مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى دىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ توراعاسى عالىم شويكينمەن اڭگىمە
– قۇرمەتتى عالىم نۇرماعامبەت ۇلى, قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى ءوز بالالارىن ءتۇرلى شەتەلدىك وقۋ ورىندارىنا وقۋعا ءجىبەرەتىنى ۇيرەنشىكتى ۇدەرىسكە اينالدى. كەشەگى مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ الدىندا ەندى ۋنيۆەرسيتەت تاڭداۋ مىندەتى تۇر. دەگەنمەن, بۇگىنگى كۇندە الەم ەلدەرىنىڭ كوبىندە جاعداي تۇراقسىز ەكەندىگى ايان. وسىعان قاراي, شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭداعان بولاشاق ستۋدەنتتەر مەن ولاردىڭ اتا-انالارى الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىندەگى ءدىني احۋالدىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى نەنى بىلگەندەرى ابزال؟
– ارينە, مەملەكەت جاستاردىڭ شەتەلدەردە ءبىلىم الۋىن, ولاردىڭ ەلگە قاجەت ماماندىقتاردى يگەرۋىن جانە باسقا ەلدەردەن وڭ تاجىريبە جيناۋعا دەگەن قۇشتارلىعىن قۇپتايدى. سوندىقتان, قازىرگى كۇندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاستاردىڭ «بولاشاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جانە, سونىمەن قاتار, ءارتۇرلى گرانتتار مەن اتا-انالارىنىڭ جەكە قاراجاتى ەسەبىنەن شەتەلدەردە ءبىلىم الۋىنا بارلىق جاعدايلار جاسالعان.
وكىنىشكە قاراي, سوڭعى ۋاقىتتا جاستارىمىزدىڭ شەتەلدەردە وقىپ ءجۇرىپ ءارتۇرلى كەلەڭسىز وقيعالارعا تاپ بولۋى ورىن الا باستادى. سوندىقتان, مەملەكەت ءبىزدىڭ جاستارىمىزدىڭ شەتەلدەردە ءارتۇرلى سيپاتتاعى قاقتىعىستارعا ۇشىراماۋىنا, ولاردىڭ جاپا شەكپەۋىنە جانە باسقا ەلدەردىڭ زاڭدارىنا قاتىستى ماسەلەلەر تۋىنداماۋىنا مۇددەلى.
جالپى, بۇل ماسەلەدە ەۋروپا ەلدەرى مەن امەريكادا جاعداي تىنىش بولسا, اراب مەملەكەتتەرى مەن ازيانىڭ كەيبىر جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە جاعداي مەزگىل سايىن تەز وزگەرىسكە ءتۇسىپ وتىرادى جانە كوپ جاعدايدا ءدىني فاكتور باسىمدىققا يە. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر مەملەكەتتەردە, اتاپ ايتقاندا, تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە سوڭعى جىلدارداعى ءارتۇرلى ءدىني اعىمداردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋىمەن, دىنارالىق قاقتىعىستاردىڭ بەلەڭ الۋىمەن جانە ەكسترەميستىك, سونداي-اق, تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ اشىق نارازىلىققا شىعۋىمەن قوعامدىق-ساياسي جانە ءدىني احۋال كۇرت كۇردەلەنىپ كەتتى. بۇعان قوسا, قازىرگى كۇندە ءارتۇرلى جالعان جانە دەسترۋكتيۆتى ۇيىمداردىڭ قىزمەتى اشىق جۇرگىزىلىپ, ولار باسقا ەلدەردەن ءبىلىم الۋ ماقساتىمەن كەلگەن شەتەل ازاماتتارى ارقىلى ءوز قاتارلارىن تولىقتىرۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان, ەل ازاماتتارى وزدەرىنىڭ بولاشاق ءبىلىم الاتىن ەلىن تاڭداۋ بارىسىندا سول مەملەكەتتىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە ءدىني احۋالى تۋرالى وي ءتۇيىپ, ونىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن, ءدىنى مەن ءدىلىن ءبىلىپ العانى ءجون.
وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن اتا-انا شەتەلدەردە ءبىلىم الۋدىڭ كەيبىر تۇستارىنا مۇقيات نازار اۋدارماستان, ءوز بالالارىنىڭ باسقا ەلدەردە وقۋىن قۋانا قۇپتايدى. ولار بالالارى ءبىلىم العىسى كەلگەن ەلدىڭ ىڭعايىنا بەيىمدەلۋى ءۇشىن ۋاقىت كەرەك ەكەنىن, باسقا مادەنيەت پەن وزگە مەنتاليتەتتەگى ادامدارمەن قاتار ءومىر ءسۇرىپ, ارالاساتىنىن بىلۋلەرى ءتيىس. قيىندىقتاردىڭ باسقا دا جاعى جوق ەمەس. شەتەلگە ءبىلىم الۋعا كەتكەن جاستارىمىزدىڭ بەس نەمەسە ودان دا كوپ جىل وتكەن سوڭ قازاقستانعا قايتا ورالۋى كەزىندە كۇتپەگەن جاعدايلار ورىن الۋى مۇمكىن. ەلگە قايتقان جاستار مۇنداعى قوعامعا قايتا ۇيرەنىسۋى قاجەت, باسەكەگە قابىلەتتى جۇمىس تاۋىپ, تۋعان توپىراقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن وزگەلەرمەن قاتار قىزمەت ەتۋى كەرەك. اتالعان جاعدايدىڭ بارىندە دە اتا-انا كومەگىنىڭ ماڭىزى وتە جوعارى.
اسىرەسە, شەتەلگە شىعۋ كەزىندە قازاقستاندىق جاستار تاپ بولۋى ىقتيمال تومەندەگىدەي قاۋىپ-قاتەرلەرگە ەرەكشە توقتالعاندى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن.
بىرىنشىدەن, سول ءبىلىم الۋعا بارعان ەلدە نەمەسە وقۋ ورداسىندا جات ءدىننىڭ ىقپالىنا ءتۇسۋ قاۋپى. ادەتتە, ادام مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە اتى بەيمالىم ۇيىمدار, باۋىرلاستىق, دوستىق اتىن جامىلعان ءتۇرلى ءدىني قاۋىمداستىقتار مەن حۇجىرالاردىڭ (وردەندەر) تاراپىنان قارجىلاي كومەك الاتىن ءتۇرلى شەت تىلدەرىن ۇيرەتۋ ورتالىقتارىنا قاتىسۋ, مەملەكەت باقىلاۋىنان تىس عيبادات ەتۋ ورىندارىن ارالاۋ, سەنىمسىز ءدىن ليدەرلەرىنىڭ جەكە ساباقتارى مەن دارىستەرىن تىڭداۋ كەزىندە تاپ بولۋى مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, بالاڭىز شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الاتىن بولسا, وندا اتا-انا بالاسىنىڭ قانداي ءدىني مەكەمەدە نەمەسە ءدىني ورتالىقتا وقىپ جاتقانىن ءبىلۋى كەرەك. مۇمكىندىگىنشە ءجيى باقىلاۋدا ۇستاپ, بالالارىنىڭ رەسمي مەدرەسەلەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارى قابىرعاسىندا وقىپ جاتقانىن انىقتاعانى ءجون. سونداي-اق, سەنىمسىز «حۇجىرالار» مەن «ماركازالارعا» ء(دىني مەكتەپتەر) بايقاماي ءتۇسىپ كەتپەۋىن دە ءجىتى قاداعالاپ وتىرعانى ابزال. جانە بالالارىنىڭ بوس ۋاقىتىن قالاي جانە كىممەن وتكىزەتىنى اسا ماڭىزدى.
ۇشىنشىدەن, اتا-انالار مەن جاستار شەتەلدىڭ كەيبىر ءدىني ۇيىمدارى اتتارىن ءارتۇرلى زايىرلى نەمەسە رەسمي اتاۋلارمەن جاسىراتىنىن بىلۋلەرى كەرەك. مىسالعا, اعىلشىن نەمەسە اراب تىلدەرىن, بيزنەس جۇرگىزۋ نەگىزدەرىن تەگىن ۇيرەتۋ كۋرستارى, ءوزىن ءوزى دامىتۋ, تانىمال پسيحولوگيا, شەشەندىك ونەر كۋرستارىنىڭ ارتىندا شەتەلدىك ازاماتتاردى ارباۋمەن اينالىساتىن دەسترۋكتيۆتى ۇيىمدار تۇرۋى مۇمكىن.
بارلىق اتالعان فاكتورلار دەسترۋكتيۆتى, سونىڭ ىشىندە ءدىني يدەيالار مەن كوزقاراستاردىڭ ەلىمىزگە ەنۋى مەن تارالۋ قاۋپىن تۋدىراتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ولار ءدىندارلارىمىزدىڭ اراسىندا وي مەن كوزقاراس قاقتىعىستارىنىڭ, قوعامىمىزدىڭ ازاماتتىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مورالدىق-ەتيكالىق ءومىر ءسۇرۋ ايالارىندا تەرىس قوعامدىق كوزقاراستىڭ تۋىنداپ, دامۋىنا اسەر ەتۋى ىقتيمال. مۇنىڭ ءبارى, ارينە, ءبىزدى قاتتى تولعاندىرادى, ءارى شەتەلدەگى ازاماتتارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك شارالارىن تەرەڭ زەرتتەۋگە ماجبۇرلەيدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 11-بابىنا سايكەس, مەملەكەتىمىز ءوز ازاماتتارىنىڭ قورعانىسى مەن قامقورلىعىن ەل شەكاراسىنان تىس جەرلەردە دە قامتاماسىز ەتەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى قازاقستاندىقتاردى شەت مەملەكەتتەردەگى ءتۇرلى داۋلى جاعدايلارعا نەمەسە جات ءدىننىڭ يدەولوگيالىق ارباۋىنا ءتۇسۋ جولدارىنان شەتتەتۋگە بار كۇش-جىگەرىن جۇمساپ وتىر. الايدا, مۇنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋدا اتا-انالار مەن ستۋدەنتتەردىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنىن تاعى دا اتاپ ءوتۋ كەرەك.
– ءدىن سالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىنگى العاشقى جىلدارى قازاقستاندىق جاستاردىڭ ءبىر بولىگى تەولوگيالىق ءبىلىم قۋىپ كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەرگە وقۋعا كەتتى. وسى ورايدا مەنىڭ بىرنەشە ماسەلەگە توقتالعىم كەلىپ وتىر.
اۋەلى ايتارىم, ءدىني ءبىلىمدى وتاندىق ءدىني وقۋ ورىندارىندا العان ماڭىزدى. اتا-انالار مەن ستۋدەنتتەر ساپالى ءدىني ءبىلىم الۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ دا مۇمكىندىكتەرى جوعارى ەكەنىن بىلۋلەرى كەرەك. بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا ءبىر يسلام ۋنيۆەرسيتەتى مەن توعىز مەدرەسە, بۇدان وزگە پراۆوسلاۆيە مەن كاتوليكتىك ءدىني سەميناريالار جۇمىس ىستەيدى.
پرەزيدەنتىمىز ن.ءا. نازارباەۆ ەلدىڭ قيىن ەكونوميكالىق جاعدايلارىنا قاراماستان, 1993 جىلدىڭ وزىندە الماتىدا «نۇر مۇباراك» ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىن اشقىزدى. العاش قۇرىلعان 2000 جىلدان قازىرگى كەزگە دەيىن ۋنيۆەرسيتەت ەلدىڭ بەلدى ءدىني وقۋ ورداسىنا اينالىپ ۇلگەردى. بۇگىندە اتالعان ءبىلىم وشاعى قازىرگى كۇننىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن جوعارى ءبىلىمدى ءارى بىلىكتى ءدىنتانۋشى, يسلامتانۋشى, اراب جانە اعىلشىن تىلدەرىنىڭ اۋدارماشىسى ماماندارىن دايارلاۋمەن اينالىسادى. وسى وقۋ ورىندارىنداعى بارلىق ءدىني, سونداي-اق, زايىرلى پاندەردى وقىتۋ باعدارلامالارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس دايىندالعان.
سونىمەن قاتار, زايىرلى ءبىلىم بەرۋدىڭ بولىگى رەتىندە ەلىمىزدە التى جوعارى وقۋ ورنىندا – ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دە, ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قارمۋ مەن «نۇر مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن شەت تىلدەرى جانە ىسكەرلىك كارەرا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدىنتانۋ ماماندارى دايارلانادى. اتالعان جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەتتىڭ تاپسىرماسىمەن 800 ستۋدەنت – بولاشاق ءدىنتانۋشىلار مەن يسلامتانۋشىلار ءبىلىم الۋدا. ءتۇيىپ ايتقاندا, بولاشاعىن ءدىنتانۋ مەن تەولوگيالىق ىلىمدەردى زەرتتەۋگە ارناعان قازىرگى جاستارعا ءوز وتانىندا كاسىبي ءبىلىم الۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى جاسالعان.
بۇگىندە مەملەكەت پەن وتاندىق وقۋ ورىندارىنىڭ تاراپىنان شەتەلدىڭ ءدىني وقۋ ورىندارىنان وتانعا قايتىپ ورالعان قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ ءدىني بىلىمدەرىن جالعاس-
تىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىرلەسكەن شارالار قولعا الىنىپ وتىر. وسى ورايدا, ءبىز اتا-انالاردان تاعى دا بالالارىنىڭ شەتەلدىڭ قانداي ءدىني ورتالىقتارىندا ءبىلىم الىپ جاتقانىن قاداعالاۋدى ءوتىنىپ سۇرار ەدىك. سەبەبى, مۇنىڭ جاستار مەن تۇتاس قازاقستان قوعامىنىڭ رۋحاني قاۋىپسىزدىگىنە ىقپال ەتەتىن ماسەلە ەكەنىن اتاپ كورسەتكىم كەلەدى.
شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الۋدى ماقسات ەتكەن جاس وتانداستارىمىزعا ايتارىم, ءدىني بىلىمگە قازاقستاننىڭ ءداستۇرلى كونفەسسيالارىنىڭ باعىتىنا ساي وقىتاتىن ءارى ولار ۇسىنعان ەلدەردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭداڭىزدار. ادەتتە, بۇلار – تەكسەرىلگەن, ءبىلىم بەرۋ مەن وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىن قاداعالاۋ سالاسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمشارتپەن نەگىزدەلگەن جوعارى وقۋ ورىندارى. اتاپ ايتقاندا, قازىرگى كەزدە قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى مەن ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ اتسالىسۋىمەن تۇركيا, مىسىر جانە رەسەيدىڭ بىرقاتار بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن كەلىسىمشارت ازىرلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
– ازاماتتارىمىزدى شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قانداي ءىس-شارالار قولعا الىنۋدا؟
– ازاماتتارىمىزدى شەتەلدە ءدىني ءبىلىم مەن وزگە دە سالالاردا ءبىلىم الۋ كەزىندە اقپاراتتاندىرۋ جانە قورعاۋ ءۇشىن ءدىن ىستەر كوميتەتى 2014 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەتەلگە ءبىلىم الۋعا شىعاتىن ازاماتتارىنا ارنالعان ءدىن ماسەلەلەرى بويىنشا جادىناما» اتتى قۇجات جاريالادى. قۇجات قازاقستاندىق جاستارعا شەتەلدە ءجۇرىس-تۇرىسىن رەتتەۋگە, ءارتۇرلى جاعدايلاردا دۇرىس ارەكەت ەتۋدى ۇيرەتۋگە ارنالعان. اتاپ ايتقاندا, جادىنامادا ازاماتقا شەتەلدە بولعان كەزىندە سول ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتارتىبىن, زاڭدارىن, داستۇرلەرى مەن سالتىن قۇرمەتتەۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالادى. سونىمەن بىرگە, ولارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى ەكەنىن, وزىندىك مادەنيەتىمىزدىڭ, تاريحىمىز بەن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ەشقانداي ەلدەن كەم ەمەس ەكەنىن ءارى ولاردى وقۋ جىلى بارىسىندا بەرىك ۇستانۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى.
ازاماتتارىمىز شەتەلدە بولعان كەزىندە قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىنداعى بەدەلى مەن شەتەلدىكتەردىڭ ەلىمىز تۋرالى ءتۇسىنىگىن وزدەرىنىڭ ءىس-ارەكەتى مەن مىنەز-قۇلقى ارقىلى قالىپتاستىراتىنىن ەش ۇمىتپاعان ءجون. سونىمەن قاتار, مەملەكەتىمىز شەتەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن جاستاردىڭ ەلىمىزدىڭ شەتەلدەگى ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىمەن تۇراقتى بايلانىسقا شىعىپ تۇرعانىن قالايدى. شەت مەملەكەتكە بارىپ ورنالاسقاننان كەيىن ستۋدەنت ۋاقىتتى ءبىر ايدان اسىرماي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگى نەمەسە كونسۋلدىعىنا كونسۋلدىق ەسەپكە تۇرۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە, ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىمىزبەن مۇمكىندىگىنشە تۇراقتى بايلانىستا بولىپ, ولار ۇيىمداستىراتىن قوعامدىق-مادەني ءىس-شارالارعا قاتىسۋى شارت.
بۇل – وتاندىق جاڭالىقتاردان حاباردار بولۋ, تۋعان جەرمەن بايلانىستى ۇزبەۋ ءۇشىن ماڭىزدى. دەگەنمەن, جادىنامانىڭ باستى ارتىقشىلىعى: وندا دەسترۋكتيۆتى ءدىني ۇيىمدار مەن اعىمدار قىزمەتىنىڭ ادىستەرىن انىقتاۋ بەلگىلەرى كورىنىس تاپقان. ياعني, دەسترۋكتيۆتى ۇيىمدارمەن قاتىناسقا تۇسكەن ازاماتتان العاشقى بەلگىلەردى تانىپ, ءتيىستى شارا قولدانۋ ءۇشىن كەلەلى كەڭەستەر بەرىلگەن.
«جادىناما...» ەلدىڭ بارلىق ايماقتارىنا تاراتىلعان ءارى قازاقستاننىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ, سونىمەن قاتار, ءبىلىم جانە عىلىم, سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ رەسمي سايتتارىندا قولجەتىمدى. سوندىقتان, ستۋدەنتتەر مەن ولاردىڭ اتا-انالارى جادىنامانىڭ مازمۇنىمەن تانىسىپ, كۇندەلىكتى ومىرىندە پايدالانىپ, باعىت-باعدار ەسەبىندە قولدانعانى ءجون دەپ بىلەمىن.
– شەتەلدەردە وقىپ جۇرگەن قازاقستان جاستارىنا قانداي ءتىلەك ايتار ەدىڭىز؟
– ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى ءبىلىمدى جاستارعا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان, جاستارىمىز قايدا وقىسا دا ساپالى ءبىلىم الۋعا ۇمتىلسىن, قازاقستان ازاماتى دەگەن اسقاق اتتىڭ بەدەلىن تومەندەتپەسىن, اتا-انا مەن ەلىنىڭ ءۇمىتىن اقتاسىن دەگىم كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن
سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان».