جەر بەتىندەگى ادامزاتقا ورتاق ءبىر عانا قورقىنىش بار, ول – سوعىس. قورشاعان ورتانى توزدىرىپ, تابيعاتتىڭ ۇيىسقان ءوزارا ادەمى ۇيلەسىمدىلىگىنىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعارىپ, قارا ءتۇتىن مەن قىزىل قانعا بويايتىن جالعىز قاسىرەت – سوعىس. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن ۇركە قاراپ, لاعىنەت ايتاتىن سۇمدىق سوعىستار قانشالىقتى قاسىرەتتى, قانشالىقتى قورقىنىشتى بولعانمەن, ەڭ وكىنىشتىسى – ونى ادام بالاسىنىڭ وزدەرى سانالى تۇردە جاساپ وتىراتىندىعى.
الەم تاريحىنا كوز جىبەرسەك, ادامزاتتىڭ سوعىسسىز, جانجالسىز وتكىزگەن جىلدارى سيرەك. نەبىر قيان-كەسكى سوعىستاردىڭ زاردابى مەن جاڭعىرىعى كۇنى بۇگىنگە جەتىپ جاتىر. مىسالى, ءتول تاريحىمىزعا قاتىسى بار 1939-1945 جىلدارداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى الىپ قارالىق. اياقتالعانىنا 70 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە سۇراپىل جىلداردىڭ جاراسى تولىق جازىلىپ كەتە العان جوق. ەل ىشىندە سوعىسقا كەتكەن بوزداقتارىنان حابار بىلە الماي كۇنى بۇگىنگە دەيىن سوڭىنان ءبىر دەرەك ىزدەپ سابىلىپ-سارسىلعاندار ءالى كوپ. قازىرگى تاڭدا ليۆيا, سيريا ەلدەرىندە بولىپ جاتقان قارۋلى قاقتىعىستار مەن ونىڭ زارداپتارى, ياعني قيراعان اۋىل-قالالار, تۇتقىنعا تۇسكەن تۇرعىندار, جىلى ءۇي مەن جايلى تۇرمىسى توز-توز بولىپ بوسقىن كۇيگە تۇسكەن حالىق, جوعالعان سوڭ تاعدىرى بەلگىسىز كۇيىندە قالىپ كەلە جاتقان بىرنەشە مىڭداعان بالالار – عاسىر دەرتى. ءالى دابىرى باسىلماعان ارمەنيا مەن ازەربايجان اراسىنداعى تاۋلى قاراباققا قاتىستى شيەلەنىس قانشاما ادامنىڭ ءومىرىن وققا بايلاپ, قانشا وتباسىعا قارا جامىلتتى. الەم ەلدەرىنىڭ نازارىن اۋدارتىپ, كورشىلەردىڭ كوكەيىنە ۇرەي مەن مازاسىزدىق ۇيالاتتى.
سوعىس وتىنىڭ تۇتانۋىنا نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – جەر ماسەلەسى, شەكارالىق داۋ-داماي. اتا-بابادان قالعان جەردىڭ ۇلتاراقتاي بولىگى دە قىمبات, ايتسە دە ونى سوعىسسىز, بەيبىت جولمەن شەشۋ دە اسا ماڭىزدى. بىراق, وسى ۇعىمدى بارشانىڭ ۇعىنا تۇرا ۇستانا الماۋى, سابىر مەن ۇستامنىڭ ارتتا قالىپ, ماسەلەنى قارۋ ارقىلى شەشۋگە جۇگىنۋى كوڭىل جۇدەتەدى.
بۇگىنگى تاڭدا سوعىستىڭ ءبىر ءتۇرى جانە وتە اياۋسىز, قاتىگەز ءتۇرى – ءدىن اتىن جامىلىپ تۇتاندى. ادامداردى قويشا باۋىزداپ, قىز-كەلىنشەكتەردى جەزوكشەلىك جولعا ماجبۇرلەگەن سوعىس سيپاتى دىنشىلدەردىڭ ەمەس, ناعىز «دىنسىزدەردىڭ» ءىسى ەكەندىگى ايدان انىق. جەكەلەگەن ەلدەردە ورىن الىپ وتىرعان بۇل جاعدايلار الەم ەلدەرىنىڭ جۇيكەسىنە جۇك تۇسىرۋدە. سونىمەن بىرگە, ءارتۇرلى جاعدايلار مەن ماسەلەلەرگە قاتىستى الىپ دەرجاۆالاردىڭ ءوزارا قىرعي-قاباق قاتىناسقا ءتۇسىپ, ءتۇرلى ەكونوميكالىق سانكتسيالارمەن «سوعىسۋى», قارۋ-جاراق تۇرلەرىن جانتالاسا جەتىلدىرىپ, ءتىپتى, يادرولىق قارۋ قورىن مولايتۋعا ۇمتىلۋى ءبىزدىڭ بۇگىنگى زامانىمىزعا ادەمى, ۋايىمسىز, قاۋىپسىز ءوڭ-سيپات بەرىپ تۇرعان جوق.
ۆاشينگتون قالاسىنداعى ايتۋلى سامميتتە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوعىس, ونىڭ زاردابى مەن زيانى, سوعىستى بولدىرماۋ ءۇشىن جاسالاتىن جۇمىستار جونىندە تولىققاندى ايتتى. عالىمداردىڭ ەسەبى بويىنشا 15 مىڭنان استام سوعىستى, ياعني ءار جىل سايىن 3 سوعىستى باستان وتكەرىپ كەلگەن جەر وركەنيەتىنە, الەمگە تاعى ءبىر قاۋىپتىڭ ءتونىپ تۇرعاندىعىن ەسكەرتتى. حالىقارالىق قاتىناستاردا ىمىراشىلدىقتان گورى جانجالداسۋ تاۋەكەلدىلىگىنىڭ ارتىپ تۇرعاندىعىنا كۇيزەلىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتتىڭ ءوز مىندەتتەرىن تولىق ورىنداي الماي وتىرعاندىعىنا, حالىقارالىق لاڭكەستىكتىڭ ايىلىن جيماي, جان-جاعىن ۋىسىندا ۇستاۋعا ورشەلەنە ۇمتىلىپ كەلە جاتقاندىعىنا قىنجىلدى. پلانەتامىزدىڭ تىرشىلىكسىز قوقىس ۇيىندىسىنە اينالماۋى ءۇشىن بارلىق مەملەكەتتەردىڭ باسەكەلەستىك پەن جالعان ۇرانعا ىرىق بەرمەي, سابىرمەن ءىس قىلۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.
يادرولىق قارۋدىڭ قاسىرەتى – ءبىزدىڭ بۇگىنىمىزگە عانا ەمەس, ەرتەڭگى, ءتىپتى, بولاشاقتاعى ۇرپاقتار ومىرىنە بالتا شاباتىن اسا زالالدى سيپاتقا يە. قانداي اسا ماڭىزدى ماسەلە بولماسىن, ونى يادرولىق قارۋدىڭ كۇشىنە سۇيەنىپ شەشۋدەن باس تارتقان ءجون. سەبەبى, يادرولىق قارۋ ارقىلى ماسەلە شەشىلگەنمەن, ءبىر ەل «باتىر» اتانعانمەن, ول بايلىقتىڭ دا, ول «باتىرلىقتىڭ» دا جەمىسىن كورەتىن جان بالاسى تابىلماي قالۋى عاجاپ ەمەس. ادامزاتتىڭ قۇرباندىعىمەن كەلگەن جەڭىستىڭ يگىلىگىن كورۋ ەشكىمگە بۇيىرماۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان, ەلباسى وسى جايلەردىڭ ءبارىن ەسكەرتە كەلە, سوراقىلىقتاردىڭ الدىن الۋدىڭ, سوعىستى بولدىرماۋ ءۇشىن جۇمىستانۋدىڭ جولدارىن ۇسىندى. «XXI عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كولەمدى باعدارلاما قابىلداپ, سوعىستى جويۋ باعىتىندا ۇيلەسىمدى قارىم-قاتىناس, بىرلەسكەن جۇمىستاردى ناقتىلاپ وتىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
يادرولىق قارۋدى جەتىلدىرۋ ناتيجەسىنىڭ نەگە اكەلىپ سوقتىراتىندىعىن, اتالمىش كولەمدى باعدارلامانى قابىلداۋداعى ماقساتتى ناقتى ءۇش تۇيىنمەن كورسەتكەن ەلباسى يادرولىق قارۋعا قارسى ارەكەت ەتەتىن قوعامداستىقتىڭ نەگىزگى بەس باعىتىن ۇسىندى. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاۋىپ, قۋاتتى قارۋ ارسەنالىنان باس تارتىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى ماگاتە اياسىندا جوسپارلاپ وتىرعان مەملەكەتتەرگە ارناپ تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىن بانكىن قۇرعان قازاقستان بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىن قابىلداۋىنا باستاماشى بولدى. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن يادرولىق, حيميالىق, بيولوگيالىق قارۋلاردى تاراتپاۋ ىسىندە ىزگى باستامالارىمەن تانىلىپ جۇرگەن قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى اقش-تىڭ مىنبەرىنەن تاعى دا ماڭىزدى باستاماسىمەن كورىنىپ, عالامدىق قاۋىپسىزدىك, عاسىرلىق تىنىشتىق تۇرعىسىندا اسا قاجەتتى ويلارىن ورتاعا سالدى.
شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارىنا ىلىگىپ ۇلگەرگەن بەيبىتشىلىك باستاماسىنىڭ كەڭ قولداۋ تاباتىنىنا سەنىمدىمىز.
مانەت شىراقباي,
«جاۋقازىن» بالالار باقشاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى,
تۇپقاراعان اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى
ماڭعىستاۋ وبلىسى,
تۇپقاراعان اۋدانى,
اقشۇقىر اۋىلى