ايىم تىلەپبەرگەن: ءداستۇرلى ساداق اتۋ – دالدىك پەن بايسالدىلىق سپورتى

– ساداق اتۋ ونەرىمەن قاشاننان بەرى اينالىساسىز؟ العاشقى جارىسىڭىز ەسىڭىزدە مە؟

– برازيليانىڭ ريو-دە-جانەيرو قالاسىندا 2016 جىلى وتكەن جازعى وليمپيادا ويىندارى كوممەنتاتورلارىنان ساداق اتۋ سپورتىمەن كەز كەلگەن جاس مولشەرىندەگى ادامنىڭ اينالىسۋىنا بولاتىنىن ەستىدىم. كەلەسى كۇنى-اق استانادا ساداق اتۋمەن اينالىساتىن ورىن ىزدەپ تاپتىم. بىراق جاز ماۋسىمىندا جۇمىس ىستەمەيدى ەكەن, سوندىقتان قازان ايىنان باستاپ بارىپ, كلاسسيكالىق ساداق اتۋمەن اينالىسا باستادىم. ول كەزدە اپتاسىنا ءبىر-ەكى رەت, كەيدە ءبىر رەت قانا ۋاقىت تاۋىپ, حوببي رەتىندە شۇعىلداناتىنمىن.

ەسىمدە. 2019 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى ەدى. جارىسقا سپورتشى رەتىندە ەمەس, كومەكشى رەتىندە باردىم. كلاسسيكالىق ساداق اتۋداعى جارىس ەرەجەلەرىن, ۇپاي ساناۋ جۇيەسىن بىلەتىندىكتەن ۇيىمداستىرۋشىلارعا كومەكتەستىم.

سول جارىستا ۇلتتىق كيىم كيگەن, قازاقتىڭ ءداستۇرلى ساداعىن ۇستاعان سپورتشىلاردى كورىپ, قاتتى اسەرلەندىم. «بۇل سپورتپەن نەگە اينالىسپايمىن؟» دەپ ويلادىم. سۇراستىرا كەلە, قازاقستاندا ءداستۇرلى ساداق اتۋ ۇلتتىق ويىن دەڭگەيىندە عانا دامىپ جاتقانىن ءبىلدىم.

سول جىلى قۇرىلعان فەدەراتسياعا ۆولونتەر رەتىندە كومەكتەسە باستادىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ءداستۇرلى ساداق اتۋعا ءبىرجولا كوشىپ, جاتتىعا باستادىم.

فەدەراتسيا باسشىسى دياس احمەتوۆپەن بىرگە جارىستاردى ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسىپ, بىرنەشە جىل ىشىندە وسى سپورت ءتۇرىن رەسمي تۇردە تىركەۋگە ۇلەس قوستىق. ناتيجەسىندە, 2022 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ءداستۇرلى ساداق اتۋ قازاقستاندا رەسمي ۇلتتىق سپورت ءتۇرى بولىپ بەكىتىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە چەمپيوناتتار مەن كۋبوكتەر, ءتىپتى ازيا جانە الەم چەمپيوناتتارى وتكىزىلىپ تۇراتىنى ءمالىم.

– ەسىڭىزدە ەرەكشە قالعان جارىس تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.

– ەڭ ەسىمدە قالعانى – 2021 جىلى قىرعىزستانداعى العاشقى حالىقارالىق جارىسىمىز. ول پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭ ەدى. ءبىز كوماندالىق ەسەپتە ەكىنشى ورىن الدىق. 2022 جىلى IV دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىنا قازاقستاننان العاش رەت ۇزدىك 16 سپورتشى قاتارىنا كىردىك. سول جارىستا قاسىمحان قانات كۇمىس جۇلدە يەلەندى.

سول جىلى جاڭاوزەن قالاسىندا رەسپۋبليكالىق العاشقى رەسمي چەمپيونات ءوتتى. ءۇش ءتۇرلى نىسانادا – قازاق, تۇرىك, قىرعىز نىساناسىندا باق سىنادىق. مەن قازاق نىساناسىندا چەمپيون اتاندىم, ال قالعان ەكى نىسانادا قولا جۇلدە الدىم. بۇل جارىس مەن ءۇشىن ەرەكشە. ويتكەنى العاشقى رەسمي چەمپيوناتتا وزىمە قويعان ماقساتىمدى ورىندادىم, قازاق نىساناسىندا قازاق سپورتشىسى جەڭىسكە جەتۋ كەرەك جانە ول سپورتشى مەن بولۋىم ءتيىس دەگەن وي-ارمانىمدى جۇزەگە اسىردىم.

– كۇندەلىكتى جاتتىعۋلارىڭىزدى قانداي نىسانداردا وتكىزىپ جۇرسىزدەر؟

–  بۇرىن قىس مەزگىلىندە تەك «الاتاۋ» سپورت كەشەنىندە جاتتىعاتىنبىز. جاز ايلارىندا ترياتلون پاركىندە, قالانىڭ سىرتىنداعى الاڭداردا, مۇمكىندىك قايدا بولسا, سول جەردە جاتتىعىپ جۇردىك.

بىلتىردان بەرى بىزگە دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارى وتكەن الاڭدا جاتتىعۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى. بۇل – قازاقستانداعى العاشقى اشىق اسپان استىنداعى كاسىبي جابدىقتالعان جاتتىعۋ الاڭى.

مۇنداي الاڭدى ىستامبۇلدا الەم كۋبوگىندە كورگەن ەدىك. اكىمدىككە فوتوسۋرەتتەرىن كورسەتكەن سوڭ, ءدال سونداي ستاندارتپەن جاساپ بەردى. بۇل – اكىمدىك, مينيسترلىك جانە ۇلتتىق جانە ات سپورت تۇرلەرى ديرەكتسياسىنىڭ زور قولداۋىنىڭ ناتيجەسى. سونىڭ ارقاسىندا, وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن تالاي رەت وتكىزىپ, اسىرەسە الەمدىك جارىستار باستالار الدىندا دايىندىق دەڭگەيىمىزدى بىرنەشە ەسە ارتتىردىق.

– ساداق اتۋ سپورتىندا دەنە شىنىقتىرۋ مەن پسيحولوگيالىق دايىندىقتىڭ قايسىسى ماڭىزدىراق؟

– ەكەۋى دە بىردەي ماڭىزدى ءارى تەپە-تەڭ دەڭگەيدە بولۋى كەرەك. سەبەبى ءبىزدىڭ سپورت ءتۇرى جەكەلەي جارىستارعا نەگىزدەلگەن. بۇل جەردە فيزيكالىق دايىندىق قانا ەمەس, پسيحولوگيالىق-ەموتسيونالدىق تۇراقتىلىق تا اسا ماڭىزدى.

كورەرمەندەردىڭ, قارسىلاستىڭ كومانداسىنىڭ جانە باپكەرلەرىنىڭ ەموتسياسى مەن ايتقاندارىنا بەرىلمەۋ قاجەت, ياعني, ءوزىڭنىڭ ەموتسياڭا ەرىك بەرمەۋ كەرەك. مۇنداي تۇراقتىلىق تەك جارىس ۇستىندە ەمەس, ەڭ الدىمەن جاتتىعۋ بارىسىندا قالىپتاسادى.

جاتتىعۋ بويىنشا شامامەن 70-80% ۋاقىت فيزيكالىق دايىندىققا, 20-30% پسيحولوگيالىق تۇراقتىلىققا بولىنەدى. ال جارىس كەزىندە كەرىسىنشە – دايىندىقتىڭ 70-80%-ى ەموتسيونالدىق تۇراقتىلىققا باعىتتالادى. ال فيزيكالىق قيمىلدار – قالاي كوزدەيسىڭ-اتاسىڭ, ساداقتى قالاي تارتىپ, جەبەنى قالاي جىبەرەسىڭ – ءبارى اۆتوماتتانعان دەڭگەيدە بولۋى ءتيىس.

– جارىس باستالار الدىندا تولقۋ مەن قىسىمدى قالاي جەڭەسىز؟

– جارىستىڭ وزىنە ءتان ەموتسيونالدى اتموسفەراسى بار. تولقۋ مەن قىسىم مىندەتتى تۇردە بولادى. مۇنى جەڭۋ ءۇشىن اۋەلى ءوز ويىڭدى جيناقتاپ, ءوز ماقساتىڭا عانا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. مىسالى, ونعا دەيىن ساناۋ, ءدال قازىر نە ىستەپ جاتقانىندى ويلاۋ, «مەن بۇل جارىسقا نە ءۇشىن كەلدىم؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءبارى كوڭىلدى ءبىر نۇكتەگە شوعىرلاندىرۋعا سەپتەسەدى.

سىرتقى فاكتورلار دا اسەر ەتەدى, ونى دا مەڭگەرۋ كەرەك. مىسالى, جارىسقا بارعاندا تانىس سپورتشىلار كەلىپ, سويلەسكىسى كەلەدى, قۇشاقتايدى, بۇعان ەنەرگيا از كەتپەيدى. ال جارىس كەزىندە كوپ ەنەرگيا قاجەت. سوندىقتان ارتىق سويلەسۋدەن, ەنەرگيانى بوسقا جۇمساۋدان قاشقاقتايمىن. سونىمەن قاتار, جەبەلەردىڭ تولىق بولۋى, سۋ, تاماق, كۇن ىستىق بولسا – قولشاتىر, جاڭبىر بولسا – پلاشش, سونىمەن قوسا ءدۇربى, ورىندىق, العاشقى كومەككە ارنالعان زاتتار, ياعني, بارلىق قۇرال-جابدىقتىڭ دايىن بولۋىن الدىن الا تەكسەرۋ قاجەت.

بارلىعى دايىن ءارى ءوز ورنىندا ەكەنىن ءبىلۋ – جارىس الدىنداعى تولقۋ مەن قىسىمدى ايتارلىقتاي ازايتادى.

– ءسىزدى شابىتتاندىراتىن سپورتشىلار بار ما؟

– مەنى شابىتتاندىراتىن سپورتشىلاردىڭ ءبىرى – قىرعىز ەلىنەن ىنتىماق ءمۇرادىل ۇلى. ول – قىرعىزستاننىڭ 13 دۇركىن چەمپيونى, ءاردايىم ءوز تەحنيكاسىن جەتىلدىرۋگە ۇمتىلىپ جۇرەتىن سپورتشى. (جۇبايى دا ساداقشى). كەي جاعدايلاردا ءبىر-بىرىمىزگە قولداۋ كورسەتەمىز, سپورتشى رەتىندە عانا ەمەس, سپورتتىق مەنەدجەر جانە فۋنكتسيونەر رەتىندە دە ۇلگى تۇتارلىق ادام.

سونىمەن قاتار, رەسەيلىك اننا الەكسەەۆانى ەرەكشە اتاپ وتەر ەدىم. ول ايەلدەر كاتەگورياسىندا ونەر كورسەتەدى. مىسالى, قىرعىزستانداعى «يلبيرس-4» حالىقارالىق جارىسىندا فينالدا قىرعىزستاننىڭ №1 ساداقشىسى اسەل سادىروۆامەن كەزدەسكەندە 9 وقتىڭ بارلىعىن تيگىزدى. بۇل – ەموتسيونالدىق, پسيحولوگيالىق, فيزيكالىق تۇراقتىلىقتىڭ جوعارى كورسەتكىشى. ا.الەكسەەۆا دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىندا 4 ءتۇرلى جارىستان 3 مەدال جەڭىپ الدى.

ول ءاردايىم جەتىلۋگە ۇمتىلۋ كەرەك ەكەنىن, جەتىستىكتىڭ شەكسىز ەكەنىن دالەلدەيتىن سپورتشى. ونىڭ اكەسى رەسەيگە جاپون ساداق اتۋ ءداستۇرىن الىپ كەلگەن, وسى باعىتتا مەكتەپ اشقان ادام. ا.الەكسەەۆا جاپونداردىڭ ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ مادەنيەتى مەن ۇستامدىلىق پرينتسيپتەرىن ءداستۇرلى ساداق اتۋ تەحنيكاسىنىڭ نەگىزىنە اينالدىرعان.

مەن ءۇشىن بۇل ۇلكەن ۇلگى. مەن اننا الەكسەەۆا سياقتى بولامىن دەپ ايتپايمىن, بىراق وزىمە عانا ءتان, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن, ەرەكشە ساداق اتۋ ءستيلىمدى قالىپتاستىرۋدى ماقسات ەتەمىن. بولاشاقتا «بۇل – ايىم تىلەپبەرگەننىڭ اتۋ ءستيلى» دەپ تانيتىنداي دەڭگەيگە جەتكىم كەلەدى.

– ساداق اتۋ سپورتىنىڭ ەلىمىزدەگى دامۋ دەڭگەيىن قالاي باعالايسىز؟

– قازاقستاندا ءداستۇرلى ساداق اتۋ قارقىندى دامىپ كەلەدى. 2019 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق فەدەراتسيا قۇرىلعان كەزدەن 2022 جىلعا دەيىنگى ءۇش جارىم جىلمەن قازىرگى 2022 جىلدان بەرگى ءۇش جارىم جىلدى سالىستىرساق, ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي.

2022 جىلى ءداستۇرلى ساداق اتۋ رەسمي تۇردە سپورت ءتۇرى بولىپ بەكىتىلدى. سول كەزدەن باستاپ قارجىلاندىرۋ ارتتى: تەك ۇلتتىق قۇراما عانا ەمەس, جەرگىلىكتى كوماندالار دا اكىمدىكتەر تاراپىنان قولداۋ الا باستادى. بۇگىندە رەسپۋبليكالىق-حالىقارالىق جارىستار وتكىزىلىپ, سپورتشىلارىمىز شەتەلگە شىعىپ ءجۇر. قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىر بولىگى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن, ەندى ءبىر بولىگى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلىپ, جارىستارعا قاتىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىر.

مەن ءوزىم فەدەراتسيانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى دياس احمەتوۆتىڭ كەڭەسشىسى ءارى حالىقارالىق جانە ستراتەگيالىق دامۋ جونىندەگى جاۋاپتى تۇلعامىن. 2024 جىلدىڭ مامىرىندا تۇركيانىڭ ىستامبۇل قالاسىندا وتكەن جيىندا 14 مەملەكەت وكىلدەرىمەن بىرگە دۇنيەجۇزىلىك فەدەراتسيا قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدىق. ونىڭ شتاب-پاتەرى ىستامبۇلدا ورنالاسادى.

سول جىلى ماۋسىم ايىندا وڭتۇستىك كورەيانىڭ ۋلسان قالاسىندا وتكەن جيىندا 43 مەملەكەت قاتىسىپ, تاعى ءبىر دۇنيەجۇزىلىك فەدەراتسيا قۇرۋ تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويىلدى. قازىر ىستامبۇلدا قۇرىلعان جانە وڭتۇستىك كورەيا باستاماسىمەن قۇرىلعان ەكى فەدەراتسيانى بىرىكتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

قازىر سپورتشىلاردى عانا ەمەس, حالىقارالىق دارەجەدەگى تورەشىلەردى دايىنداۋ جۇمىسى دا باستالدى. ءداستۇرلى ساداق اتۋ بۇگىندە وليمپيادالىق سپورت تۇرلەرىمەن قاتار ۇلتتىق سپورتتىڭ جەتەكشى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى.

– الداعى ماقساتتارىڭىز قانداي؟

– جالپى ءداستۇرلى ساداق اتۋ ادامعا سابىرلىلىق پەن تالداۋ جاساۋ قابىلەتىن دارىتادى. الداعى ماقساتىم بارلىق جارىستاردا جەڭىمپاز اتانۋ. سونىمەن قاتار, ءداستۇرلى ساداق اتۋ جانە جالپى ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمىنا ارنالعان ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىمدى تولىق اياقتاۋ. (تاريح فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگىمىن, بيىل  دوكتورانتۋرانى ءتامامدادىم).

ۇلتتىق سپورت سالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن مامان, عالىم رەتىندە قالىپتاسۋ – قازىرگى ەڭ باستى ماقساتتارىمنىڭ ءبىرى.

- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!