بۇگىنگى تسيفرلىق ءداۋىر ادام ساناسىنا اقپاراتتى مولىنان ءسىڭىرىپ, ونىڭ پايداسى مەن زيانىن قاتار تيگىزەتىن الەمدىك جۇيەنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالدى. سمارتفونىمىزعا ءسات سايىن كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان نەبىر حابارلاما, ۆيدەو, ءتۇرلى ماتىندەر, الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالار ويىمىزدى ۇشتاپ, دۇنيەتانىمىمىزدى كەڭەيتىپ, ءتىپتى ارەكەتىمىزدى قالىپتاستىرىپ جاتقانى بەلگىلى. دەگەنمەن بۇل ءۇردىس بىزگە جاڭا مۇمكىندىك اشىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار تەگەۋرىندى سىن-قاتەرلەر دە الىپ كەلدى.
جالپى, الەمدىك تسيفرلىق كەڭىستىكتىڭ شەكسىز قوزعالىسىندا ۇلتتىق مۇددەنى, تىلدىك جانە مادەني بىرەگەيلىگىمىزدى, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاۋ مىندەتى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋگە ءتيىس. بۇل – جاڭا ءداۋىردىڭ سىناعى. اقپاراتتىق كەڭىستىگىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى, وتاندىق باق-تىڭ دامۋى, جاستاردىڭ مەديا ساۋاتتىلىعى ماڭىزدى. ويتكەنى بۇگىنگى تسيفرلىق ونىمدەردى كوبىنە جاس بۋىن تۇتىنادى. بىراق ولار ۇزدىكسىز قابىلداپ جاتقان اقپاراتىن ءاردايىم سىني تۇرعىدان تالداي المايدى. سول سەبەپتى ساپالى, ەتيكالىق, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن كونتەنتتى قالىپتاستىرۋدى تەك مادەني مىندەت ەمەس, بولاشاققا باعىتتالعان ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيا دەپ قابىلداعان ءجون.
كونتەنتتى ءوندىرۋ ەمەس, ونى زاماناۋي فورماتقا بەيىمدەۋ, جاستار اۋديتورياسىنا جەتكىزۋ, ولاردىڭ سىني ويلاۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ دا ماڭىزدى. بۇل مىندەتتەر پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىندا دا ايقىن كورسەتىلگەن. ياعني تسيفرلىق ترانسفورماتسيا مەن مەديا سالاسىن دامىتۋ – ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى.
تاياۋدا سەناتتىڭ الەۋمەتتىك دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «اقپاراتتىق كەڭىستىكتە ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋ: باق-تىڭ كونتەنت ساياساتىن جانە ونلاين-پلاتفورمالاردى جەتىلدىرۋ, ساپالى وتاندىق كونتەنتتى دامىتۋ تەتىكتەرى» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. جيىندا ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن قورعاۋ, ۇلتتىق مەديا ءونىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە تسيفرلىق پلاتفورمالاردا ۇلتتىق مۇددەنى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. بۇگىنگى اقپاراتتىق كەڭىستىك بۇرىنعىدان وزگەشە ەكەنى راس. جۇرتشىلىق جاڭالىقتار مەن بەينەجازبالاردى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ونلاين-پلاتفورمالاردان الادى. اسىرەسە TikTok, Instagram, Facebook, YouTube, Telegram كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى.
تسيفرلىق مەديا جاڭا مۇمكىندىكتەردى ۇسىنسا دا, قاۋىپتەردى دە بىرگە الىپ كەلەتىنىن جوعارىدا ايتتىق. اتاپ ايتساق, جالعان اقپارات, ترانسشەكارالىق كونتەنتتىڭ ىقپالى قوعامعا تەز تارايدى. مىسالى, وسى جىلدىڭ باسىنان ينتەرنەتتى مونيتورينگىلەۋ بارىسىندا 96 730 قۇقىققا قايشى ماتەريال انىقتالىپ, ونىڭ 25 689-ىنا قولجەتىمدىلىك شەكتەلگەنى, 71 041 ماتەريال بويىنشا 3 437 ەسكەرتۋ حات جولدانعانى ەلىمىزدە اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ قانشالىقتى جىلدام وزگەرىپ وتىرعانىن ناقتى كورسەتەدى.
سەناتتىڭ سالالىق مينيسترلىكپەن جانە مەديا ساراپشىلارىمەن وتكىزگەن دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسى ءدال وسى ماسەلەنى اشىق كورسەتتى. قاتىسۋشىلار ۇلتتىق مەديا سالاسىنداعى پروبلەمالاردى بىرنەشە نەگىزگى باعىت بويىنشا تالقىلادى.
حالىق, اسىرەسە جاستار, ۇلتتىق تاريحتى, رۋحاني قۇندىلىقتاردى, ايتۋلى تۇلعالاردى تسيفرلىق فورماتتا كورگىسى كەلەدى. قازاق تىلىندەگى جاڭا سەريالدار, پودكاستتار, بەينەروليكتەر جاستار اراسىندا بەلسەندى قارالادى. بىراق ولاردىڭ ءالى دە بولسا سانى از, تارالۋى شەتەلدىك پلاتفورمالارعا قاراعاندا شەكتەۋلى. دوڭگەلەك ۇستەلدە كونتەنتتىڭ كوركەمدىك, تەحنيكالىق, ستسەناريلىك دەڭگەيىن كوتەرۋ, كوممەرتسيالىق مودەلدەردى جەتىلدىرۋ, وڭىرلىك ايىرماشىلىقتاردى جويۋ ماڭىزدى ەكەنى اتالىپ ءوتتى. بۇل ۇلتتىق مەديا ءونىمنىڭ تارتىمدىلىعىن, اۋديتورياعا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ناقتى قادامدار بولىپ وتىر.
جيىندا شەتەلدىك پلاتفورمالارمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋدىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ قاجەتتىگى تالقىلاندى. بۇل مودەل اۆتورلىق قۇقىقتى, دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋدى, ۇلتتىق زاڭنامانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. ونلاين پلاتفورمالار يەلەرىنىڭ وكىلدىكتەرىن تىركەۋ, ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇقىققا قايشى كونتەنتتى جويۋ بويىنشا نۇسقامالارىن ورىنداماعان جاعدايدا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ, سونداي-اق اۋديوۆيزۋالدى پلاتفورمالاردى (OTT-سەرۆيستەر) زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەۋ ماسەلەلەرى قارالدى.
بۇل شارالاردىڭ قاجەتتىگى قازىرگى اقپاراتتىق احۋالدان تۋىندايدى. الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ستريمينگتىك پلاتفورمالار ارقىلى جىلدام تارالاتىن جالعان اقپارات نەمەسە ءمانيپۋلياتيۆتى كونتەنت ۇلتتىق بىرلىككە, ۇلتتىق بىرىزدىلىككە, قوعامدىق سەنىمگە قاۋىپ توندىرەدى. سونىمەن قاتار شەتەلدىك پلاتفورمالار كوبىنە كوممەرتسيالىق ماقساتتا جۇمىس ىستەيدى دە, ۇلتتىق كونتەنتتىڭ تارالۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر پلاتفورمالار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى ءوزارا ارەكەتتى ناقتىلاپ, ۇلتتىق مەديا ءونىمنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بۇل قادام ۇلتتىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرىپ, وتاندىق كونتەنتتىڭ اۋديتورياعا جەتۋىن وڭتايلاندىرادى.
جالعان اقپاراتقا قارسى كۇرەس – ۇلتتىق مەديا قورعانىنىڭ باستى بولىگى. مىسالى, «24KZ» تەلەارناسىندا اپتالىق «Fact Check» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلىپ, 20-دان استام شىعارىلىم جارىق كوردى. «قازكونتەنت» بازاسىندا «FakeDetector» جوباسى ىسكە قوسىلىپ, 146 اۋديوۆيزۋالدى كونتەنت فاكتچەكينگتەن ءوتتى. سونىمەن قاتار «NoFake» جوباسى جالعان اقپاراتقا قارسى ءپوزيتيۆتى نارراتيۆتەر قۇرۋعا باعىتتالعان. مەكتەپتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە مەديا ساۋاتتىلىق باعدارلامالارىن جۇيەلى تۇردە ەنگىزۋ جاستارعا اقپاراتتى سىني تۇرعىدان قابىلداۋدى ۇيرەتىپ, تسيفرلىق كەڭىستىكتە ساۋاتتى ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
دوڭگەلەك ۇستەل قورىتىندىسى بويىنشا, ۇلتتىق كونتەنتتىڭ دامۋى مەن اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وتاندىق كونتەنتتى قولداۋ, دامىتۋ, تسيفرلىق جانە يننوۆاتسيالىق شەشىمدەرگە باسىمدىق بەرۋ, زاڭنامالىق رەتتەۋ جانە جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ, مەديا ساۋاتتىلىق پەن ەتيكانى قالىپتاستىرۋ, ۇلتتىق ەرەكشەلىك پەن مادەني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ سىندى بىرقاتار ماڭىزدى باعىت ايقىندالدى.
وسى باعىتتار ارقىلى ۇلتتىق مەديا مەن كونتەنت ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى ارتادى, شەتەلدىك ىقپال مەن جالعان اقپاراتقا قارسى تۇراقتىلىق كۇشەيەدى.
ۇلتتىق مەديا ءونىمدى دامىتۋدا شەتەلدىك تاجىريبەلەر ماڭىزدى ۇلگى بولىپ سانالادى. فرانتسيادا «Netflix» جانە باسقا حالىقارالىق پلاتفورمالارعا فرانتسۋز تىلىندەگى كونتەنتتىڭ كەمىندە 30%-ىن قامتۋ مىندەتتەلگەن. سونىمەن قاتار تابىستىڭ ءبىر بولىگىن ۇلتتىق فيلمدەر مەن سەريالدارعا ينۆەستيتسيالاۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇل ءتاسىل ۇلتتىق ءتىل مەن مادەنيەتتى ساقتاۋ جانە حالىقارالىق نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتىلىك جاساۋعا باعىتتالعان.
تۇركيا ءوز تاريحي سەريالدارى ارقىلى ۇلتتىق ءنارراتيۆتى كۇشەيتىپ, مادەني ىقپال ورناتتى. وڭتۇستىك كورەيا «K-content» ستراتەگياسى ارقىلى مادەنيەت پەن ەكونوميكانى بىرىكتىرىپ, الەمدىك برەندكە اينالدىردى (BTS, «Squid Game»). بۇل مىسالدار كورسەتكەندەي, ۇلتتىق كونتەنتتى جۇيەلى تۇردە قولداۋ مەملەكەتكە مادەني ديپلوماتيانى كۇشەيتۋگە, ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ال قىتاي كونتەنتتى سۇزگىلەۋمەن شەكتەلمەي, ءوز ينفراقۇرىلىمىن – WeChat, Douyin, Bilibili سياقتى ەكوجۇيەلەردى قالىپتاستىرىپ, تسيفرلىق مەديانى ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن قولدانۋ مودەلىن كورسەتتى.
بىزدە ينفراقۇرىلىم بار بولعانىمەن, يدەيالىق كونتەنت يادروسى ءالى قالىپتاسۋ ۇستىندە. سوندىقتان شەتەلدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ۇلتتىق مەديا ساياساتى ساپالى جانە تارتىمدى كونتەنت قالىپتاستىرۋعا نەگىزدەلۋگە ءتيىس.
ءبىزدىڭ ەلدە دە ۇلتتىق كونتەنتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە تسيفرلىق مەديا سالاسىن رەتتەۋ باعىتىندا بىرقاتار زاڭنامالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قادامدار جاسالدى. وتكەن جىلى قابىلدانعان «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ باق قىزمەتىن جىلدام قاراۋ مەرزىمىمەن, سۋيتسيد جاساۋ تاسىلدەرىن ناسيحاتتاۋعا تىيىم سالۋ جانە جۋرناليستەردىڭ ەتيكالىق كودەكسىن بەكىتۋ ارقىلى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار OTT-سەرۆيستەردى رەتتەۋ جانە ونلاين پلاتفورمالارمەن ءوزارا ارەكەتتەستىكتى قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرىن زاڭدىق تۇرعىدا جەتىلدىرۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل ۇلتتىق مەديانىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
ايگۇل قاپباروۆا,
سەنات دەپۋتاتى