كەزىندە تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىلعان قانداستارىمىز بۇگىن ۇرپاعىنىڭ اتاجۇرتقا ورالعانىن قالايدى. ولاردىڭ ماقساتىن جۇزەگە اسىراتىن جولدىڭ ءبىرى – ءبىلىم كوشى-قونى. شەتەلدەگى قازاق جاستارىنىڭ اتاجۇرتىندا ءبىلىم الۋى, كەيىن تۇراقتاپ قالۋى – ەلدىڭ دەموگرافيالىق احۋالىن جاقسارتاتىن وزەكتى ماسەلە.
يگى باستاما
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, جىل سايىن شەتەلدىكتەردى, ونىڭ ىشىندە قانداستاردى, ەلىمىزدە تۇراقتى تۇراتىن ازاماتتىعى جوق ادامداردى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دايىندىق بولىمدەرىندە وقىتۋعا 1 500-دەن اسا گرانت بولىنەدى. بيىل وسى گرانت سانى 1 750-ءدى قۇراپ وتىر. وسى دايىندىق بولىمدەرىنە قىتاي, رەسەي, موڭعوليا, وزبەكستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان ەلدەرىنەن مەملەكەتتىك ستيپەنديامەن, جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتىلگەن مىڭنان اسا قانداس قابىلدانادى. تىڭداۋشىلار قازاق ءتىلىن, جالپى پاندەردى وقىپ, ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە (ۇبت) دايىندىق كۋرسىنان وتەدى. قازىر بىرقاتار جوعارى وقۋ ورنى دايىندىق بولىمىندە تىڭداۋشىلاردى وقىتىپ جاتىر, اتاپ ايتقاندا: ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى; ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى; اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتi; ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى; اكادەميك ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتى; م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى; م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى; س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتi; ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى; قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى; د.سەرiكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى; شاكارىم اتىنداعى سەمەي ۋنيۆەرسيتەتى; وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى; س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتi; پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى.
قولدانىستاعى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭعا سايكەس وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا شەتەلدىكتەردى, ونىڭ ىشىندە قانداستاردى وقىتۋ ماقساتىندا ستيپەنديالىق باعدارلاما قاراستىرىلعان. باعدارلاما اياسىندا قانداستار باكالاۆرياتتا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ماگيستراتۋرادا, دوكتورانتۋرادا وقي الادى. اتالعان باعدارلاماعا ساي جىل سايىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 550 ءبىلىم گرانتى, تارقاتا كەتسەك: باكالاۆرياتقا 490; ماگيستراتۋراعا 50; دوكتورانتۋراعا 10 ورىن كوزدەلگەن. 2023–2024 وقۋ جىلىنا وسى باعدارلاماعا بولىنگەن 550 گرانتتىڭ 201-ءى نەمەسە 37%-ى قانداستارعا بەرىلگەن. باعدارلاماعا ۇمىتكەرلەردى قابىلداۋ اڭگىمەلەسۋ قورىتىندىسى ارقىلى جۇزەگە اسادى. ستيپەنديالىق باعدارلامامەن تۇسكەندەر تەگىن وقيدى ءارى اي سايىن ستيپەنديا الادى.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ بىزگە بەرگەن مالىمەتىندە: «2017 جىلدان باستاپ قازاق دياسپورا وكىلدەرىنە ارنالعان جىل سايىنعى كۆوتا مەملەكەتتىك ءبىلىم تاپسىرىسىنىڭ جالپى كولەمىنەن 2%-دان 4%-عا دەيىن ۇلعايتىلدى. ۇبت ناتيجەسى نەگىزىندە قانداستارىمىز ەل ازاماتتارىمەن تەڭ دارەجەدە ءبىلىم گرانتتارى كونكۋرسىنا قاتىسىپ, قالاعان ماماندىعى بويىنشا رەسپۋبليكاداعى كەز كەلگەن جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الۋعا قۇقىعى بار. اتالعان كۆوتا شەڭبەرىندە 2012 جىلدان 2024 جىلعا دەيىن 10 000-عا جۋىق, سونىڭ ىشىندە بيىل 1 916 قانداس وقۋعا قابىلداندى. وسى كۆوتا بويىنشا ۇمىتكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ورتا ازيا مەملەكەتتەرىنەن (ونىڭ ىشىندە وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان), سونداي-اق قىتاي, موڭعوليا جانە رەسەيدەن كەلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون», دەلىنگەن.
«وتانداستار» عانا مۇددەلى مە؟
ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ دايىندىق بولىمىندە وقىتۋعا 1 500-دەن اسا گرانت بولىنەدى, ال قازاق دياسپورا وكىلدەرىنە ارنالعان 4 پايىزدىق كۆوتا بويىنشا بولىنگەن گرانت سانى (باكالاۆرياتقا بيىل بولىنگەن 79 مىڭ گرانتتىڭ 4 پايىزى) 3 160-تى قۇرايدى. دايىندىق بولىمىنە بولىنگەن گرانتپەن 1 500 بالا وقىسا, باكالاۆرياتقا قالايشا ودان ەكى ەسە كوپ تالاپكەر تۇسە الادى؟ 4 پايىزدىق كۆوتامەن وقۋعا تۇسەتىندەر – نەگىزىنەن سول دايىندىق ءبولىمىن بىتىرگەندەر. دايىندىق بولىمىنە ءتۇسىپ, تامامداعان 1 500 ادام كۆوتاعا بولىنگەن 3 مىڭنان اسا گرانتقا قالاي تالاسادى؟ گرانتتا ءبىر ورىنعا كەمى ەكى ادام, ەڭ بولماعاندا ءبىر ادام ۇمىتكەر بولۋى كەرەك ەمەس پە؟ دەمەك كۆوتاعا ۇمىتكەرلەر سانى از دەگەندە 6 مىڭنان اسۋى قاجەت. قالاي كوبەيتۋگە بولادى؟ توتە جولى – كۆوتاعا بىردەن-ءبىر ءۇمىتتى بولاتىن دايىندىق ءبولىمى تىڭداۋشىلارىنا گرانت مولشەرىن ارتتىرۋ. گرانت سانىن كوبەيتۋ تۋرالى ايتايىق دەسەك, بۇل كوبىنە يگەرىلمەيدى. ونى مينيسترلىكتىڭ دەرەگى دە راستايدى: دايىندىق بولىمىندە وقۋعا جىل سايىن 1 500 گرانت بولىنەدى, بىراق مىڭنان اسا ادام عانا قابىلدانادى. وسىدان بارىپ شەتەلدەگى قانداستاردىڭ اتامەكەنىندە جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ مۇمكىندىگى جونىندە اقپارات جەتكىلىكسىز ەكەنى بايقالادى.
قانداستاردىڭ اتاجۇرتىنا كەلۋدى دارىپتەپ وتىرعان بىردەن-ءبىر ۇيىم – سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى «وتانداستار قورى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامى. اتالعان قور پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى ديدار بولات اقپاراتتاندىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى: «وتانداستار قورى» بيىلدان باستاپ شەتەلدە تۇراتىن قانداس وقۋشىلارعا ۇبت-داعى پاندەرگە مەكتەپتەن باستاپ دايىندالۋىنا, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋىنە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا وتاندىق «BilimLand», «وnlinemektep» سەكىلدى ءبىلىم پلاتفورمالارىن تەگىن ۇسىنىپ وتىر. وسى ارقىلى ۇبت-نى ءساتتى تاپسىراتىن قانداس تالاپكەرلەردىڭ سانىن ارتتىرامىز دەگەن جوسپارىمىز بار. سونىمەن قاتار اتالعان قور وقۋعا كەلگەن قانداستارىمىزعا اقپاراتتىق-كونسۋلتاتسيالىق قولداۋدى دا ۇسىنادى. ولار «وتانداستار قورىنىڭ» بايلانىس ورتالىعىنا حابارلاسىپ, كوشى-قون, ءبىلىم, مادەنيەت, قۇجات ماسەلەلەرى جانە باسقا دا مازالاعان سۇراقتارىنا مامانداردان جاۋاپ الا الادى», دەپ پىكىر ءبىلدىردى.
شەتەلدەگى قازاق جاستارىن وقۋ باعىتىمەن اتاجۇرتقا شاقىرۋ, سول ارقىلى ەلدىڭ ادام كاپيتالىن دامىتۋ «وتانداستار قورىنىڭ» عانا شارۋاسى ما؟ گرانت ءبولىپ وتىرعان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ دە مۇددەسى ەمەس پە؟ ال مۇددەلى تاراپ شەتەلدەردەگى قانداستاردى جار سالىپ وقۋعا شاقىرماۋشى ما ەدى؟ مينيسترلىك «دايىندىق بولىمدەرىنە گرانتقا جانە باكالاۆرياتقا كۆوتامەن تۋسۋ تۋرالى تولىق اقپاراتتى قانداستار قايدان الادى؟» دەگەن سۇراعىمىزعا «دايىندىق بولىمدەرىنە قابىلداۋ بارىسى جانە ارنايى كۆوتا بويىنشا قانداستاردى قابىلداۋ تۋرالى اقپارات مينيسترلىگىنىڭ, ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ جانە جوو-نىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىندا جاريالانعان ءارى جىل سايىن وزەكتەندىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلەدى. ناۋرىز-شىلدە ايلارىندا جوعارى وقۋ ورىندارى تاراپىنان اتالعان باعدارلاما بويىنشا قانداستارعا اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن شەتەلدەرگە ءموبيلدى قابىلداۋ كوميسسيالارى جىبەرىلەدى», دەپ جاۋاپ بەردى. دەسە دە ناتيجە كوڭىل كونشىتپەيدى, ويتكەنى مەملەكەتتىك ءبىلىم تاپسىرىسى جىلدا يگەرىلمەيدى, ۇمىتكەر از, گرانت كوپ. تۇپتەپ كەلگەندە, دايىندىق ءبولىمىن اشۋ ءبىر بولەك, وعان تىڭداۋشىنى تارتۋ – مۇلدەم باسقا شارۋا. جۇيەلىلىك جوق دەگەن ءسوز. گرانت ءبولۋ, كۆوتا قاراستىرۋ ماڭىزدى بولسا, وعان تالاپكەرلەردى تارتۋ – ودان دا ماڭىزدى ءىس.
ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, كەيىنگى جىلدارى گرانت يەلەنگەن قانداستاردىڭ ۇلەسى ازايىپ كەتكەن. مىسالى, 2019 جىلى گرانت يگەرۋ كورسەتكىشى 40,12 پايىز بولسا, 2022 جىلعى كورسەتكىش نەبارى 22,4 پايىزدى قۇراعان. دەگەنمەن جوعارىدا اتالعان قور وكىلى بيىل وقۋعا تۇسكەن قانداستاردىڭ كوبەيگەنىن جەتكىزدى.
«وسى ۋاقىتقا دەيىن 4% كۆوتامەن وقۋعا تۇسەتىن قانداستار سانى 600-800 ارالىعىندا بولدى. بولىنگەن گرانتتاردىڭ تولىق يگەرىلمەۋىنە – قانداس تالاپكەرلەردىڭ مەكتەپتى ەلىمىزدە وقىعان باسقا ۇمىتكەرلەرمەن بىردەي ۇبت تاپسىرۋى, سونداي-اق ءار پاننەن شەكتى بالدىڭ بەلگىلەنگەنى بولدى. بيىل «وتانداستار قورى» باستاماسىمەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى قانداس تالاپكەرگە مىندەتتەلگەن شەكتى بالدى الىپ تاستادى, ەندى ولار تەك 3 پاننەن (وقۋ ساۋاتتىلىعى جانە تاڭداعان باعىت بويىنشا ەكى بەيىندى ءپان) تەست تاپسىراتىن بولدى. ناتيجەسىندە, 2024 جىلى وقۋعا تۇسكەن قانداستار سانى 2 ەسە ارتىپ, 1 604-كە جەتتى. كەلەر جىلى بۇل سان 2 مىڭنان اساتىنىنا سەنەمىز», دەيدى د.بولات.
ءبىلىم ساپاسى ءھام قارجى قايتارىمى
گرانت يگەرۋ ماسەلەسىندە دايىندىق ءبولىمىنىڭ وقىتۋ ساپاسىنا قاتىستى ماسەلە دە العا شىعادى. ءبىر تىڭداۋشىنى دايىندىق بولىمىندە وقىتۋعا مەملەكەتتەن 345 مىڭ تەڭگەگە جۋىق قارجى قاراستىرىلادى. بىراق ولاردىڭ ءبارى بىردەي جانە بىردەن وقۋعا ءتۇسىپ كەتە المايدى. جىلدا 1 500 تىڭداۋشىنىڭ مىڭى ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇستى دەلىك. سوندا تۇسە الماي قالعان دايىندىق ءبولىمىن ءبىتىرۋشى 500 ادامعا بولىنگەن 170 ملن تەڭگە شاماسىنداعى بيۋدجەت قاراجاتى ءتيىمسىز جۇمسالعانى ما؟ سەبەبى نەدە؟ مۇنداي سۇراقتىڭ تۋى زاڭدى, ويتكەنى ەلىمىزدە وقىپ جاتقان قانداستار اراسىندا دايىندىق ءبولىمىن بىتىرە سالا گرانت يەلەنبەگەندەردى ءجيى جولىقتىرامىز. سونىڭ ءبىرى – ەركەجان تىلەۋحان.
«مەن ءۇش جىل دەگەندە وقۋعا ءتۇستىم. شىندىعىندا, دايىندىق ءبولىمىن بىتىرە سالا گرانت يەلەنۋ – قيىنداۋ. سەبەبى موڭعولياداعى مەكتەپتەردە قازاقستان تاريحى وقىتىلمايدى. ال ۇبت-دا تاريحتان تەست تاپسىراسىز. قىتايدان توتە جازۋمەن وقىپ كەلگەندەر ءتىپتى كيريلليتسانى تانىمايدى. ولار قازاق تىلىندە وقۋ مەن جازۋدى 1-سىنىپتىڭ بالاسى سەكىلدى باسىنان, ياعني الىپپەدەن باستاۋىنا تۋرا كەلەدى. مۇنى دايىندىق بولىمىندە مەڭگەرىپ شىعۋ وڭاي ەمەس. وقىتۋ ساپاسى ءار قالادا ءارتۇرلى. مەنىڭشە, كوپ ادام وقىعان جەردە ساپا ناشار. ويتكەنى بارلىق ستۋدەنتكە بىردەي كوڭىل ءبولىپ, تۇسىندىرۋگە ۋاقىت جەتىسپەيدى. توپتا از تىڭداۋشى بولاتىن سەمەي, وسكەمەن سەكىلدى وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە دايىندىقتان وتكەندەردىڭ بارلىعى دەرلىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسەدى ەكەن. استانا, الماتى سياقتى ءىرى قالالارداعى وقۋ ورىندارىنىڭ دايىندىق بولىمدەرىندە ستۋدەنت كوپ, سول سەبەپتى ءبارى بىردەي باعدارلامانى يگەرە المايدى», دەيدى ە.تىلەۋحان.
ستۋدەنتتىڭ سوزىنەن تۇيگەنىمىز, قىتايدان كەلگەن قانداستارىمىز سەكىلدى الىپبيدەن باستاپ ۇيرەنەتىندەرگە دايىندىق ءبولىمىنىڭ وقىتۋ ۋاقىتىن يا ءپاننىڭ ساعات سانىن كوبەيتۋدى قاراستىرعان ءجون. ال دايىندىق بولىمىندە وقىتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا ءبىر توپتاعى ستۋدەنت سانىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە بەلگىلەۋ كەرەك سياقتى. سەبەبى ە.تىلەۋحان تىڭداۋشىلارى ەڭ از دەگەن وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وزىندە 20-25 ادام وقيتىنىن ايتتى. سوندا ءىرى قالالارداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ودان دا كوپ دەگەن ءسوز. وسى رەتتە ۋنيۆەرسيتەتتەردەن دايىندىق بولىمىنەن ساپاعا باسىمدىق بەرۋدى تالاپ ەتۋ ماڭىزدى بولىپ تۇر. الدە جوعارى وقۋ ورىندارى ءبىر تىڭداۋشىنى توعىز اي وقىتۋعا قاراستىرىلاتىن 344,8 مىڭ تەڭگەنى مىسە تۇتپاي ما؟ سوندىقتان دا ساپا تومەن بە؟ بۇلاي دەيىن دەسەك, بارلىق تىڭداۋشىسى دەرلىك گرانتقا ءتۇسىپ جاتقان ۋنيۆەرسيتەتتەر دە بار.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «Foundation» ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى اسەل سەرىكقىزى كەيىنگى جىلدارى دايىندىق ءبولىمىن بىتىرۋشىلەردىڭ قاتارى ايتارلىقتاي كوبەيگەنىن ايتادى.
«وقۋعا ءتۇسۋشى تالاپكەرلەر سانى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى دايىندىق بولىمدەرىندە تىڭداۋشىلاردى وقىتۋعا بولەتىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس سانىنا بايلانىستى. ءبىزدىڭ «Foundation» بولىمىندە مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا ءبىلىم الۋشىلار سانى 2021–2022 وقۋ جىلىندا 180, 2022–2023 جىلدارى 400, 2023–2024 اكادەميالىق جىلدا 400 ادامدى قۇرادى. ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاڭا دايىندىق بولىمدەرىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى بيىل (2024–2025 وقۋ جىلى) ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ «Foundation» بولىمىنە 330 ورىن ءبولىندى. جىل سايىن بۇل ءبولىمنىڭ تۇلەكتەرى ۇبت-نى ءساتتى تاپسىرىپ, قانداستارعا ارنالعان كۆوتا بويىنشا ءبىلىم گرانتتارىنىڭ يەگەرلەرى اتانادى. جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلدانۋشىلارعا جاسالعان تالداۋ قورىتىندىسى گرانت يەگەرلەرىنىڭ ارتقانىن كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, 2022 جىلى 24, 2023 جىلى 143, 2024 جىلى 236 تىڭداۋشى گرانتقا يە بولدى», دەيدى ءا.سەرىكقىزى.
ساراپشىنىڭ سوزىنە سۇيەنىپ, ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتەگى دەرەكتى سارالاساق, 2022 جىلى دايىندىق بولىمىنە قابىلدانعان 180 ادامنىڭ 24-ءى, ياعني وقىعانداردىڭ 13 پايىزى عانا گرانتقا تۇسسە, بيىل بىتىرگەن 400 تىڭداۋشىنىڭ 236-سى, ياعني 59 پايىزى تەگىن وقۋعا جولداما العان. راسىمەن دە, ناتيجە جاقسارعانى كورىنىپ تۇر. بىراق بۇل كورسەتكىش تە سونشالىقتى جوعارى ەمەس, ويتكەنى دايىندىق ءبولىمىن تامامداعانداردىڭ تەڭ جارتىسىنان ءسال كوبى عانا قاجەت ناتيجەگە قول جەتكىزىپ وتىر. وسىنىڭ ءوزى دايىندىق بولىمدەرى جۇمىسىن جەتىلدىرۋدىڭ, جۇيەلەۋدىڭ, ونداعى وقىتۋ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ ءالى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇرعانىن كورسەتەدى.