سەناتتا كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ دەپۋتاتتارى «وتباسى-نەكە قاتىناستارىنان تۋىندايتىن داۋلاردى قاراۋ كەزىندە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن ساقتاۋ مەن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر» تاقىرىبىنا ارنالعان وتىرىس وتكىزدى.
بۇگىنگى قازاق قوعامىن الاڭداتىپ وتىرعان ەڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى تالقىلانعان ماڭىزدى ءىس-شاراعا جوعارعى سوت سۋدياسى رازيا قۋانىشباەۆا, باس پروكۋراتۋرانىڭ قوعامدىق مۇددەلەردى قورعاۋ قىزمەتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ساكەن سامەت, ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى الما مۇقانوۆا, ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەنات ءۋازىر ۇلى, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى جاستار جانە وتباسى ىستەرى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نايليا مۇحتاروۆا جانە وزگە دە سالا ماماندارى قاتىستى.
جيىندى العى سوزبەن اشقان كوميتەت توراعاسى نۇرلان بەكنازاروۆ بالالاردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ, ولاردىڭ باقىتتى جانە قاۋىپسىز بالالىق شاعى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ – مەملەكەتىمىزدىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«مەملەكەت باسشىسى جولداۋلارىندا بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. بالانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ ەرەسەك ادامدارمەن سالىستىرعانداعى ەرەكشەلىگى ولاردىڭ ەڭ كۇردەلى جانە وسال ساناتقا جاتۋىنان تۋىندايدى. سەبەبى وزگەلەرمەن تەڭ قۇقىقتارعا يە بولا وتىرىپ, بالالاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋداعى مۇمكىندىكتەرى الدەقايدا شەكتەۋلى. بۇگىنگى ءىس-شارا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان 2024 جىلدىڭ ءى توقسانىنا جوسپارلانىپ وتىرعان دوڭگەلەك ۇستەلگە دايىندىق اياسىندا ءوتىپ وتىر», دەدى سەناتور.
ول ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بالا قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان بىرقاتار حالىقارالىق شارتتىڭ, ونىڭ ىشىندە 1994 جىلعى 8 ماۋسىمدا راتيفيكاتسيالانعان بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسىنا اينالعانىن اتاپ ءوتتى. كونۆەنتسيا ءۇش فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامادان تۇرادى, ونىڭ ەكەۋى 2001 جىلى راتيفيكاتسيالانعان, ال بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياعا حابارلار راسىمىنە قاتىستى ءۇشىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا 2023 جىلعى 7 اقپاندا قول قويىلدى.
«وسى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى ءتيىستى زاڭدى ءماجىلىس قابىلدادى, قازىرگى ۋاقىتتا بۇل زاڭدى سەنات دەپۋتاتتارى قاراپ جاتىر. ءۇشىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا سايكەس بالالار نە ولاردىڭ وكىلدەرى ىشكى قۇقىقتىق قورعاۋ شارالارى تاۋسىلعان كەزدەن باستاپ ءبىر جىل ىشىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بالا قۇقىقتارى جونىندەگى كوميتەتىنە ءوز قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى تۋرالى شاعىمداردى تىكەلەي بەرە الادى», دەدى ن.بەكنازاروۆ.
كوميتەت توراعاسى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىندە مەملەكەتىمىزدەگى سوتتاردىڭ ورنى ايرىقشا ەكەنىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا بالانىڭ كەز كەلگەن بۇزىلعان قۇقىعىن سوت تارتىبىمەن قورعاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار بالالارعا قاتىستى داۋلار – سوت ىستەرىنىڭ كۇردەلى ساناتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىنىن, ويتكەنى ولاردى شەشۋ ناتيجەلەرى بالانىڭ جەكە باسىنىڭ قالىپتاسۋىنا, ونىڭ فيزيولوگيالىق, رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك دامۋىنا اسەر ەتەتىنىن جەتكىزدى. «بالالارعا قاتىستى كوپتەگەن داۋ, مىسالى, بالالاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرىن انىقتاۋ جانە بولەك تۇراتىن اتا-انالاردىڭ ولارمەن قارىم-قاتىناس ءتارتىبىن انىقتاۋ, اكە بولۋدى انىقتاۋ, اليمەنتتەردى ءوندىرىپ الۋ, بالا اسىراپ الۋ, ت.ب. سوت تارتىبىمەن شەشىلەدى. سوت ستاتيستيكاسى بالا تاربيەسىنە بايلانىستى ماسەلەلەردىڭ وتە وزەكتى بولىپ وتىرعانىن كورسەتەدى» دەگەن سەناتور ەلىمىزدە بالا قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى اسا ماڭىزدى قادام رەتىندە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتاردى, ياعني يۋۆەنالدى سوتتاردى قۇرۋ بولعانىن دا تىلگە تيەك ەتتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2007 جىلى يۋۆەنالدى سوتتار استانا جانە الماتى قالالارىندا, ال بەس جىلدان كەيىن بالالاردىڭ قۇقىقتارىنا قاتىستى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردى جانە ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلاردى قاراۋ قۇزىرەتتەرىن بەرۋمەن بارلىق وبلىس ورتالىعىندا قۇرىلعان.
وتىرىسقا قاتىسۋشىلار وتباسىنداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ, كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى ءرازيا قۋانىشباەۆانىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلدان باستاپ سينگاپۋردىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوتى «وتباسىلىق سوت» قاناتقاقتى جوباسىن ىسكە اسىرىپ كەلەدى. وعان بارلىق جەرگىلىكتى سوت, مەملەكەتتىك ورگان, اكىمدىك پەن قوعامدىق ينستيتۋت تارتىلعان.
«مۇنداعى ماقسات بىرەۋ: وتباسىن ساقتاۋ, كامەلەتكە تولماعاندار ءۇشىن قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ. بۇل سوتتار وتباسىلىق كيكىلجىڭدەر تۋىنداعان كەزدە كومەك سۇرايتىن وزىندىك ورتالىقتارعا اينالىپ ۇلگەردى. وتباسىلىق سوتتاردى قۇرۋ يدەياسى انا مەن بالانى قورعاۋ تەتىكتەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى نولدىك توزىمدىلىكتى قالىپتاستىرۋعا جانە وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا باعىتتالعان», دەدى ول.
سونداي-اق جوعارعى سوت سۋدياسى قازىرگى تاڭدا يۋۆەنالدى سوتتاردا كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ مۇددەلەرىمەن بايلانىستى بارلىق ءىس شوعىرلانعانىن ايتىپ ءوتتى. ءتۇرلى جانجالدى شەشۋگە مەملەكەتتىك ورگاندار, اكىمدىكتەر, پسيحولوگتەر, مەدياتورلار, ادۆوكاتتار, ت.ب. مۇددەلى تاراپتار تارتىلادى.
«ەلىمىزدىڭ يۋۆەنالدى جۇيەسىن رەفورمالاۋ كامەلەتكە تولماعانداردىڭ مۇددەلەرى قوزعالاتىن سوت ىستەرىندە ادىلدىكتىڭ ۇستەمدىك قۇرۋىن ارتتىرۋعا ءتيىس. ول تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋ ۇستىندەگى ءاربىر بالامەن جەكەلەي جۇمىس جۇرگىزۋگە سەپتىگىن تيگىزبەك. يۋۆەنالدى سوت قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ – سوت تورەلىگى جۇيەسىندەگى ماڭىزدى كەزەڭ, ونىڭ ماقساتى – كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ», دەدى ر.قۋانىشباەۆا.
كوميتەت وتىرىسى بارىسىندا ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى الما مۇقانوۆا, باس پروكۋراتۋرانىڭ قوعامدىق مۇددەلەردى قورعاۋ قىزمەتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ساكەن سامەت جانە باسقا دا شاقىرىلعان ماماندار ءسوز سويلەپ, پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.