كۇرەڭبەل وڭىرىندەگى كوركەم ءبىر دۇنيە – شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى «التىنەمەل» مەملەكەتتىك مەموريالدى مۋزەيى. مەملەكەت باسشىسى جەتىسۋعا ساپارىندا بىرقاتار ماسەلەنى ايشىقتاپ, وبلىس اكىمىنە ءار الۋان تاپسىرما جۇكتەگەن. سونىڭ ءبىرى – ۇلى ساياحاتشى جامباسى تيگەن توپىراقتى تۇلەتىپ, بارشا جادىگەرىنىڭ قۇتتى مەكەنىنە اينالعان مۋزەي جۇمىسىن جانداندىرۋ ەدى. بۇگىندە مۇراجاي جاڭا كەيىپكە ەنىپ, ەكى مىڭنان استام ادام قابىلداپ ۇلگەرىپتى.
اتالعان رۋحاني نىساندا 1130 ەكسپونات قويىلعان. سونىڭ ىشىندە عالىمنىڭ ءوزى تۇتىنعان زاتتار دا بار. بۇعان دەيىن دە «التىنەمەل» مەموريالدى مۋزەيى كوپشىلىككە تانىس بولعانىمەن, قايتا جاڭعىرتۋدان وتكەننەن كەيىن مۇندا كەلۋشىلەر قاتارى ارتا تۇسكەن.
«رەسپۋبليكادان ارنايى قارجى ءبولىنىپ, وتكەن جىلى مۋزەي عيماراتى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى, ەكسپوزيتسياسى زامان تالابىنا ساي قايتا بەزەندىرىلدى. مۋزەيگە لەد-ەكران, اقپاراتتىق دۇڭگىرشەك, ديوراماداعى فوندىق اۋەندى سۇيەمەلدەۋ قۇرىلعىسى ورناتىلدى. ءبىزدىڭ مۋزەيگە شەتەلدەن دە كەلىپ جاتادى, سونىڭ ىشىندە شۆەتسيا, جاپونيا, رەسەي عالىمدارى مەن جۋرناليستەرى دە بار. اسىرەسە قايتا جاڭعىرتۋدان وتكەننەن كەيىن حالىقتىڭ مۋزەيگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتا ءتۇستى», دەيدى مۋزەي ديرەكتورى مارال راحاتوۆا.
قارشادايىنان ءبىلىم قۋىپ, اكە تالىمىنەن بولەك اسكەري تارتىپپەن وسكەن عالىم وتىزجىلدىق عۇمىرىندا ون تۇمەندىك جورتۋىلدى جولدى ارتقا تاستاپتى. سالقام دا سىرباز, سۇلۋ ساياحاتشىنىڭ جان الەمىنەن شىم-شىمداپ شىققان شىمىر ەڭبەك تە ەل يگىلىگىنە جاراسا – جاراسىمدى. بار ويلايتىنى, كيەلى جەردىڭ كوركەمى – كوكشەسىن تاعى ءبىر كورۋ. بارشا مۇرادىم-مۇراتىنا جەتكەن ساياحاتشىنىڭ دا تىرلىكتەن سۇراعان جالعىز ءھام ەڭ سوڭعى اڭسار-ارمانى قابىل بولماعان. جارىق عالاممەن جانار سۋارعان تۋعان جەرىنە سوڭعى رەت تابانى تيمەدى. تاعدىرى جازبادى. جەر شوقتىعىنىڭ ماناتىنا اياق مالا الماعانىمەن وعان جاراتۋشىسى جەر جانناتى جەتىسۋدى ماڭگىلىك مەكەن ەتتى. وسىناۋ قۇتتى وردا, قۇسني قونىستا الىستان مەنمۇندالاپ ەسكەرتكىشى, زيراتى مەن مۋزەيى بوي كوتەردى.
شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ «التىنەمەل» مەملەكەتتىك مەموريالدى مۋزەيى بۇگىندە ءتۋريزمنىڭ ءبىر نىسانىنا اينالىپ ۇلگەرگەن. ءارىسى مۇحيت اسىپ اقش-تان, بەرىسى تۇركيا ەلىنەن تۋريستەر ارنايى كەلىپ «اققان جۇلدىز» ومىرىمەن تانىسىپ, جادىگەرلەرگە كوز سۋارىپ, شىرايلى شىعىس شۇعىلاسىنىڭ بارشا دەرەگىنە قانىق بولۋدا. ال ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىلىمگەرلەرى مەن ۇستازدارى, مەكتەپ وقۋشىلارى شالعايدان كەلىپ عالىم رۋحىنا تاعزىم جاساپ, مۇرالارىمەن تانىسۋدى داستۇرگە اينالدىرعان.
شۇيگىندى شوقان اۋلىنىڭ قاق تورىنەن ورىن تەپكەن شوقان مۋزەيى الدىڭعى بەتتەن قاراعاندا كۇرسىنىڭ ۇستىندە اشىلعان كىتاپ پىشىندە. مىڭجىلدىقتان دىلمارلىق پەن دەگدارلىقتى بويىنان سۋىتپاعان تەكتى قازاق بالاسى رەتىندە وسىناۋ كورىنىسكە ەرەكشە اسەرلەندىك. قۇندىلىق قۇلدىراپ, كىتاپ وقۋ كۇن ساناپ ماسەلەگە اينالعان شاقتاعى الاڭ كوڭىل بار, العاش رەت كەلگەنىمىز بار, شوقاننىڭ تاعىلىمىنان تانىم قالىپتاستىرعانىمىز بار, وسىنداي قاباتتاسا كەلگەن تولقىنىستان بەك قۋاندىق. جوعارى جاقتان قاراعاندا بەس جۇلدىز بەينەلى, قىرىنان زەيىن سالسا, شوقاننىڭ ءتورت قۇلاقتى زيراتى ىسپەتتى سالىنعان مۋزەي اۋماعى 3 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. مىنە, كونەدەن كۇمبىر-كۇمبىر سارىن جەتكىزگەن مۋزەي مەنمۇندالاپ تۇر.
مۋزەيگە كەلۋشىلەر شوقاننىڭ وسكەن ورتاسى, ءومىر جولى, زەرتتەۋ ساپارلارى, عىلىمي ەڭبەكتەرى, اعارتۋشىلىق يدەيالارى تۋرالى كەڭ ماعلۇمات الا الادى. سول سياقتى شوقان ءوزى پايدالانعان زاتتاردى دا كورە الادى. مۇندا عالىمنىڭ قاشقاريا ساپارىنا الىپ بارعان تاپانشاسى مەن سول جاقتان تاعىپ كەلگەن پارشا بەلبەۋى, مىس تاباق, قاسىق, بۇرىش ۇنتاقتاعىش سياقتى تۇرمىستىق زاتتارى بار. ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولداردى بەينەلەگەن, 250 كگ قوي جۇنىنەن جاسالعان گوبەلەن كىلەم مۋزەيگە كىرگەننەن كوز تارتادى. سونداي-اق شوقاننىڭ قازاق دالاسىنا رەسەيدەن ارنايى العىزىپ وقىعان «سوۆرەمەننيك» جۋرنالىن دا مۋزەي جادىگەرلەرىنىڭ اراسىنان كورۋگە بولادى.
وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان اسقان شامادا حالقىمىزدىڭ دارا پەرزەنتى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ ءبىر كەلەلى جيىندا شوقان تاعىلىمىن تىلگە تيەك ەتىپتى. سول جيىندا ارداقتىسىن القالاعان رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ سوزىنەن ارقالانعان كوكشەتاۋلىق ازامات شوقان جاتقان جەردى تاريحي ورىنعا اينالدىرۋ كەرەك ەكەنىن, اسىلدىڭ سۇيەگى كوكشەتاۋدا ەكەنىن ايتىپتى. سوندا الاش ارداقتىسىنىڭ اقتىق دەمى قاي جەردە تۇگەسىلگەنىن بىلەتىن, باسىنا قويىلعان بەلگىتاستى كوزىمەن كورگەن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, مايدانگەر يگىباي بازارباەۆ ءسوز الىپ, ءجون سىلتەيدى. دالەلىن دە كەلىستى كەلتىرەدى. سۇراپىل سوعىستا ءبىر اياعىن مايدان دالاسىنا تاستاپ كەلگەن يگىباي بازارباي ۇلىنىڭ سوزىنە دەرەك بولعان بەلگىتاستى كوزىمىزبەن كوردىك. كوڭىل تولقىدى. شوقان ومىردەن وتكەن سوڭ 1881 جىلى كونستانتين فون كاۋفماننىڭ بۇيرىعىمەن كولپاكوۆسكي وسى بەلگىتاستى تۇيەگە ارتىپ, ەكاتەرينبۋرگ قالاسىنان عالىم ەڭبەگى ءۇشىن باسىنا ورناتقان ەكەن.
سول قۇلپىتاستىڭ قۇلاپ, توپىراققا سىڭە جازداپ جاتقان جەرىنەن كەيىنىرەك تاپقان ورىس ديىرمەنشىسى زيزين ۇيىنە الىپ كەلىپ, قولديىرمەن جاساعىسى كەلىپتى. ورتاسىنان قاشاپ باستاعاندا قيىرشىعى كوزىنە ءتۇسىپ, كەيىننەن سول دەرتىنەن كوز جۇمىپتى. وسىنداي قاسيەت پەن كيە تۇنعان قۇلپىتاس ارقىلى سۇيەگى تابىلىپ, تابىلعان باس رەسەي تورىندەگى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قۋاتتالعان. مىنە, وسىنداي تاريح ارقىلى ەڭسە تىكتەگەن مۋزەي بۇگىندە وبلىس ءتۋريزمىنىڭ ءبىر تەتىگىنە اينالعانى دا راس.
جەتىسۋ وبلىسى