كەيىپكەر تۋرالى كەيىپتەمە: الەۋكەش قورعانبەك ۇلى كوبەكوۆ 1923 جىلى دۇنيەگە كەلگەن.1942 جىلى ىرعىز اۋداندىق سوعىس كوميسسارياتى ارقىلى اسكەر قاتارىنا الىنىپ, بەلارۋس مايدانىندا ۇرىسقا كىرىسەدى. جاستىقتىڭ جالىندى شاعى ەندى عانا ەسىك اشقان جاس جىگىت ناعىز قاندى قىرعىن شايقاسقا تاپ بولادى. بويىندا قازاققا ءتان باتىلدىق پەن ورلىك تولى ازامات تالاي رەت جاۋمەن كەسكىلەسكەن ۇرىستا وسى قاسيەتتەرىن شاربولاتتاي جانىپ, قارسىلاسقان دۇشپانىن جەر قۇشتىرماي تىنبادى. باسشىلىق تاراپىنان تاپسىرىلعان ءاربىر اسكەري تاپسىرما مۇلتىكسىز جانە پايدالى مالىمەتتەرمەن ورىندالىپ وتىردى. گۆارديا ەفرەيتورى الەۋكەش قورعانبەك ۇلى وسى سوعىستاعى ەرلىگى ءۇشىن بىرقاتار مەملەكەتتىك ماراپاتتارعا يە بولدى. ءاربىر ناگرادا تۋرالى مايداننان كەلگەن حابارلامانى اعانىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارى قاستەرلەي ساقتاپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ پارىز.
اسكەري جازبالار قىسقا مالىمەتتەرمەن ناقتىلانىپ وتىرادى. «توۆ. كۋبەكوۆ, رابوتايا ستارشيم تەلەفونيستوم باتارەي, ۆ بوياح نا زاپادنوم بەرەگۋ ر.ودەر ي نا ۋليتسە بەرلينا پروياۆيل سمەلوست, ناحودچيۆوست ي وتۆاگۋ. 15.04.1945 توۆ.كۋبەكوۆ پود وگنەم پروتيۆنيكا ۋسترانيل 10 پورىۆوۆ تەلەفوننوي ليني. ەتو وبەسپەچيلا باتارەي ۆىپولنەنيە پوستاۆلەننوي بوەۆوي زاداچي. ۆ ۋليچنىح بوياح زا بەرلين رابوتال ۆ راسچەتە, كوتورىي ۋنيچتوجيل 15 گيتلەروۆتسەۆ. 23.04.45 وگنەم يز كارابينا ۋنيچتوجيل دۆۋح اۆتوماتچيكوۆ پروتيۆنيكا. دوستوين ناگراجدەنيا وردەنا «كراسنايا زۆەزدا» دەلىنگەن تاريحي قۇجاتتاردى ەكى بۇكتەپ, بۇگىن تارتپاعا قايتا سالساق, ارىمىزعا سىن بولار ەدى.
مىنە, مەملەكەتتىك ماراپاتتىڭ ءبىرىنىڭ عانا جازباسى وسىنداي ويعا قالدىرادى. ءۇلكەن ماراپاتقا ۇسىنىلعان جازباداعى قىسقاشا جازۋ ارقىلى ادام ءومىرىنىڭ ولشەۋسىز مۇراسىن تاپقانداي الدەنىپ قالدىق. ال, مۇنىڭ استارىندا قانشاما ەرلىك ۇلگىسى جاتىر دەسەڭشى. قاڭعىعان وقتىڭ كەز كەلگەن سەكۋندتا جاۋىنگەردىڭ ءومىرىن ءۇزىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى عوي. «اڭدىعان جاۋ الماي قويمايدى» دەمەكشى, قارسىلاستىڭ دا سولداتتارى وسال ەمەس ەدى. سوعىس دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن ءبىز سياقتى قايعى-قاسىرەتتى كوزبەن كورمەگەن ۇرپاققا ول كەزەڭنىڭ اقيقاتى تەك كينو تىلىمەن عانا ورىلگەنى ءمالىم. ونىڭ ءوزى جارتىلاي قيالعا ەرىك بەرىلگەن, كەيىپكەرلەرى ءفيلمنىڭ ەڭ سوڭىندا فاشيستەردىڭ كوزىن جويىپ, «باقىتتى ءومىر سۇرىپتىمەن» اياقتالاتىن كىسى نانعىسىز جەلىدەگى تۋىندىلار بولىپ جاتاتىن. جويقىن كۇشتىڭ يەسىن ەڭسەلى, ال نەمىستەردى ءالسىز, بەيباق ەتىپ كورسەتۋ كينو ونەرىنىڭ اينىماس قاعيداسىنا اينالىپ جاتاتىن. شىن مانىندە, جاۋدى جەڭۋ, باسىنان باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان دۇشپاننىڭ مىسىن سىندىرىپ, مىعىم تۇرۋ وڭايلىقپەن ۋىسقا تۇسكەن ولجا ەمەس ەدى. ەگەر, وسى ويلاعانىمىزداي جەڭىل جەڭىس دەسەك, وندا ول وسىنشا ۋاقىت ساعىزشا سوزىلماس ەدى. سونىڭ قىر-سىرىنا قال-قادەرىمىز جەتكەنشە ءبىز دە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وي جۇگىرتىپ كوردىك. سونداعى كوكەيگە تۇيگەن العاشقى وي – الەۋكەش سەكىلدى اعالاردىڭ جانقيارلىعى العا جەتەلەمەگەندە, جەكەلەگەن جاۋىنگەرلەردىڭ كەۋدەسىندەگى نامىس وتى جاسىنداي ويناماسا ءبىزدىڭ بۇل سوعىستا جەڭىسكە جەتۋىمىز نەعايبىل بولاتىن. سونىڭ ءبىر مىسالىن جوعارىدا تىلگە تيەك ەتتىك.
اعا ومىردەن وتە قاراپايىم كۇيىندە ءوتتى. سوندىقتان دا مەرەكە كەزىندە « بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالىن عانا تاعىپتى. ارينە, بالالارى اكەسىنىڭ باسقا سوعىس ارداگەرلەرىندەي كەۋدەسىندە وردەن, مەدالداردىڭ جارقىراپ ءجۇرۋىن قالاپ, «وردەندەرىڭىزدى نەگە تۇگەل تاقپايسىز؟» دەسە: «مەنىڭ امان كەلگەنىمنىڭ ءوزى ۇلكەن ماراپات ەمەس پە, ال قانشاما ناعىز ەرجۇرەك باتىرلارىمىز ەلى ءۇشىن كەۋدەلەرىن وققا توسىپ, مۇنداي بەيبىت ءومىردى تەك ارمانداپ قانا ءوتتى. سوندىقتان قوساعى مەن بالالارىنان ايىرىلعان قارت اكە-انالاردىڭ كوڭىلىنە كىرەۋكە تۇسىرگىم كەلمەيدى», – دەيتىن.
ءومىر داپتەرىنە تۇسكەن الەۋكەش اعانىڭ ەرلىگىن وقىساڭىز, ءتۇپسىز تەرەڭ دارياداي تەربەتىپ اكەتە جونەلەدى. قانىن توگىپ, مەزەت سايىن اجال اڭدىعان ساتتەگى جاۋجۇرەكتىگى ءۇشىن بەرىلگەن مەدال, وردەندەردى ونىڭ ۇيالماي تاعۋىنا ابدەن بولاتىن. بىراق وتكەندى ويعا ورالتقىسى كەلمەدى. «مەن قانداي باتىرلىق جاسادىم!» دەپ كەۋدە كەرگەندى ۇناتپادى. تەك قانا جەڭىس بەلگىسى رەتىندە جالعىز مەدال كەۋدەدە تۇردى. ال, «قىزىل تۋ», «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرى مەن «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى سول كۇيىنشە قوراپتا ساقتاۋلى تۇرعان. تەك بالالارى عانا اكەسىنىڭ ناعىز باتىر ەكەندىگىنە سەندى جانە مۇنداي ادامنىڭ بۇدان دا جوعارى اتاققا لايىق ەكەنىن ىشتەي تۇيسىكپەن قابىلدادى. ءتىپتى, ءسوزدىڭ اراسىندا الەۋكەش اعا دا سوعىس اياقتالار كەزدەگى ءبىر باتىرلىعى ءۇشىن ەڭ جوعارعى اتاققا ۇسىنىلىپ, وكىنىشكە قاراي, بىراق سول ناگرادانى الىپ ۇلگەرە الماي قالعانىن ايتاتىن دا, قايتىپ قوزعامايتىن. راسىن ايتۋ كەرەك, بالالارى كەزىندە بۇعان ونشا ءمان بەرمەگەنگە ۇقسايدى. ال مايدانگەر اعا قانداي ماراپات ەكەنىن ءوزى بىلگەنىمەن, ءبىر حابارىن ەستي الماي ومىردەن ءوتتى. كەۋدەسىنە تاعىلۋى ءتيىس التىن جۇلدىزدىڭ جارىعى ماڭگىگە وزىمەن بىرگە سونگەندەي, ميمىرت تىرلىك اۋەنىمەن ءومىر زىمىراپ وتە بەردى. ەرتەرەك قامدانعاندا, بالكىم مەملەكەتتىڭ باستى ناگراداسىنا قول جەتكىزۋگە بولار ما ەدى, كىم ءبىلسىن, ال ەندى سول قيسىندى قايتا تىكتەپ, بار قازاقتىڭ قاپەرىنە سالسا, وتكەننىڭ ءبىر كەمىن تۇگەندەۋ مۇمكىن بە دەگەن وي قىلاڭ بەرەدى. كەزىندە جوعارى جاق ءمان بەرمەگەن بۇل جاعدايدى بۇگىن تۇزەي الامىز با؟ ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ كەزىندە اتاقتى باتىر باۋكەڭنىڭ ءوزى قۇرمەتتى اتاققا ءۇش رەت ۇسىنىلىپ, الايدا بارلىعى كەۋدەگە وردەن بولىپ ورالادى ەكەن. ونىڭ قاسىندا قاراپايىم جاۋىنگەرگە نە جورىق دەپ قالارىڭىز تاعى راس. الايدا, الەۋكەش اعا سەكىلدى ناگرادا ءۇشىن ەمەس, نامىس ءۇشىن, وتان ءۇشىن شايقاسقان قاھارمان ەرلەردىڭ الاپات ەرلىگىن ۇمىتساق, كەيىنگى جاستاردىڭ تاربيەسىنە تۇزدىقتى, رۋحاني ۇشقىندى قايدان تابامىز؟
ناگرادا تۋرالى ناقتىلىق: باتىر اعانىڭ 9 بالاسى بار. بارلىعى دا قاتارىنان قالماي ءبىلىم الدى, وتباسىن قۇردى. الدى اتا-اجە بولعان جايى بار. الايدا, اكەسىنىڭ كوڭىلىندەگى تۇيتكىل بارلىعىن تىنىش تاپتىرمادى. بۇرىن اۋدانىمىزدا جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان ءساليما الەۋكەشقىزى ىزدەنىستى توقتاتپادى. مەكتەپتە جۇرگەندە دە وقۋشىلارعا جەڭىستىڭ قالاي كەلگەنى تۋرالى جانى ەزىلە وتىرىپ اڭگىمەلەپ بەرەتىن. ويتكەنى, كوڭىلىندە اكەسىنىڭ قان مايدانداعى قيساپسىز ەرلىگى تۋرالى اڭگىمەلەر جاتتالىپ قالعان بولاتىن. ءتىپتى, اناسى الەۋكەش اعانىڭ ماسكەۋگە تالاي رەت وفيتسەرلىك وقۋعا شاقىرىلعانىن, بىراق اۋىلدى قيماعاندىقتان ەرىكسىز وقۋدان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولعانىن اڭگىمەلەيدى.
بىردە ساليماعا جاقىن تۋىسى تەلەفون شالىپ, عالامتوردا ارنايى ءبىر سايت اشىلعانىن, سول ارقىلى سوعىسقا قاتىسقاندار تۋرالى ناقتى مالىمەت بىلۋگە بولاتىنىن حابارلايدى. الدەبىر قۋانىشتى جۇرەگى سەزگەندەي. تۋىسقانى بەرگەن Podvignaroda.ru سايتىنا كىرىپ, ىزدەستىرۋدى باستايدى.تاپتى! كومپيۋتەردەگى مالىمەتتى كورگەندە الدىمەن تاماعىنا وكسىك تىعىلىپ, قاتتى تولقىدى. ال, ەندى كوزگە كەلگەن جاستى توقتاتا السايشى... بۇل ءبارىنىڭ كوپتەن اڭساپ كۇتكەن ەڭ قىمبات اقپارات ەدى. بۇل مالىمەتتى اكەسى قانشاما جىل سارسىلا كۇتتى دەسەڭشى. ول كىسى ناگراداسىن تاپپاعانمەن, ەرلىكتىڭ مۇنداي ءبىر ەرەن بەلگىسى كەۋدەدە ساقتالىپ قالعانىنىڭ ءوزى ءبىر جەڭىس ەكەن-اۋ. ءساليما دا سابىرعا بويىن ازەر جەڭدىرىپ, ناگرادا تۋرالى ناقتى اقپاراتقا نازارىن تىكتى. ناگراداعا ۇسىنعان پولك كومانديرى, پودپولكوۆنيك باحالديننىڭ جوعارعى جاققا جىبەرگەن جازباسىندا بىلاي دەپ جازىلىپتى:
«.. ۆ بوياح ۆ رايونە د.لاپيچي مينسكوي وبلاستي, 30 يۋنيا 1944 گودا باتارەيا, زانياۆ بەز پەحوتى پلاتسدارم نا لەۆوم بەرەگۋ ر.سۆيسلوچ. ۆ تياجەلۋيۋ مينۋتۋ دليا ورۋديا ون پودنەس بوەپريپاسى ي نەمەدلەننو زامەنيل ۋبيتوگو ناۆودچيكا, وتكرىل وگون پو تانكام پروتيۆنيكا, پودبيۆ پري ەتوم دۆا تانكا.
ا كوگدا ورۋديە ۆىشلو يز سترويا وت سناريادا پروتيۆنيكا, ون س وستاۆشيمسيا ۆ جيۆىح ودنيم ورۋدينىم نومەروم يز ليچنوگو ورۋجيا ي گراناتامي وترازيل نەسكولكو كونتراتاك نەمتسەۆ, ناسەداۆشيح نا ورۋديە. يز سۆوەگو اۆتوماتا ي گراناتامي ون ليچنو ۋنيچتوجيل 17 گيتلەروۆتسەۆ» توۆاريشش كۋبەكوۆ دوستوين ۆىسشەي پراۆيتەلستۆەننوي ناگرادى پريسۆوەنيا زۆانيا «گەرويا سوۆەتسكوگو سويۋزا».
كوماندير 280 گۆاردەيسكوي يستر. پروت. ارت. پولكا.
گۆاردي پولكوۆنيك جەلەزنيكوۆ. 10 يۋليا 1944 گودا».
مىنە, وسىلايشا الەۋكەش اعانى كوزى تىرىسىندە قارۋلاستارى باتىر اتاعىنا لايىقتى دەپ ساناعان. ايتا كەتۋ كەرەك, شوۆينيستىك كوزقاراس مايداندا بولماي قالمادى. مۇنى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ويتكەنى, ونداي ءساتتە تەك ءوزىڭنىڭ ەرەكشە باتىلدىعىڭمەن تانىلماساڭ, الگىندەي ۇلكەن ماراپات تۇگىلى, مەدالدىڭ وزىنە قول جەتكىزۋ قيىن. كومانديرى مويىنداپ تۇرعاندا, سول جوعارى ناگرادا نەگە دەر كەزىندە اعامىزدىڭ كەۋدەسىنە تاعىلماي قالدى. مىنە, ماسەلە سوندا.
ۇرپاقتارى ۇمىتپايتىن ۋاقىت: رەسپۋبليكالىق باسىلىمدا جارىق كورگەن ماقالانى رەداكتسيامىزعا جەتكىزگەن باسۋحان اعامىزبەن بىرگە ءالسىن-ءالسىن سايتتان بارلىق اقپاراتتى اقتارعان نۇرجامال اپامىزدىڭ شاڭىراقتارىنىڭ شاتتىعىنا ءبىز دە ورتاقتاسا الدىق. كەڭ جايىلعان داستارقان باسىندا باتىر اعانىڭ ءومىرى تۋرالى ءبىراز دەرەككە قانىعا تۇستىك. ءوزىمىزدىڭ اۋداندىق ماسليحاتتاعى ءاسيانىڭ, وسى جاڭالىقتىڭ ءبىر شەشىمىن بىلگەنشە تىنىم تاپپاۋدى ۇيعارعان ءساليما اپايدىڭ قۋانىشتارىندا شەك جوق. ناقتى دەرەكتەردى الدىمىزعا توسىپ, بايەك بولىپ جۇگىرۋدە. ءبىر باتىردىڭ ەرلىگى تۇگەل ءبىر اۋىلدىڭ ەرلىگى سەكىلدى كەۋدەدە ماقتانىش سەزىمى ءبۇر جاردى. باتىرىمەن, ەرلىگىمەن ءومىرىن ورگەن وڭىردەگى تىڭ باستاماعا تۇرتكى بولىپ وتىرعانىمىزعا ءبىز دە قۋانۋلىمىز.
تولاعاي ءسوزدىڭ ءتۇيىنى: الەۋكەش اعا ۇزاق جىل بۇگىنگى قۇمقۇدىقتىڭ العاشقى اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ ەڭبەك ەتتى. تىڭ كوتەرۋ ىسىنە بەلسەنە اتسالىستى. ءوزىنىڭ ادالدىعىمەن, باتىر مىنەزىمەن, ىسكەرلىگىمەن تىڭ دەگەن جەلەۋمەن كەلگەن تەلىلەر مەن تەنتەكتەردى تەزگە سالدى. ەشقانداي جازاعا تارتتىرماي-اق, تاۋبەسىنە ءتۇسىردى تالايدى. بۇل جەكە باسىنىڭ ەرەكشە قادىرىنەن ەدى.
سۇراپىل سوعىستان كەيىنگى تۇرالاپ قالعان اۋىلدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا ارالاسقان ابزال اعانىڭ بەيبىت ومىردەگى ىزدەرىنىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. بۇل ءوز الدىنا ءبولەك قوزعالۋعا ءتيىس تاقىرىپ. ءبىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەمىز –مىڭداعان قازاقتىڭ بەلگىسىز باتىرلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە الەۋكەش كوبەكوۆ اعامىزعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى نە سەبەپتى بەرىلمەي قالدى دەگەن ماسەلە. 1974 جىلى دۇنيەدەن وزعان ارداگەرگە باتىرلىعى مەن جانقيارلىق ارەكەتى, نامىسى مەن وجەت ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس زامانى قيماعان جوعارى اتاقتى ءوزىمىز قياتىن كەز جەتكەن سياقتى.
«ەشتەن-كەش جاقسى» دەگەن جۇباتۋ, ءسىرا, وسىنداي ساتكە ءدوپ كەلەتىن شىعار. وتكەندى ۇمىتۋعا بولمايدى, اعايىن. ونىڭ ىشىندە ەرلىكتى, باتىرلىقتى جىرلاۋدىڭ جۇرەگىمىزدەن الار ورنى اسقاق. پارىزعا قارىز بولعان جامان. ءبىز وسىناۋ بەيبىت تىرشىلىكتىڭ كىلتىن ساقتاي بىلگەن اعا ۇرپاقتىڭ مايدانداعى جان-اياماس ەرلىگى ءۇشىن ماڭگى قارىزدارمىز. سونىڭ ءبىرى – الەۋكەش قورعانبەك ۇلى ەرلىگى. سوندىقتان اعانىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىندا لايىقتى ءبىر ماراپاتتى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ەگەنبەرلى ىرعىز ۇلى.
اقتوبە.