سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن جالپى وتىرىس ءوتىپ, وندا ۇكىمەت پەن جوعارى اۋديتورلىق پالاتا 2025 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسى قالاي, قايدا جۇمسالعانى تۋرالى ەسەپ بەردى. سونداي-اق ەكولوگيا جانە ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سالالارىن جەتىلدىرۋگە بايلانىستى زاڭ قارالدى.
ناقتى جوسپاردىڭ ماڭىزى زور
وتىرىستا قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ, ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ پەن جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ بايانداما جاسادى.
وتكەن جىلى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءوسىمى 6,5 پايىزدى قۇراعان. بۇل ەلدەگى ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ ارتقانىن, ىسكەرلىك بايلانىستاردىڭ جاندانۋى مەن وڭدەۋ ونەركاسىبى سەكتورىنىڭ نىعايعانىن كورسەتەدى. وسىعان بايلانىستى سەناتورلار بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتىپ, بىرقاتار باعىتقا توقتالدى.
ء«بىز ۇكىمەتتىڭ جانە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ 2025 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرىن قاراپ, تالقىلادىق. بىلتىر ينۆەستيتسيالار تارتۋ, ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋى جانە وڭدەۋ سەكتورىن دامىتۋ ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق ءوسىم 6,5 پايىزدى قۇرادى. سونىمەن قاتار سەناتورلار بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدىڭ ساپاسىنا, بورىشتىق جۇكتەمەنىڭ وسۋىنە, وڭىرلەردىڭ ورتالىققا تاۋەلدىلىگىنە, بيۋدجەتتەن تىس قورلاردىڭ قىزمەتىنە جانە باسقا دا ماسەلەلەرگە قاتىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. جالپى, بيۋدجەت كودەكسى ۇكىمەتتىڭ قارجى رەسۋرستارىن باسقارۋداعى مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتتى. الايدا بيۋدجەتكە سەگىز رەت تۇزەتۋ ەنگىزىلۋى جانە قاراجاتتىڭ اۋقىمدى تۇردە قايتا ءبولىنۋى جوسپارلاۋدىڭ تومەندىگىن كورسەتەدى», دەدى م.اشىمباەۆ.
سونداي-اق سەنات توراعاسى الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالاردىڭ قىزمەتىن ناقتى ايقىنداپ, مەملەكەتتىك شىعىستاردى وڭتايلاندىرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«جالپى, الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالاردىڭ مانداتى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر مەن قابىلدانعان تاسىلدەرگە سايكەس ايقىندالۋى كەرەك. قازىر اكك اكىم نە تاپسىرسا, سونىڭ بارىمەن اينالىسادى. مىسالى, كەيبىر وڭىرلەردە ولار اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە جىلدىق 2 پايىزبەن نەسيە بەرەدى. ءبىز مۇنداي قولداۋ قاجەت ەمەس دەپ وتىرعان جوقپىز, كەرىسىنشە قاجەت. بىراق ونى قانداي تەتىك ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك دەگەن ماسەلە بار. بۇعان قوسا اكك الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋمەن اينالىسادى: ءونىمدى ەگىن جينالعان كەزدە ءتيىمدى باعامەن ساتىپ الىپ, تاپشىلىق تۋىنداعان كەزەڭدە نارىققا شىعارادى. سونىمەن قاتار ينۆەستورلاردى قولدايدى, ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا بىرلەسكەن ينۆەستور رەتىندە قاتىسادى. بۇدان وزگە دە ءتۇرلى فۋنكتسيالاردى اتقارىپ وتىر», دەدى م.اشىمباەۆ.
وسىنى ايتا كەلە, سەنات توراعاسى اكك-لەردىڭ بىرتىندەپ قارجى ينستيتۋتتارىنا ۇقساس قۇرىلىمعا اينالۋى ولاردىڭ نەگىزگى ميسسياسىن ناقتىلاۋدى تالاپ ەتەتىنىن ايتتى. بۇل بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋى ءۇشىن قاجەت.
بيزنەس مەملەكەت قارجىسى توڭىرەگىنە شوعىرلانعان
بۇعان قوسا سەنات سپيكەرى اكىمشىلىك شىعىنداردى قىسقارتىپ, جاساندى ينتەللەكت ارقىلى بيزنەستى قولداۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇيەلەۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيزنەستى مەملەكەتتىك قولداۋ اشىق, ءادىل بولۋعا ءتيىس. بارلىق ءراسىم جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋى كەرەك.
«بيزنەستى مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلەسىن كەڭىرەك الىپ قارايتىن بولساق, بۇگىندە بيزنەس مەملەكەت قارجىسىنىڭ توڭىرەگىنە شوعىرلانعانىن بايقايمىز. ايتەۋىر, تەندەر, off-take, سۋبسيديا, كەپىلدىك, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە, پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديالاۋ سياقتى قولداۋدىڭ بارلىعىن پايدالانادى. وسى جۇمىستى جۇيەلەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى قۇرىلدى. Baqylauda اقپاراتتىق جۇيەسى دە جۇمىس ىستەپ تۇر. الايدا مەملەكەتتىك قولداۋ تەك رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ارقىلى ەمەس, «بايتەرەك» حولدينگى, الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار ارقىلى دا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر دە پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرىنە قاتىسادى. «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ قۇرامىندا «دامۋ» قورى, ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى, دامۋ بانكى, اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى جانە باسقا دا كوپتەگەن ۇيىم بار. وڭىرلىك ءارى ورتالىق دەڭگەيدە, بيۋدجەت, ۇلتتىق قور جانە دامۋ ينستيتۋتتارى ارقىلى بيزنەستى قولداۋمەن اينالىساتىن مۇنداي سۋبەكتىلەر از ەمەس. وسىنداي جاعدايدا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە فۋنكتسيالاردىڭ قايتالانۋى, ارتىق اكىمشىلىك شىعىندار دا بولۋى مۇمكىن ەكەنى تۇسىنىكتى», دەدى م.اشىمباەۆ.
سەنات توراعاسى مەملەكەتتىك كومپانيالار مەن جەكە سەكتورلاردىڭ مىندەتتەرىن دە اتاپ ءوتتى.
«قازىر بارلىق قارجى دا, نەگىزگى ۇدەرىستەر دە مەملەكەتتىڭ اينالاسىندا شوعىرلانعان. ال بيزنەس نەگىزىنەن مەملەكەتتىك قولداۋعا ءۇمىت ارتادى. بۇل ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى جەكە سەكتوردىڭ السىرەۋىنە الىپ كەلەدى: كەيدە قولداۋدى قاجەت ەتپەيتىن كاسىپورىندارعا قولداۋ كورسەتىلۋى مۇمكىن. ودان باسەكەلەستىك تومەندەيدى, موتيۆاتسيا السىرەيدى. ۇكىمەت كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور مەن مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ بولاشاقتاعى ءرولى بويىنشا ناقتى ۇستانىم قالىپتاستىرۋى كەرەك», دەدى م.اشىمباەۆ.
ءسوز سوڭىندا م.اشىمباەۆ مەملەكەت باسشىسى ايتقان بيۋدجەت قاراجاتىن فورمالدى تۇردە يگەرۋ تاجىريبەسىن توقتاتۋ كەرەكتىگىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى. سەنات توراعاسى قارجىلاندىرۋ ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجە بەرەتىن, سونداي-اق حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن جوبالارعا عانا باعىتتالۋعا ءتيىس ەكەنىن باسا ايتتى.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيۋدجەت قاراجاتىن فورمالدى تۇردە يگەرۋ تاجىريبەسىن توقتاتىپ, قارجىنى ازاماتتارىمىزعا جانە ەل ەكونوميكاسىنا ناقتى پايدا اكەلەتىن جوبالارعا عانا باعىتتاۋدى تاپسىردى. وسى تالقىلاۋ بيۋدجەت ۇدەرىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى, اتقارۋشىلىق ءتارتىپتى, سونداي-اق ناقتى ناتيجەگە باعدارلانۋدى تالاپ ەتەتىنىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار جاڭا سالىق كودەكسى مەملەكەت كىرىستەرى مەن بيزنەستىڭ دامۋى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. ۇكىمەت ايتىلعان بارلىق ەسكەرتۋ مەن ۇسىنىستاردى مۇقيات زەردەلەپ, ولاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالار قابىلدايدى دەپ سەنەمىز», دەپ پالاتا توراعاسى مازمۇندى ءارى سىندارلى پىكىر الماسۋعا قاتىسقان ۇكىمەت مۇشەلەرىنە, ۇلتتىق بانك پەن جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ باسشىلىعىنا العىس ءبىلدىردى.
گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەت ساپاسى ارتادى
سەنات دەپۋتاتتارى ۇكىمەت پەن جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ەسەپتەرىن تالقىلاعاننان كەيىن پارلامەنت پالاتالارىنىڭ الداعى بىرلەسكەن وتىرىسىندا وسى ماسەلە بويىنشا سەنات اتىنان قوسىمشا بايانداما جاسايتىن دەپۋتات نۇرلان بەكەنوۆتىڭ كانديداتۋراسىن ماقۇلدادى.
سونىمەن قاتار سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكولوگيا جانە ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سالالارىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ءبىرىنشى وقىلىمدا قارادى. اتالعان زاڭ اياسىنداعى تۇزەتۋلەر ەكولوگيا سالاسىن تسيفرلاندىرۋعا, كليماتتىق رەتتەۋدى دامىتۋعا, سونداي-اق ەكولوگيالىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. قابىلداناتىن وزگەرىستەر ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەتىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋگە, ەكولوگيالىق ساراپتاما مەن قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزۋ راسىمدەرىن وڭتايلاندىرۋعا, ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا رۇقسات بەرۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتۋگە جول اشادى. بۇل رەتتە كومىرسۋتەكتەردى تەڭىزدە بارلاۋ جۇمىستارىنا قاتىستى قاتاڭ ەكولوگيالىق تالاپتار ساقتالادى.
«زاڭ ورمان جانە جايىلىم كومىرتەكتىك وفسەتتەرى ينستيتۋتىن ەنگىزەدى. بۇل جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ارقىلى ورمان وتىرعىزۋ جوبالارىن دامىتۋعا جانە ەلىمىزدىڭ كليماتتىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇعان قوسا زاڭسىز قوقىس ورىندارىن جويۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرىلەدى. سونىمەن قاتار قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناۋ, تاسىمالداۋ, سۇرىپتاۋ جانە كومۋ بويىنشا تاريفتىك ساياساتتى وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن», دەدى سەناتور سۇلتان دۇيسەمبينوۆ.
سونداي-اق ونىڭ ايتۋىنشا, «قازگيدرومەت» قىزمەتىنىڭ مەملەكەتتىك فۋنكتسيالارى مەن باسەكەلى نەگىزدە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرى ناقتى اجىراتىلادى. بۇل بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا جانە قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. جالپى العاندا, زاڭ ەكولوگيا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋعا جانە مەملەكەت, بيزنەس پەن قوعام اراسىنداعى جاۋاپتى ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان.