جەتىسۋ اگرارلى ءوڭىر بولعاندىقتان عىلىمعا بەت بۇرعان جاس عالىمدار اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى ونىمدەردى زەرتتەۋگە دەن قويادى.
بۇل يگىلىكتى ىسپەن ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان قۇرىلعان بيوتەحنولوگيا جانە ەكولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى دا اينالىسىپ جاتىر. ورتالىق ءداندى داقىلداردىڭ جاڭا ءتۇرىن ويلاپ تاۋىپ, ەكولوگيالىق تازا ءسۇت ونىمدەرىن ازىرلەمەك.
وبلىستاعى ەڭ ءىرى ءبىلىم شاڭىراعى جاس عالىمدار مەن ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋىنا قولايلى جاعداي جاساپ وتىر. ينستيتۋت اۋقىمدى جوبالاردى قولعا الىپ, جاستاردىڭ جاڭا يدەيالارىنا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. عىلىمي ورتالىقتا مولەكۋلالىق گەنەتيكا جانە گەنوميكا, بيوتەحنولوگيا, ەكولوگيا باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىن 3 زەرتحانا بار. ماسەلەن, بيوتەحنولوگيا زەرتحاناسى تاماق پەن وسىمدىك ميكروبيولوگياسىنا دەن قويعان.
قىتايدىڭ شانحاي دجياو توڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (Shanghai Jiao Tong University) دوكتورانتۋراسىن بيوينجەنەريا ماماندىعى بويىنشا تامامداعان جادىرا ساعىماننىڭ ايتۋىنشا, ولار جەرگىلىكتى ءداستۇرلى اشىتىلعان تاعام ونىمدەرىنىڭ ميكروبتىق الۋان تۇرلىلىگىن باعالاپ, ونداعى ميكروبتىق مەتابوليزمنىڭ ءمانىن اشپاق.
«ميكروبتىق رەسۋرستاردى جيناۋ جانە تاعام ونەركاسىبىندە قولدانىلاتىن ميكروبتاردىڭ شتامم بانكىن قالىپتاستىرامىز. ءداستۇرلى اشىتىلعان ءسۇت ونىمدەرىنىڭ نەگىزىندە جاڭا ءسۇت قىشقىلدى سۋسىندار ازىرلەۋدى جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرمەن بىرگە ىسكە اسىرماقپىز. سونداي-اق ريزوسفەرا ميكروبيومى جانە ولاردىڭ وسىمدىكتەرمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ مەحانيزمىن زەرتتەۋدەمىز. ميكروورگانيزمدەردى پايدالانىپ, قانت قىزىلشاسى, ارپا, بۇرشاق سياقتى ەكونوميكالىق داقىلداردىڭ ءونىمىن كوبەيتۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز», دەيدى زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى ج.ساعىمان.
جاس عالىمدار اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتەتىن زيانكەستەرمەن بيولوگيالىق كۇرەسۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن ىزدەستىرىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ اگرارلىق الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسادى. زەرتحانانىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى اياۋلىم مۇراتبەكوۆا جوبانىڭ ناتيجەلى بولۋى ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت كەرەگىن ايتتى. «بۇلار اشىتىلعان ءسۇت ونىمدەرىن وندىرۋگە, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان زاماناۋي جوبالار. ءبىز ميكروبتىق مەتاگەنوميكالىق زەرتتەۋ نەگىزىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعىتىندا قالدىقتاردى وڭدەۋگە قاتىساتىن ميكروورگانيزمدەردى انىقتاپ جاتىرمىز. ميكروبتاردىڭ ادام اعزاسىنا پايدالى جاعىن ەسكەرىپ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اعزاسىنا ميكروبيومدىق تالداۋ جۇرگىزەمىز», دەيدى ول.
راسىندا, ايماقتا جىل سايىن مال باسى ءوسىپ, ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى دە ارتا ءتۇستى. سونىمەن قاتار بازارداعى دۇكەندەردە ءسۇت ونىمدەرى تولىپ تۇر. ونىڭ ءبىرى وتاندىق, ەندى ءبىرى شەتەلدەن جەتكىزىلەدى. دەمەك بارلىعى تۇرعىنداردىڭ اعزاسىنا پايدالى, دەنساۋلىعىنا ءتيىمدى دەپ ايتا المايمىز. سەبەبى ولاردى دايىنداۋ تەحنولوگياسىن قاداعالاۋ مۇمكىن ەمەس. ال اتالعان ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىمەن تانىسىپ شىققان سوڭ, ولاردىڭ جەتىستىگى وبلىستا وندىرىلەتىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ساپالى ءارى قاۋىپسىز بولاتىنىنا كوز جەتكىزدىك. مۇنان وزگە, جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ اگرارلىق الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, توپىراق ميكروبيوتاسىنىڭ وسىمدىكتەرمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ مەحانيزمىن زەرتتەۋ, ميكروورگانيزمدەردى پايدالانا وتىرىپ, قانت قىزىلشاسى, ارپا, بۇرشاق سياقتى داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا قولعا الىنعان جۇمىستار, اۋىل شارۋاشىلىعى زيانكەستەرى مەن اۋرۋلارعا قارسى بيولوگيالىق جاڭا تەحنولوگيالاردى جەتىلدىرۋ بارىسىنداعى ۇمتىلىستارى دا ايماق حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان سەرپىندى جۇمىستار دەپ بىلدىك.
ءبىر بايقاعانىمىز, ينستيتۋتتاعى ماماندار ەلىمىزدىڭ گەنەتيكتەرى مەن سەلەكتسيونەرلەرىنە سەلەكتسيا تسيكلىن التى ەسە قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى بەيىمدەۋ بويىنشا قارقىندى جۇمىس اتقارىپ جاتىر. تەحنيكالىق بازاسى دا جاقسارا تۇسكەن. زاماناۋي زەرتحانالىق قۇرىلعىلار ولاردىڭ ويعا العان ناتيجەگە جەتۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى.
«عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتى دنق-نىڭ سوڭعى تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ نەگىزىندە وسىمدىكتەردىڭ كۇردەلى بەلگىلەرىنىڭ گەنەتيكالىق جانە فيزيولوگيالىق مەحانيزمدەرىن زەرتتەۋ ارقىلى داقىلداردىڭ بيوتيكالىق جانە ابيوتيكالىق سترەسس فاكتورلارىنا توزىمدىلىگى مەن يكەمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. زەرتحانا وتاندىق بيدايدىڭ ءوسۋىن باقىلايتىن گەندەردى انىقتاپ, ولاردىڭ ەكونوميكالىق اسەرىنە گەنەتيكالىق ساندىق باعالاۋ جۇرگىزەدى. سونداي-اق «قازاقستاندىق استىقتى جاقسارتۋ ءۇشىن جاڭا گەنەتيكالىق رەسۋرستاردى ازىرلەۋ» اتتى گرانت اياسىندا استىق شىعىمدىلىعىنىڭ كومپونەنتتەرىمەن بايلانىستى گەندەردىڭ ەكزوتيكالىق اللەلدەرىن ىزدەۋ ءۇشىن ءبىر مەزگىلدە ءتورت گەنەتيكالىق كارتانى جاساۋعا باعىتتالعان», دەيدى مولەكۋلالىق گەنەتيكا جانە گەنوميكا زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى, PhD قانات ەرمەكباەۆ.
ارينە, بۇگىندە بيدايدىڭ سان ءتۇرلى تۇقىمى بار. وسى داقىلدىڭ تۇقىمىن جەتىلدىرۋمەن اينالىساتىن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى دا بارشىلىق. دەگەنمەن ولاردىڭ دەنى وتاندىق تۇقىمداردى ءبىر-بىرىنە بۋدانداستىرۋ جولىمەن تۇقىم سەلەكتسياسىن دامىتۋدى ماقسات ەتسە, مۇنداعى ماماندار جەرگىلىكتى بيداي تۇقىمى مەن ەۋروپالىق ونىمدىلىگى جوعارى بيداي تۇقىمىن بۋدانداستىرۋ ارقىلى جاڭا تۇرلەردى انىقتاۋعا كۇش سالىپ جاتىر. ءتىپتى شەتەلدىك عالىمدارمەن تاجىريبە الماسىپ, بىرلەسە وتىرىپ جۇمىس ىستەيدى. بىراق ءبىر جاڭا تۇقىم سۇرپىن دايىنداۋ ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىنى بولماسا, زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ءونىمى ۋاقىتى كەلگەندە جەتىسۋلىق ەگىنشىلەردىڭ كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە سەپتىگى تيمەك.
ۋنيۆەرسيتەت عالىمداردىڭ عىلىمي جوبالارىن قارجىلاندىرۋعا دا باسا نازار اۋداراتىنىن بىلدىك. وسى ارقىلى جاس عالىمداردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنا جول اشىلىپ وتىر. قازىر بۇل باعىتتاعى قارجىلاندىرۋ كولەمى 500 ملن تەڭگەدەن اسقان. «ۋنيۆەرسيتەتتە 2023 جىلى عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالاردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ شەڭبەرىندە 124 ملن تەڭگەگە 7 جوبا, 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ نەعۇرلىم الەۋەتتى جوبالارىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ شەڭبەرىندە 164 ملن تەڭگەگە 1 جوبا ورىندالىپ جاتىر. گرانتتىق قارجىلاندىرۋدان بولەك, بىلتىر 60 ملن تەڭگەگە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي قۇرىلىمدىق بولىمدەرىنىڭ 4 جوباسى جانە «Jas ǵalym-2023» جوباسى بويىنشا 12 ملن تەڭگەگە عىلىمي جوبالار ورىندالۋ ۇستىندە. قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى سوماسى 500 ملن تەڭگەدەن استى», دەيدى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي جۇمىس جونىندەگى پرورەكتورى الەفتينا باحتاۋلوۆا.
جەتىسۋلىق جاس عالىمداردىڭ ىزدەنىسى كوڭىل سۇيسىندىرەدى. ەل پرەزيدەنتى ايتقانداي, وڭىردەگى عىلىمي ۇدەرىستى دامىتۋ ارقىلى مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن ارتتىرا الامىز. وعان ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى جاس مامانداردىڭ ەڭبەگى دالەل. بولاشاقتا اتالعان جوبالار ءوز ناتيجەسىن بەرەدى دەگەن ويدامىز.
جەتىسۋ وبلىسى