پورتۋگالياداعى پرەزيدەنت سايلاۋىندا جۇرتشىلىق كۇتكەندەي وڭشىل تسەنتريستىك ساياساتتىڭ ارداگەرى, تەلەجۇرگىزۋشى, كوممەنتاتور مارسەلو رەبەلو دە سوۋزا جەڭىسكە جەتتى. ونى سايلاۋشىلاردىڭ 52 پايىزى قولدادى.
بۇل ەلدە پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتى نەگىزىنەن رەسميلىك بولسا دا, بۇل سايلاۋعا ايتارلىقتاي ءمان بەرىلدى. ەلدە ەكونوميكالىق تا, ساياسي دا جاعداي تۇراقتى ەمەس. ىشتەگىلەر دە, سىرتتاعىلار دا جاعدايدىڭ تۇراقتالۋىنا ءۇمىت ارتادى. سىرتتاعىلار دەگەندە, بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسىن تۇراقتاندىرۋعا ەۋرووداقتىڭ 85 ميلليارد دوللار قارجى بولگەنى بەلگىلى. ارينە, ولار سول كومەكتەن ناتيجە شىقسا ەكەن دەيدى.
جاڭا سايلانعان پرەزيدەنت ەلدەگى جاعدايعا پارمەندى ىقپال ەتە الا ما؟ بۇل جايىندا ءارتۇرلى پىكىر ايتىلادى. ساراپشىلار دە سوۋزا ءبىر ساياسي توپتىڭ مۇددەسىن قورعاپ, قوعامعا ىقپال ەتە المايدى, ول سول قوعامدى ىنتىماقتاستىرۋعا كۇش سالۋى كەرەك دەگەندى ايتادى. جاڭا پرەزيدەنت تە سايلاۋ ناۋقانىندا وسى باعىتتى ۇستاندى. ونىڭ «تاريح پاراعىن اۋىستىرىپ, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي ىنتىماقتى باستاۋ كەرەك» دەگەن ءسوزى سايلاۋشىلار كوڭىلىنەن شىققان.
ىنتىماقتاسۋ ۇرانى وعان جەڭىس اكەلدى دەسە دە بولادى. كۇرەسكە 10 ۇمىتكەر قوسىلعان ەدى. مۇنداي جاعدايدا ادەتتە سايلاۋ ەكىنشى تۋرعا اۋىسادى. داۋىس كوپ ادامعا بولىنەدى دە, ءبىر ۇمىتكەردىڭ قاجەتتى 50 پايىزدان اسۋى سيرەك بولادى. بۇل تەك ءبىر ۇمىتكەردىڭ باسقالاردان بەدەلى ايرىقشا جوعارى بولعاندا عانا مۇمكىن. دە سوۋزا سونداي ساياساتكەر بولىپ شىقتى. ودان كەيىنگى ورىنداعى سوتسياليست سامپايو دا نوۆوا 23 پايىز داۋىس جينادى.
قازىر ەلدە قىزىق جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. وتكەن جىلعى قاراشاداعى پارلامەنت سايلاۋىندا بيلىككە سوتسياليستەر كەلگەن. پرەمەر-مينيستر انتونيو كوستانىڭ كابينەتى دە سوتسياليستەردەن جاساقتالعان. تار شەڭبەردە الىپ قارايتىن بولساق, ولار جاڭا سايلانعان كونسەرۆاتور پرەزيدەنت دە سوۋزامەن قاراما-قارسى كوزقاراستا. ونىڭ ۇستىنە سوتسياليستەر اسىرە سولشىل كومپارتيامەن, سولشىل بلوكپەن بىرىگىپ وتىر.
ءسويتىپ, بيلىكتىڭ ەكى تارماعىندا ەكى ساياسي توپتىڭ وكىلدەرى وتىر. ەل مۇددەسى دەڭگەيىنەن قاراعاندا, ولار ءتىل تابىسۋعا ءتيىس. وسى جەردە دە سوۋزانىڭ سوناۋ 1990 جىلداردىڭ اياعىندا سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ كوسەمى دە بولعانى, سول تۇستا بۇل پارتيا بيلىككە نەگىزگى وپپونەنت بولعانى دا ەسكە تۇسەدى. سودان دا قازىرگى كونسەرۆاتور پرەزيدەنت ءوزىنىڭ ءبىر كەزدەگى ءتۇپ تامىرىنان تىم الشاقتاي دا قويماس دەگەن بولجام جاسايتىندار باسىم.
ال سوتسياليستەرگە كەلسەك, نەگىزگى بيلىك تۇتقاسى وزدەرىندە بولعانىنا قاراماي, مىناداي الماعايىپ زاماندا جاعدايدى شيەلەنىستىرۋگە بارا قويماس. ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنتتىڭ رەسميلىك عانا بيلىگى بار دەگەنمەن, ونىڭ قولىندا ۇلكەن ءبىر كۇش بار – ول پارلامەنتتى تاراتۋ قۇقىنا يە. الدا-جالدا پرەزيدەنتتى سول قۇقىقتى پايدالانۋعا ماجبۇرلەگەن جاعدايدا سوتسياليستەردىڭ جاڭا پارلامەنت سايلاۋىندا جاڭادان جەڭىسكە جەتۋى دە نەعايبىل.
وسىناۋ جاعدايلاردى ەسكە العاندا, جاڭا سايلانعان پرەزيدەنت مارسەلو رەبەلو دە سوۋزا پورتۋگاليادا تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلىنە اينالۋى ابدەن مۇمكىن.
حورۆاتتار كانادالىق قايراتكەردى قالادى
ەكى ايعا سوزىلعان ۇكىمەت داعدارىسىنان كەيىن ءاۋپىرىم تاڭىرمەن حورۆاتيادا مينيسترلەر كابينەتى جاساقتالدى. ونى تەگى حورۆات كانادالىق بيزنەسمەن تيم (تيحومير) ورەشكەۆيچ باسقاراتىن بولادى. پارلامەنت ۇكىمەت قۇرامىن بەكىتىپ تە جىبەردى.
ەڭ الدىمەن بۇل ەلدە جاڭا پارلامەنت سايلاۋىن وتكىزۋ تاۋقىمەتىنەن قۇتقاردى. ارينە, ول ايتارلىقتاي شىعىنعا ۇشىراتار ەدى. ونىڭ ۇستىنە ەلدىڭ ساياسي كۇرەستىڭ وتىنا شارپىلىپ جاتقانى دا جاقسى ەمەس. وتكەن سايلاۋدا ەكى ساياسي كۇش بىردەي دەرلىك ماندات الدى دا, بىرەۋىنىڭ ۇكىمەت جاساقتاۋعا داۋىستارى جەتپەدى. ەكى كۇش دەگەندە, حورۆاتيا دەموكراتيالىق قاۋىمداستىعى (حدق) مەن سوتسيال-دەموكراتيالىق سولشىل تسەنتريستىك بلوك كواليتسيالارى وزدەرىنە قوسىمشا وداقتاس تابا الماعان.
اقىرى ۇكىمەت تاعدىرىن «كوپىر» دەپ اتالاتىن توپقا بىرىككەندەر شەشتى. ولار وڭشىلدارعا ويىستى. بىراق قاتاڭ شارت تا قويدى: ۇكىمەت باسىندا وڭشىلدار كوسەمى ەمەس, بەيتاراپ ادام بولسىن دەدى. ءسويتىپ, پرەمەر-مينيسترلىك قىزمەت مەنەدجەر, فارماتسەۆتىك تەۆە كومپانياسىنىڭ ەۋروپا بويىنشا قارجىلىق ديرەكتورى تيم ورەشكەۆيچكە بۇيىردى. زاگرەبتە تۋعانمەن, ءومىرى كانادادا وتكەن ونىڭ حورۆات ءتىلى دە مۇكىستەۋ, اعىلشىن اكتسەنتىمەن سويلەيدى ەكەن. ونى كەمشىلىك ساناپ وتىرعان بۇلار جوق. ءبىر كەزدە يۋگوسلاۆيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ميلان پانيچ تە اعىلشىن ءتىلدى بولعان.
بىراق جاڭا ۇكىمەتكە قارسىلار ءمىن تاۋىپ ۇلگەردى. ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەرلىككە حورۆاتيا دەموكراتيالىق قاۋىمداستىعىنىڭ كوسەمى توميسلاۆ كاراماركونىڭ تاعايىندالۋىنا بايلانىستى بيلىك تىزگىنىن سول ۇستايدى دەپ, «كوپىر» توبىمەن ارازداستىرۋعا ىلىك شىعارعان. بۇدان كەيىن قارسىلاستار جەكە مينيسترلەرگە ءتيىستى. مادەنيەت مينيسترلىگى تاريحشى زلاتكو حاسانبەگوۆيچكە جۇكتەلسە, ول ءفاشيزمدى سىناي قويمايدى ەكەن, ءتىپتى سوناۋ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ۇكىمەتتى باسقارعان انتە پاۆەليچتى جاقسى كورەدى ەكەن دەگەن ءسوز ايتىلدى. ال ارداگەرلەر جونىندەگى مينيستر ميو تسرنوە ساتقىنداردىڭ ءتىزىمىن جاساۋدى تالاپ ەتكەن ادام بولىپ شىعىپتى.
جاڭا ۇكىمەتتى سىناۋشىلار, اسىرەسە, بۇل ەلدى باتىسپەن, ەۋرووداقپەن شاعىستىرعىسى كەلەتىندەر بۇعان ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر. مۇنداي ۇكىمەتى بار حورۆاتيا باتىسقا جاقپايدى دەپ شۋلايدى. بۇل شۋدى بريۋسسەل ەستىسىن دەپ, حورۆاتياداعى جاڭا ۇكىمەتتى ەۋرووداقپەن ءبىرشاما تۇسىنىسە الماي جۇرگەن ۆەنگريا جانە پولشا ۇكىمەتتەرىمەن سالىستىرادى. وسىلايشا باتىستا ىنتىماق كەتە باستايدى دەپ ساۋەگەيلىك جاساپ, قۋانادى. بۇل شۋعا جەڭىلىس تاپقان بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر, سوتسياليست زوران ميلانوۆيچ تە قوسىلىپ وتىر.
ارينە, حورۆاتيانىڭ باتىسقا باعىت ۇستاعانىنا قارسىلار ىشتە دە, سىرتتا دا جەتكىلىكتى. ولار زاگرەب پەن بريۋسسەل اراسىندا شۋ شىققاندى قالايدى. سول ءۇشىن وزدەرىنىڭ وي-ارماندارىن شىندىققا بالاپ ايتاتىنى بار. باتىستىڭ ۇستانىمىندا قالىپتاسقان كانادالىق ورەشكەۆيچ سول باتىسقا قارسى باعىتتى ۇستانادى دەگەننەن قيسىن ىزدەۋ قيىن.
حورۆاتيا – ەۋروپانىڭ باتىسى مەن شىعىسىنىڭ ارالىعىنداعى ەل. وندا قاراما-قارسى پىكىرلەر دە توعىسىپ جاتادى. ول ەلدىڭ ساياسي ومىرىندە دە, ەكونوميكاسىندا دا كورىنىس تابادى. سودان دا ءتۇرلى قايشىلىقتاردىڭ بولىپ جاتاتىنى دا زاڭدى. ال حورۆات حالقىنىڭ ءوز قالاۋىن تاباتىنىنا دا سەنەسىڭ.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.