«جەرى بايدىڭ ەلى باي» دەگەن, سوڭعى جىلدارى سارىسۋ اۋدانىنىڭ جەراستى بايلىعىن يگەرۋگە كوپتەپ كەلە باستاعان ينۆەستورلاردىڭ ارقاسىندا بۇل ءوڭىر ەڭسەسىن تىكتەپ, تىرشىلىگىن ءبىرشاما تۇزەپ الدى. ەندەشە, سارىسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى قاناتبەك مادىبەكپەن اڭگىمەمىز وسى ايماقتىڭ قازىرگى جاعدايى تۋراسىندا بولدى.
– قاناتبەك قايشىبەك ۇلى, اۋداندا اگرارلىق سەكتوردى دامىتۋ بارىسىندا نە ىستەلىپ جاتىر؟ اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدە قانداي وڭ ناتيجەلەر بار؟
– اۋىلدىڭ بولاشاعى – ايماقتىڭ, ءوڭىردىڭ بولاشاعى. سارىسۋ – اگرارلىق اۋدان. اۋدان حالقىنىڭ 50 پايىزى اۋىلداردا تۇرادى. بيىل بارلىعى 17,0 مىڭ گەكتار جەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ورنالاستىرىلدى. بۇل وتكەن جىلدان 649 گەكتارعا, جوسپاردان 2,4 مىڭ گەكتارعا ارتىق. اۋدانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىندا بارلىعى 370 تراكتور بار. ولاردىڭ 90,0 پايىزى تولىعىمەن كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا قاتىستىرىلدى. 2015 جىلى ەگىن شارۋاشىلىعىن 52,4 ملن. تەڭگەگە سۋبسيديالاۋ جوسپارلانىپ وتىر
– اۋىلدا وندىرىلگەن ءونىمدى سول جەردە وڭدەۋ, تابىس كوزىنە اينالدىرۋعا قول جەتكىزۋ ماسەلەنىڭ ناقتى شەشىمى بولار ەدى. مۇنىڭ نەگىزى اۋىلدى يندۋستريالاندىرۋدا جاتىر. بۇل باعىتتا قولعا العان ءتىرلىك بار ما؟
– ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتى جىلدىعىندا قۇنى 360,0 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن «اسىل-تۇز» كومپانياسى تۇز زاۋىتى قۇرىلىسىنىڭ جوباسىن ۇسىنۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا قۇجاتتارى رەسىمدەلۋ ۇستىندە. سونىمەن قاتار, «نار» جانە «جاڭاتاس ۆەس» جشس-لار جەلدەن ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ جوبالارىن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزۋدى جوسپارلاۋدا. اۋدان اۋماعىنان يندۋستريالىق اۋماق قۇرۋعا 60 گەكتار جەر بولىنگەن. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلىپ جاتقان يندۋستريالىق ايماقتا 12 جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اساتىن بولادى, جالپى قۇنى 1,2 ميلليارد تەڭگە. اۋماقتا كىرپىش, اس تۇزىن ءوندىرۋ, اسفالت-بەتون زاۋىتتارى جانە تاعى باسقا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ كوزدەلۋدە. بۇگىنگى ۋاقىتتا وسى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قۇرىلىستارىن سالۋعا جەر ۋچاسكەلەرى اۋكتسيون ارقىلى ساتىلىپ بەرىلىپ جاتىر.
– سارىسۋدىڭ توسكەيىن ءتورت ءتۇلىك مالعا تولتىرۋدىڭ قادامدارى جاسالىپ جاتقان بولار. بەرەكەلى تىرلىككە بەيىمدەلگەن ءىس-ارەكەتتەردىڭ بارىسى قانداي؟
– اۋداندا مال باسى تۇراقتى وسۋدە. بيىل ءىرى قارا 18,2 مىڭ باسقا, قوي-ەشكى 227,6 مىڭ باسقا, جىلقى 5,3 مىڭ باسقا, تۇيە 1,8 مىڭ باسقا, قۇس 22,3 مىڭ باسقا ءوستى. مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ جانە ءونىمىن مولايتۋ ەرەكشە نازارعا الىنىپ وتىر. بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەر دە بارشىلىق. اتاپ ايتقاندا, 6 اۋىلدىق ايماقتا 1750 باس ۋاق مال مەن 20 باس ءىرى قارا مالىن بورداقىلاۋ ورىندارى بار. جاڭاتاس قالاسىنان 1 مال بورداقىلاۋ الاڭىنان قۇرىلىسى اياقتالىپ, قاجەتتى قۇجاتتارى رەسىمدەلۋدە. 3 مىڭ باسقا ارنالعان مال بورداقىلاۋ الاڭىن سالۋعا 5 گەكتار جەر رەسىمدەلدى. اۋدانداعى مال بورداقىلاۋ الاڭدارىنان ەسەپتىك ءنومىر الۋ جونىندە جۇمىستار ءجۇرگىزىلۋدە. اۋدان كولەمىندە 2 مال سويۋ الاڭى جۇمىس ىستەيدى. جاڭاتاس قالاسىندا – 2, ساۋداكەنت اۋىلىندا 1 ەت ساتۋ ورنى بار. ەت ساتۋ ورىندارى ارنايى توڭازىتقىشتارمەن قامتىلعان.
– «سىباعا» باعدارلاماسى قانشالىقتى جۇزەگە اسىرىلۋدا؟
– اۋداندا «ەت باعىتىنداعى ءىرى قارا مالىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا ارنالعان «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اكتسيونەرلىك قوعامى جانە «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى ارقىلى 8 شارۋاشىلىق بارلىعى 68,0 ملن. تەڭگە نەسيەگە 379 باس ءىرى قارا مالىن ساتىپ الىپ, اقپاراتتىق-ساراپتامالىق جۇيەسى (اسج) باعدارلاماسىنا تىركەلىپ, جۇمىس اتقارۋدا.
جاڭاتالاپ اۋىلدىق وكرۋگىنەن «ىنتالى» شارۋا قوجالىعى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى ارقىلى 14 ملن. 520 مىڭ تەڭگە نەسيە الىپ, 82 باس انالىق سيىر, 4 باس اسىل تۇقىمدى بۇقا السا, دوسبول اۋىلدىق وكرۋگىنەن «نۇرلان» شارۋا قوجالىعىنىڭ ەسەپشوتىنا 9 ملن. 600 مىڭ تەڭگە ءتۇسىپ, بۇگىنگى كۇندە بۇل قاراجاتقا 60 باس سيىر ساتىپ الۋعا جۇمىس اتقارۋدا. توعىزكەنت اۋىلدىق وكرۋگىنەن «بايبەك» شارۋا قوجالىعى وسى باعدارلاما بويىنشا نەسيە الىپ, جۇمىس جۇرگىزۋ ماقساتىندا قۇجاتتارىن رەسىمدەۋدە.
سونداي-اق, «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى ارقىلى توعىزكەنت اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «ابىلاي-ت» شارۋا قوجالىعى «التىن ساقا» باعدارلاماسى بويىنشا 380 باس قوي الۋعا 10 ملن. تەڭگە نەسيە الۋ ءۇشىن تولىق قۇجاتتارىن رەسىمدەپ وتكىزدى. جالپى مال شارۋاشىلىعىن قولداۋ سۋبسيديالاۋ جايىندا دا جۇمىستار بارشىلىق.
وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى 10 شارۋا قوجالىققا 32 باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا ساتىپ العانى ءۇشىن 4928,0 مىڭ تەڭگە, 17 شارۋاشىلىققا اسىل تۇقىمدى 735 باس قوي ساتىپ العانىنا 5880,0 مىڭ تەڭگە, مىق مالىن وسىرەتىن 16 شارۋاشىلىقتاعى 1145 باس انالىق سيىرعا سەلەكتسيالىق اسىلداندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەندىگىنە تيەسىلى سۋبسيديا كولەمى 20610,0 مىڭ تەڭگە بولسا, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ودان شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ەسەپشوتىنا 15725,0 مىڭ تەڭگە اۋدارىلدى. مال ونىمدەرىن وتكەرگەنى ءۇشىن 3227,0 مىڭ تەڭگە, ءىرى قارا مالىن قولدان ۇرىقتاندىرۋ شىعىنىن وتەۋ ءۇشىن 914,0 مىڭ تەڭگە – بارلىعى 30674,0 مىڭ تەڭگە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جەكە ەسەپشوتتارىنا اۋدارىلدى.
– اۋىلداعى مالشى مەن ديقان كاسىبىن دوڭگەلەتۋگە قارجى جەتىسپەيدى. بانكتەردەن الۋعا ءبارىنىڭ بىردەي مۇمكىندىگى جوق. اۋىلعا وزگەشە نەسيە ساياساتى كەرەك سياقتى. ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟
– ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى بەرىلەتىن نەسيەلىك قارجىنىڭ پايىزدىق مولشەرىن قارجى اگەنتى «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق ارقىلى ۇكىمەتتىڭ شاعىن قالالاردى قارجىلاي قولداۋ ساياساتى جۇزەگە اسىرىلماق. جاڭاتاس قالاسىنداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالار مەن ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ جانە كەڭەيتۋ جوبالارى بويىنشا ءاربىر كاسىپكەردىڭ نەسيەلىك قارجىسىنىڭ جىلدىق سىياقى مولشەرى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ شەكتى مولشەرى 14 پايىز بولىپ تابىلسا, ونىڭ 10 پايىزى اتالعان قور ارقىلى سۋبسيديالانىپ, كاسىپكەرگە بار-جوعى 4 پايىز عانا جىلدىق سىياقى تولەمى عانا قالماق. وسىنداي جەڭىلدىكتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە دە قاتىسى بار. بۇل جاعداي ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ شالعايداعى ءبىزدىڭ اۋدانعا دەگەن بۇرىننان قالىپتاسقان ۇستانىمىن وزگەرتۋىنە تۋرا كەلىپ وتىر. ولار دا شاعىن قالالار ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان 10 پايىزدىق سىياقىنى الۋعا قۇشتارلىق تانىتۋدا. ولاردىڭ كوشباسىندا بۇرىننان ىسكەرلىك بايلانىستا بولعان «حالىقتىق بانكتىڭ» وبلىستىق فيليالى تۇر. سوڭعى كەزدەرى «قازاگروقارجى» اق جۇمىسىنا قاناعاتتانباي جۇرگەن شارۋاشىلىق باسشىلارى دا جوق ەمەس. بىرنەشە اي قۇجات جيناپ, تەحنيكالارىن الا الماعان سوڭ ارزان تەحنيكالاردى كورشى وبلىستاردان, رەسپۋبليكالاردان ساتىپ الىپ جاتىر. دەگەنمەن, ول اۋدان شارۋالارىنىڭ قاجەتتىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتە المايدى. اتالعان مەكەمەگە قۇجات جيناۋدىڭ ءوزى جىل ون ەكى اي شارۋا جۇمىسىمەن اينالىساتىن اۋىل ادامى ءۇشىن ەداۋىر قيىندىقتار اكەلەدى. ارينە, «قازاگروقارجى» اق-تا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر سەكىلدى وزىندىك ساياساتى بار. بۇل مەكەمە ىرگەلى كاسىپورىنداردان سۇرايتىن ءتيىستى قۇجاتتاردى, تالاپتاردى قاراپايىم شارۋادان دا سۇرايدى. بىلايشا ايتقاندا, قاعازباستىلىق كوپ. سونىڭ سالدارىنان ولار نە جۇمىس ىستەي الماي, ەگىنىن يگەرە الماي, نە ورتاق ۇجىمعا بىرىگە الماي قاۋقارسىز شارۋا قوجالىقتارىنا اينالۋدا. قالاي دەگەندە دە جاڭا تەحنيكا – جاڭا ءونىم كەپىلى.
– مايدا شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋ ماسەلەسى ۇنەمى ايتىلىپ كەلەدى. بىراق, العا جىلجۋ بايقالمايدى. ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرى بار ما؟ ءسىز قالاي ويلايسىز؟
– اۋداندا ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ بىرىگۋ شارالارى دا جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتار بولساق, 22 مايدا شارۋاشىلىق ءوزارا بىرىگىپ, اۋدانداعى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سانى 529-عا ازايىپ, ساننان ساپاعا كوشتى. بۇدان بولەك 3 ءىرى وندىرىستىك كووپەراتيۆ جۇمىس ىستەيدى. وتكەن جىلى جەر تەلىمدەرىنە رەۆيزيا جاسالىپ, قاۋقارسىز شارۋاشىلىقتاردىڭ وزدەرىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا جەرلەرى الىنىپ, اۋكتسيون بويىنشا جەرى از شارۋا قوجالىقتارىنا بەرىلدى. جالپى, ىرىلەندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستارى مۇنىمەن توقتاعان جوق. شارۋالار اراسىنداعى تۇسىنىك جۇمىستارى ودان ءارى جۇرگىزىلىپ, نەسيە جانە قايتارىمسىز قارجىلار الۋ, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ سەكىلدى ماسەلەلەر كەڭىنەن ناسيحاتتالۋدا.
اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ دامۋىنا ەڭ ۇلكەن تەجەۋ بولىپ وتىرعان نارسە – ۇساق تاۋارلىق ءوندىرىستى ورتا جانە ءىرى تاۋارلى شارۋاشىلىقتارعا بىرىكتىرۋ ماسەلەسى. ءبىزدىڭ اۋداندا ءبىر ءتۇيىنى شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلە – جايىلىمدىق سۋعا بايلانىستى. سارىسۋ اۋدانى شۋ, تالاس, اسا وزەندەرىنىڭ تومەنگى ساعاسىندا, ءشول جانە شولەيتتى ايماقتا ورنالاسقان. سوندىقتان, سۋ ماسەلەسى وتە قيىن.
– اۋدان ورتالىعى جاڭاتاس قالاسى ونەركاسىپتىك ايماق ەكەنى بەلگىلى. ونەركاسىپتى قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالساڭىز؟
– كاسىپكەرلىكتىڭ بەلسەندى سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 30 بىرلىككە ارتىپ, 1666 بىرلىكتى قۇراپ وتىر. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا اۋداندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن نەسيە الۋعا جانە مەملەكەتتىك گرانتقا قاتىسۋعا جالپى قۇنى 230,0 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن 57 جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبا ىرىكتەلىپ, 29 جوباسى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ قاراۋىنا جولدانعان. وسى جولدانعان جوبالاردىڭ بۇگىنگى كۇنگە 4-ەۋى ماقۇلدانىپ, وبلىستىق وڭىرلىك ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ وڭ ناتيجەسىن الدى, قالعان جوبالار نەسيەلەندىرۋ تالاپتارىنا سايكەستىگى قارالۋدا. مونوقالالاردى دامىتۋدىڭ 2012-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى اياسىندا 3 كاسىپكەر 19,0 ملن. تەڭگە نەسيە قاراجاتىن الدى. وسى نەسيەلەردىڭ پايىزدىق ستاۆكالارىن سۋبسيديالاۋعا 13,5 ملن. تەڭگە قارجىسى «دامۋ» قورىنا اۋدارىلىپ بەرىلدى.
– ينفراقۇرىلىم جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋدىڭ جاي-كۇيى قانداي؟
– مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا 29 ءۇيدى بۇزىپ, ورنىن تازالاۋعا 250,0 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, ەسەپتى كەزەڭدە 19 ءۇي بۇزىلىپ, 169,4 ملن. تەڭگە قارجىسى يگەرىلدى. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە جانە جاڭاتاس قالاسىندا يەسىز, قيراپ قالعان عيماراتتاردىڭ ورنى تازارتىلدى. جاڭاتاس قالاسىنداعى ورتالىق ساياباقتى اباتتاندىرۋ جانە كوگالداندىرۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. بيىل 220 پاتەرلى 2 كوپ قاباتتى ءۇي قالپىنا كەلتىرىلدى. ونىڭ بىرەۋى «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسى اياسىندا جاس وتباسىلارعا «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اق ارقىلى يپوتەكاعا بەرىلىپ جاتىر. بۇگىنگى تاڭدا يپوتەكا ارقىلى پاتەر الۋعا 130 ازامات تىلەك ءبىلدىردى. كەلەسى جىلعا قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە 190 پاتەرلى ەكى ءۇيدىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى جوعارى ورىندارعا ۇسىنىلدى. جالپى جاڭاتاس قالاسى بويىنشا 19 كوپ قاباتتى ءۇي قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە جاتادى.
اڭگىمەلەسكەن,
جامالبەك وزبەكوۆ.
جامبىل وبلىسى,
سارىسۋ اۋدانى.