جانعا جايلى جاسىل جەلەك

كوكشەتاۋ دەسە كوز ال­دىڭا كوگىلدىر ساعىم كومكەرگەن كوركەم دالاداعى ماڭگى جاسىل قاراعاي, ۇشار باسى اقشا بۇلتتاردىڭ باۋىرىن ايمالاعان ءزاۋلىم تەرەك, قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭدار ەلەستەر ەدى. ايتسە دە, سىڭسىعان ورماننىڭ سىباعاسى بار تاراپقا بىردەي بۇيىرماعان. بۇلاندى ورماندارىمەن قويىنداسىپ جاتقان مەڭىرەۋ, بۋراباي باۋرايىنداعى جاقپار تاستاردى قاق جارىپ وسكەن قالىڭ قاراعايلى, سارى ساعىمى كىلكىگەن ساندىقتاۋ ءوڭىرى بولماسا, وزگە ءوڭىردىڭ ءوڭى جۇدەۋ. جاڭا جوبا ساتىمەن ساباقتالسا, جالعىز اقمولا ايماعى عانا ەمەس, بار قازاقتىڭ دالاسى جاسىل جەلەككە مالىناتىنداي-اق.

اۋدانداعى 19 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتۋ­عا لايىق قوماقتىسى دا – وسى «قازاقستان ورمانى» جاۋاپ­كەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى. قازىر سەرىكتەستىكتە اۋىلدىڭ 35 تۇرعىنى تياناقتى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. 2027 جىلى 150 تۇر­عىندى تۇراقتى جۇمىسپەن قام­تىماق. ورتاشا ايلىق مولشەرى – 250-300 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە. اۋىل تۇرعىندارىنا ءتاپ-ءتاۋىر تابىس, ونىڭ ۇستىنە تازا اۋا, جانعا جايلى جۇماق مەكەننىڭ ءبىر پۇش­پاعى. ءتورت قۇبىلاسى تەگىس جاسىل وسكىن.

كاسىپورىننىڭ قۇرىلتاي­شىسى – جانار-جاعارماي وندى­رەتىن «قازمۇنايحيم» كومپانيالار توبى. كومپانيا باسشىلارى وزدەرىنىڭ ەكولوگيالىق جاۋاپ­كەرشىلىكتەرىن وسىلايشا تانىتىپ وتىر. قازاقتىڭ «الاعان قولىم بەرەگەن» دەگە­نىنە كەلەدى. شىنىندا دا, ءتول تابيعاتىمىزدىڭ كول-كوسىر باي­لىعىن پايدالانعاننان كەيىن سول تابيعاتقا دا جاناشىرلىق جاسالۋى كەرەك قوي. دەمەك جار­قىن جوبانىڭ استارىندا ادامگەرشىلىك, ىزگىلىك ىزەتتەرى جاتىر. الداعى ماقسات – بولا­شاقتاعى بەس جىلدىڭ ىشىندە التايدان اتىراۋعا دەيىنگى تۇلپاردىڭ تۇياعىن توزدىراتىن, سۇڭقاردىڭ قاناتىن تالدىراتىن سايىن دالاعا كوپتەپ كوشەت ەگۋ. الدىمەن تابيعاتتىڭ تىنىسىن, توپىراقتىڭ قۇنارىن زەردەلەگەن. اعاش اتاۋلىنىڭ ءبارى بىردەي ەمەس, قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, تاڭداپ, تالعاپ قانا وسپەك. ءتىلىن تاپقان عانا قارا جەرگە ەككەن كوشەتىنىڭ بوي سالىپ, بايتەرەككە اينالعانىن كورە الادى.

ورمانشى اتاۋلى جەمىس اعاشىن ەكسە, قاشان سونىڭ جاپىراق جا­يىپ, جەمىسىن بەرگەنىن ساعىنىپ, سارعايىپ توسادى. قازىر تالىمباقتا جۇمىس ىستەيتىن ادامدار وسىنداي كۇيدە. بەل بۋىپ كىرىسكەن سوڭ, بۇل تاراپتاعى بار ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, تياناقتى ەڭبەك ەتۋگە تىرىسىپ جاتىر. جاڭا جوبا 2027 جىلى تولىق اياقتالماق.

كاسىپورىن ديرەكتورى قۋات ەرعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, «قازاقستان ورمانى» – بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى جەمەكەنشىك تالىمباق. تالىمباقتىڭ جۇمىسىنا 1,2 ميلليارد تەڭگە قاراجات جۇمساپ ۇلگەرىپتى. وندىرىستىك بازا شور­تاندى اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە. ەكى ماۋسىم ىشىندە قيساپسىز جۇمىس اتقارىلعان. قاي تۇسىنا قاراساڭ دا, ۇقىپتى قولدىڭ تابى انىق بىلىنەتىن الاڭقايلاردا بيىكتىگى كوپ-كورىم, 2,5 ميلليون ءارتۇرلى اعاش كوشەتتەرى بوي سالىپ ءوسىپ تۇر. وسى كوشەت تۇقىمدارىنىڭ باسىم بولىگىن تالىمباق جۇمىسشىلارى وزدەرى جيناپتى. ۇمىتتەرىنە وراپ, الاقاندارىمەن ايالاپ, قارا جەردىڭ قويناۋىنا سىڭىرگەن. ماڭداي تەرلەرىمەن سۋارعان.

اعاش تۇرلەرىنىڭ دە سان الۋان ەكەندىگىن ايتتىق. ونىڭ ىشىندە وتە پايدالىلارى دا بار. ماسەلەن, مىنا ءبىر بۇتا تەكتەستەرى شاڭ-توزاڭدى جۇتىپ قويادى ەكەن. مىنا ءبىر بۇتالار دىبىستى باسەڭدەتەدى. وسى ءبىر جان جادىراتار جاڭالىقتى ەستىگەن كەزدە كوكشەتاۋداعى جاز بويى اق مامىققا وراپ تاستايتىن تەرەكتەردىڭ ويعا ورالعانى. پايداسى جوق, جۇرتقا زيانى مول مۇنداي اعاشتاردى زامانىندا نەگە ەكتى ەكەن؟ ءسال عانا ءلۇپ ەتىپ جەل سوقسا بولدى, تەرەكتىڭ بۇتاعىندا تۇنىپ تۇرعان اق مامىق لىپ ەتىپ جەرگە تۇسەدى. ءاپ-ساتتە «بوران» باس­تالادى. قاردىڭ ەمەس, ۇلپىلدەگەن مامىقتىڭ بورانى. قانشاما ادامدار اللەرگيا... ويىن بالالارى شىرپىنى تۇتاتىپ جىبەرسە, جالىنى بۇرق ەتە تۇسەدى. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا ءورت قاۋپىن ورشىتەتىن دە وسى مامىق. قالا باسشىلىعى جاڭا جوبانى دامىتىپ, كەلەسى جىلى قاۋقيىپ تۇرعاننان باسقاعا قاۋقارى جوق قاپتاعان تەرەكتى قىرقىپ تاستاپ, شاڭدى جۇتاتىن, دىبىستى باسەڭدەتەتىن بۇتالاردى ەگىپ تاستاسا, تاماشا بولماس پا ەدى.

كوشەتتەر بالعىن كۇيىندە. وتكىر جەلدەن قورعاۋ ماقساتىندا كەيبىر القاپتاردى جاۋىپ تاس­تاپتى. العاشقى لەگىن ساتا باس­تاعان. تاجىريبە ءۇشىن الما اعاش­تارىن دا وتىرعىزىپتى. اعاش كوشەتتەرىنەن بولەك, التى ءتۇرلى ساندىك گۇل ءوسىرۋدى قولعا الىپتى. ونىڭ ىشىندە جەرسىنۋى جاعىنان جاقسىسى – گورتەنزيا گ ۇلى. كوز جاۋىن الاتىن القىزىل گۇل ماۋسىم ايىنان قىركۇيەكتىڭ سوڭىنا دەيىن شەشەك اتىپ تۇرادى ەكەن.

«بۇل جەردىڭ توپىراعى سار­عىشتاۋ, قۇنارى دا ماقتارلىق ەمەس, سوندىقتان كوپ ۋاقىتىمىزدى كوشەت ەگەتىن الاڭقايلاردى دايىنداۋعا جۇمسادىق. ساندىك پاۆلونيا ەگىپ ەدىك, جەرسىنبەدى. سەكسەۋىل ەگىپ ەدىك, قۋراپ قالدى. شاماسى, سولتۇستىك, ورتالىق ايماقتىڭ تابيعاتىنا كوندىگەتىن كوشەت تۇرلەرىنە يەك ارتۋىمىز كەرەك شىعار», دەيدى تالىمباقتىڭ اگرونومى ەرنازار سەرىكباەۆ.

سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»

بۇگىندە كومپانيانىڭ باستى تاپسىرىس بەرۋشىسى – «استانا زەلەنستروي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى. ولار قالانى كوركەيتۋ ماقساتىندا كوشەتتەر ساتىپ الىپ جاتىر.

«تەحنولوگيا تاراپىنان كەرەمەت  قۇپيا ەشتەڭە جوق, – دەيدى اگرونوم. – توپىراققا تۇقىم سىڭىرگەننەن كەيىن تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن قولدانامىز. كەيىن كوشەتتەردى باسقا الاڭقايعا ورنالاستىرامىز. بۇل ارادا ءبىر-ءبىرىنىڭ اراسىنداعى اراقاشىقتىقتى ساق­تاۋ كەرەك. تابيعاتقا توسەلۋ ماۋسىمى – جاۋاپتى كەزەڭ. ءاربىر كوشەت  جاڭا جاعدايدى جاتىرقاپ وسەدى. كوشەتتەرگە جەل دە, بوتەن دىبىس تا اسەر ەتەدى. كولىكتەردەن شىعاتىن ءتۇتىن دە بوي سالىپ وسپەي جاتىپ تۇنشىقتىرىپ تاستاۋى عاجاپ ەمەس. مىنە, وسىنداي تالاپتاردىڭ ءبارى ساقتالسا عانا وسەدى».

سۋدى ۇنەمدەۋ دە ۇنەمى نازاردا. 12 مىڭ تەكشە مەتر سۋ سىيا­تىن ور دايىندالعان. قار سۋى وسىندا قۇيىلماق. ۇڭعىما­دان ۇزدىكسىز اققان سۋ دا ەسەلەپ وتىرادى. جينالعان سۋ كۇن ساۋلەسىمەن جىلىنادى. اشىق الاڭقايدا بولعاندىقتان, وت­تەگىمەن تولىقتىرىلىپ تۇرادى. جەراستى سۋى مول بولعاندىق­تان, تالىمباقتاعى كوشەتتەردىڭ ىلعالدان تارىعۋى مۇمكىن ەمەس. وردى تولتىرۋ ءۇشىن جەتى بىردەي ۇڭعىما قازىپ تاستاپتى. سۋىن ءىشىپ كوردىك, تاپ-تازا, ءموپ-ءمولدىر. تالىمباق باسشىلارى تاعى ءتورت ۇڭعىما قازباق. 

الداعى ۋاقىتتا «قازاقستان ورمانى» سەرىكتەستىگى تاعى ءبىر جاڭا جوبانى جۇزەگە اسىرامىز دەپ نيەتتەنىپ وتىر. ەكى گا جەرگە ون جىلىجاي ورنالاستىرىلماق. جىلىجايدا قىزاناق, قيار, شال­قان ءتارىزدى كوكونىستەر وسىرىلمەك. ق.ەرعاليەۆ جاڭا جوبانىڭ تابىستى بولارىنا سەنىمدى.

«جىلىجايدا وسىرىلگەن كو­كونىس­­تەر بۇگىنگى نارىق باعاسى­نان الدەقايدا ارزانعا ساتىلادى, – دەي­دى ول. – سوندا تۇرعىندار جۇمى­سىمىزدىڭ جەمىسىن كورەدى».

سەرىكتەستىك جاڭا ينۆەستيتسيا­لىق جوبانىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن دايىنداپ جاتىر. بۇل تاراپتاعى ماسەلە ويداعىداي شەشىلسە, مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزىلمەك. العاشقى ءونىمدى 2026 جىلى الا باستايمىز دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. قىرۋار ءىس ساتىمەن ساباقتالسا, ەلگە يگىلىك بولارى ءسوزسىز. ينۆەستيتسيانىڭ ءيىنىڭدى كوتەرەر قۋاتى دا وسى.

اقمولا وبلىسى,

شورتاندى اۋدانى