ-قاتەرگە دە جاقىن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, اتالعان قارۋ قاۋىپسىزدىك كەپىلى بولۋدان قالدى. قازىر اسىرەدىنشىلدىك قاۋپى ۇلعايىپ كەلەدى. كەز كەلگەن ۋاقىتتا بۇل قارۋ لاڭكەستىك ۇيىمداردىڭ قولىنا ءتۇسۋى, توپتىق ماقسات-مۇددەلەردى جۇزەگە اسىرۋ قۇرالىنا اينالۋى ابدەن مۇمكىن.
ارينە, جويقىن قارۋ جامان پيعىلدى جانداردىڭ قولىنا تۇسپەگەنىنە بارشامىز مۇددەلىمىز. «كۇللى ادام بالاسىن قور قىلاتىن ءۇش نارسە بار. سودان قاشپاق كەرەك: اۋەلى – ناداندىق, ەكىنشى – ەرىنشەكتىك, ءۇشىنشى – ز ۇلىمدىق», دەيدى حاكىم اباي. وسى ۇدەدەن تابىلۋىمىز ءتيىس. قازاق پەن تۇرىك مۇسىلمان قاۋىمىنا جاتادى. مۇسىلمان دەگەنىمىز – سەنىمدىلىك دەگەن ءسوزدىڭ ءبىر بالاماسى. ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن سەنىمدى ساقتاۋىمىز كەرەك. باستى مىندەتىمىز وسى. سول سەبەپتى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا شاقىرعان ۇندەۋى جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى ويلاعان وراسان اۋقىمداعى بەيبىتشىلىك يدەياسى دەۋگە بولادى.
ءسىز جەتەكشىلىك ەتەتىن «نۇروردا» مەكتەپ-ليتسەيىندە وسكەلەڭ ۇرپاقتى ىزگىلىككە باۋلۋ جونىندەگى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. جالپى, بالالارعا بەيبىتشىلىك ۇعىمىن قالاي جەتكىزۋگە بولادى؟
– ءبىز وسكەلەڭ ۇرپاقتى بەيبىتشىلىككە, مەيىرىمگە جانە ادالدىققا باۋليمىز. بۇل اتا داستۇرىمەن دە, مەملەكەتتىك ماسەلەمەن دە تىعىز ساباقتاس. وسى باعىتتا مەكتەپ قابىرعاسىندا كوپتەگەن ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى. ماسەلەن, جۋىردا «ساتۋشىسىز دۇكەن» اتتى جوبانى قولعا الدىق. اتاۋى ايتىپ تۇرعانداي, وندا تۇتىنۋشىلارعا ساتۋشى قىزمەت ەتپەيدى. وقۋشىلار قالاعان دۇنيەسىن الىپ, اقشاسىن دۇكەنگە قالدىرادى. بۇل بالانى ادال بولۋعا ۇيرەتەدى. اتا-انالار, مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلار ءۇشتاعانى اراسىندا جۇرگىزىلگەن اڭگىمەلەر ارقىلى جاڭا جۇيە جولعا قويىلدى.
ەكىنشىدەن, «بىرگە كۇشتىمىز!» اتتى اكتسيا ۇيىمداستىردىق. وعان دا مەكتەپ ۇجىمى, اتا-انالار مەن وقۋشىلار قاتىستى. اتالعان اكتسيا مەيىرىمدىلىككە, باۋىرمالدىلىققا باۋليدى. ماسەلەن, مەكتەپ ماڭايىنداعى دۇكەندەرمەن بىرگە الەۋمەتتىك جوبانى جۇزەگە اسىردىق. باستامانىڭ ماقساتى – الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلارعا كومەك كورسەتۋ. وسى ورايدا دۇكەننەن ەكى نان الساق, ءبىرىن كومەككە مۇقتاج جاندارعا قولداۋ رەتىندە ءدۇكەندە قالدىردىق. وسى ارقىلى وقۋشىلاردى قايىرىمدىلىققا ۇيرەتەمىز.
وسى سياقتى, مەكتەپتە بارلىعىمىز بىرگە اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزدىق. سونداي-اق, بارلىق اتا-انالار اراسىندا ايگىلى جازۋشى ءى.ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» رومانى بويىنشا زياتكەرلىك بايقاۋىن ۇيىمداستىردىق. ءالبەتتە, ىرگەلى ۇلتتىڭ قالىپتاسۋى قاراپايىم دۇنيەدەن قۇرالادى. بارلىق دۇنيەنى ۇكىمەتتەن كۇتە بەرۋگە بولمايدى. وزىڭىزدەن باستاڭىز. ەگەر كورشىڭىز جاقسى ءىس باستاسا, ءسىز دە اباي اتاڭىز ايتقان ەرىنشەكتىكتەن ادا بولىپ, ءوزىڭىزدى قولعا الىڭىز. ىزگى ىستەردى باستاي ءبىلۋىمىز, قولداۋىمىز قاجەت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇندەۋىنە وسى ىسپەتتى ىزگى ىسپەن دە ۇلەسىمىزدى قوسا الامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
وسكەمەن