مەرەيتوي قارساڭىندا تەڭگە جانە بانك سەكتورىنىڭ احۋالىن بىلىكتى ساراپشىلارمەن بىرگە تالقىلادىق. تالقىعا وتاندىق بىرنەشە قارجى ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەگەن بىلىكتى قارجىگەر اسقار ەلەمەسوۆ, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وتاندىق بانك سەكتورىنىڭ اياققا تۇرۋىنا ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن بەرلين يريشەۆ, قازىرگى ۋاقىتتا ەكونوميكا جانە قارجى تاقىرىپتارىندا ساۋاتتى ساراپتاما جاساپ, نارىق ۇردىستەرىن ءدال بايقاپ جۇرگەن ساراپشى ايبار ولجاي جانە ءتول ۆاليۋتانىڭ كۇن سايىنعى ارەكەتىن كىرپىك قاقپاي باقىلاپ, وقىرماندارىن قارجى ساۋاتتىلىعى مەن اقشا نارىعىنداعى احۋالمەن حاباردار ەتىپ جۇرگەن اندرەي چەبوتارەۆ قاتىستى.
– 30 جىلدا وتاندىق قارجى نارىعى قالاي دامىدى؟ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا بانك سەكتورىنىڭ جاعدايى قانداي بولدى؟
اسقار ەلەمەسوۆ, «اكرا» اق قازاقستان فيليالىنىڭ جەتەكشىسى:
– تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسىپ دامۋ كەزەڭىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قولدانىسقا ەنۋى – 1993 جىلى قاراشادا تەڭگەنىڭ اينالىمعا شىعارىلۋى ەگەمەن قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى سانالدى. ءتول ۆاليۋتامىزدىڭ بولۋى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى اجىراماس بولىگىنىڭ ءبىر نىشانى ىسپەتتى بولدى. تەڭگەنىڭ العاشقى جىلدارىندا جىلجىمايتىن م ۇلىكتى, كولىكتى, تاۋاردىڭ ءىرى پارتيالارىن ساتىپ الۋ بويىنشا بارلىق دەرلىك مامىلەلەر مەن كەلىسىمشارتتار اقش دوللارىمەن نەمەسە نەمىس ماركالارىمەن (ەۋرو ەنگىزىلگەنگە دەيىن بۇل گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسمي ۆاليۋتاسى بولدى) جۇزەگە اسىرىلدى. سول كەزەڭدە ەكونوميكامىز وتە قيىن جاعدايدا ەدى, ينفلياتسيا كورسەتكىشى جوعارى, بيۋدجەت تاپشى, كوپتەگەن كاسىپورىن جابىلىپ جاتتى.
90-جىلداردىڭ باسىندا كەڭەس ءداۋىرى جۇيەسىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان مەملەكەتتىك 5 ءىرى بانك بولدى. ورتا جانە شاعىن كولەمدى جۇزدەن اسا جەكەمەنشىك بانك حالىققا قىزمەت كورسەتتى. ول كەزدە بانكتەگى دەپوزيتتەردىڭ بارلىعى دوللارمەن جيناقتالدى. تەڭگەمەن نەسيە بەرىلمەيتىن.
الايدا بيزنەس وكىلدەرى ءوز كاسىبىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا دوللارلىق نەسيەنى جىلدىق ءوسىمى ونداعان پايىزبەن راسىمدەي الدى. سوندىقتان جاڭا قارجى جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن جالعىز مۇمكىندىك قولدانىلدى: حالىقارالىق ستاندارتتارعا مۇمكىندىگىنشە تەز كوشۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. وسى كەزدە ۇلتتىق بانك شەشۋشى رەفورمالار جۇرگىزدى. بانكتىك قاداعالاۋ, بۋحگالتەرلىك ەسەپ جانە ەسەپتىلىكتىڭ ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەلەرىن ەنگىزدى (1995-2000). نارىقتاعى ويىنشىلار سانىن كۇرت قىسقارتۋدى دۇرىس دەپ تاپتى. وسىلايشا, جۇيەدەگى تۇراقسىزدىق جويىلدى. بۇل ۇلتتىق ۆاليۋتا مەن بانك جۇيەسىنە دەگەن حالىق سەنىمىن ارتتىرا ءتۇستى. ناتيجەسىندە, وتاندىق بانك جۇيەسى XXI عاسىردىڭ باسىندا تمد ەلدەرى بويىنشا ەڭ ۇزدىك جۇيە دەپ تانىلدى. بۇل قازاقستانعا بىرنەشە ءىرى حالىقارالىق قارجى توپتارىنىڭ كەلۋىنە اسەر ەتتى.
سول كەزەڭنەن بەرى قازاقستان حالىقارالىق نارىقتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە دامي باستادى ءارى ونىمەن بىرگە ءوسىم مەن قۇلدىراۋلاردى باستان وتكەردى. 2008 جىلى الەمدىك داعدارىس بىزگە دە, باسقا ەلدەرگە دە سوققى بولدى. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس اۋىر ءتيدى. دەگەنمەن وتاندىق قارجى جۇيەسى وسى سىناقتاردىڭ بارلىعىنا توتەپ بەردى جانە جاڭا شىندىقتارعا ازدى-كوپتى بەيىمدەلە الدى. بۇگىندە وتاندىق بانك جۇيەسىندەگى بارلىق دەپوزيتتىڭ 70 پايىزدان استامى تەڭگەمەن كورسەتىلگەن, بۇل وتىز جىلداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش سانالادى. تەڭگە شىققان كەزدەن باستاپ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا سەنىم دەڭگەيى ارتتى.
بەرلين يريشەۆ,
قارجىگەر, Parlink Consulting باسقارۋشى سەرىكتەسى:
– قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن كۇتپەگەن جەردەن الدى. سول سەبەپتى تاۋەلسىز قۇرىلىمداردى قۇرۋ ماسەلەسى شۇعىل جاعدايدا شەشىلدى. تيىسىنشە, ءاردايىم تاماشا شەشىمدەر جاسالدى دەي المايمىز. ول كەزدەگى بانك سەكتورىنىڭ ەكونوميكا تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە شاماسى جوق ەدى. ءوزىم وداق تاراعانعا دەيىن اق بانك جۇيەسىندە جۇمىس ىستەدىم. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا قازاقستاندا العاش رەت قۇرىلىپ وتىرعان «كازۆنەشەكونومبانكتى» باسقارۋ تۋرالى ماسكەۋدەن بۇيرىق الدىم. ءسويتىپ, سول قارجى ۇيىمىنىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋىنە, دامۋىنا ەڭبەك ءسىڭىردىم. ال ەگەمەندىك جاريالانعان كەزدە بىزدە ءتيىستى تاجىريبە, ءبىلىم, تەحنولوگيا, رەزەرۆ بولدى جانە ونى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ قاجەتتىلىگىنە بەيىمدەۋىمىز كەرەك ەدى.
وداق تاراعاننان كەيىن ەلدە قارجى رەسۋرسىنىڭ ۇلكەن تاپشىلىعى تۋىندادى. قازاقستان سول كەزدىڭ وزىندە ەكسپورتتىق ەل بولاتىن, ال ەكسپورتتان تۇسكەن تابىس تىكەلەي كسرو «ۆنەشەكونومبانككە» جونەلتىلىپ وتىردى. تۇسكەن اقشا سول جەردە بۇعاتتالىپ قالاتىن. قازاقستانعا قايتىپ كەلمەيتىن. بىزگە, ياعني Alem Bank-كە سول ەكسپورتتىق ءتۇسىمدى تىكەلەي الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن لوگيستيكانى قۇرۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. بۇل وتە قيىن مىندەت ەدى. بىراق بۇل قيىندىقتى دا ەڭسەرە الدىق. 1991 جىلدىڭ قازان ايىندا ءبىز فرانتسۋز بانكىندە كوررەسپوندەنتتىك شوت اشقاننان كەيىن قازاقستان تەرريتورياسىنداعى وداقتاس كاسىپورىن باسشىلارىنا جاڭا بانك رەكۆيزيتتەرىن كورسەتە وتىرىپ, سەرىكتەستەرمەن كەلىسىمشارتتاردى قايتا جاساۋعا ءوتىنىش بىلدىردىك. ارينە, بۇعان ماسكەۋ قارسى بولدى. بىراق ەل باسشىلارىنىڭ كۇش سالۋىمەن بۇل ۇدەرىس باياۋ بولسا دا ءجۇردى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ستراتەگيالىق ماڭىزدى تاۋارلاردى ساتىپ الۋعا قاتىستى مەملەكەتتىڭ ەرەكشە قاجەتتىلىگى بولدى. وسى ماقساتتا ءبىز لوندوندا 100 ملن دوللار كرەديت الدىق. بۇل بالالار تاعامى مەن ءدارى-دارمەك ساتىپ الۋعا, ەل ەكونوميكاسىنداعى قيىن مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالاتىن بولدى. وسى كەزەڭدە ەكسپورتتىق نەسيەلەۋ بويىنشا كوپتەگەن كەلىسىمگە قول قويدىق. بۇل جوبالىق قارجىلاندىرۋ دەپ اتالدى. ياعني ءبىزدىڭ كاسىپورىندار نە گەرمانيادان, نە فرانتسيادان, نە بەلگيادان قۇرىلعى مەن تەحنولوگيا جەتكىزەتىن, سول ەلدەردىڭ كومپانياسى قارجىلاندىراتىن جوبانى تاڭدايدى. بىرتىندەپ نارىقتاعى تاپشىلىق ازايىپ, نارىققا شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ كەلۋىمەن تۇيتكىلدەر ءوز شەشىمىن تابا باستادى. كەيىن ءوز ۆاليۋتامىز پايدا بولىپ, ساۋدا ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى ورىستەتىپ كەتتىك.
سونىمەن قاتار قازاقستاندا العاش رەت باتىستىق بانك تەحنولوگيالارىنىڭ پايدا بولۋى دا Alem Bank-پەن تىكەلەي بايلانىستى. ءبىز العاش رەت بانك نەسيە كارتوچكالارىن باسىپ شىعاردىق, بانكوماتتار ورناتتىق, ءسويتىپ ەسەپ ايىرىسۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتتىك, ءتۇرلى قارجىلىق تۇسىنىكتەردىڭ ەنەتىنى دە وسى كەز. مۇنىڭ ءبارى بۇرىن-سوڭدى قازاقستاندا بولماعان باتىس تەحنولوگيالارىنا ءتان ەدى.
– تەڭگە اينالىمعا ەنگەن كەزدە ءسىز Alem Bank Kazakhstan باسقارما توراعاسى ەدىڭىز. ءتول ۆاليۋتانىڭ نارىققا كىرۋى بانك سەكتورىنا قالاي اسەر ەتتى؟ قارجى ينستيتۋتىنىڭ قورىنا تەڭگەنى اكەلۋ, تەڭگەمەن قارجىلىق وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ, تەڭگەمەن نەسيە بەرۋ, تەڭگەمەن تولەم جاساۋ ۇدەرىستەرى قالاي وتكىزىلە باستادى؟
بەرلين يريشەۆ:
– ارينە, ەگەمەندىك العاننان كەيىن ۇلتتىق ۆاليۋتاعا قاتىستى ءماجبۇرلى قاجەتتىلىك تۋىندادى. ويتكەنى رۋبل ايماعىندا قالا بەرەتىن بولساق, ءبىز ءوزىمىزدىڭ بارلىق قۇندىلىعىمىزدى جوعالتار ەدىك. ماسكەۋ كۇنى-ءتۇنى اقشا باسىپ, ونى ۇشاقتارمەن, تىكۇشاقتارمەن ءوڭىر-وڭىرگە جەتكىزىپ, ساتىپ الۋعا بولاتىن نارسەنىڭ ءبارىن ساتىپ الىپ جاتتى. سول كەزدە مەملەكەتتە جالاقى تولەۋ ءۇشىن, ءارتۇرلى شۇعىل تولەمدەردى تولەۋ بويىنشا رۋبل ماسساسىنىڭ تاپشىلىعى بار ەدى. رۋبل ماسساسىنىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى ءىرى كاسىپورىنداردا ەرەۋىلدەر بولا باستادى. مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قابىلدانۋىنا الىپ كەلدى. ءتول ۆاليۋتاعا قاتىستى شەشىم قابىلداۋعا ەكى جىل ۋاقىت كەتتى. ناتيجەسىندە, 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا ءتول ۆاليۋتامىز – تەڭگە اينالىمعا ەندى. ول مەملەكەتتىڭ تۋى, ەلتاڭباسى, ءانۇرانى سەكىلدى ءبىر ءرامىز بولىپ سانالادى. ءتول تەڭگەنىڭ ارقاسىندا بانكتەردە ءوز ەلىمىزدى, ءوز ەكونوميكامىزدى قولدايتىن تاماشا مۇمكىندىك پايدا بولدى.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلىمىزدە 200-دەي بانك بولدى. بىرقاتار بانك باسشىلىعىندا ءوزىڭىز بولدىڭىز. قازىر بانك سانى 20-دان ءسال اسادى. وسىنشاما كوپ بولعان بانك سانى نەلىكتەن قاتتى ازايدى, ولاردىڭ ازايىپ كەتۋىنە نە سەبەپ بولدى؟
بەرلين يريشەۆ:
– ءيا, تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا وتاندىق نارىقتا 200-دەي بانك بولعانى راس. بۇل, مەنىڭشە, قاداعالاۋشى ورگانداردىڭ بىلمەۋشىلىگىنەن تۋىنداعان جاعداي. ياعني ناقتى تالاپتار, پرۋدەنتسيالدى نورماتيۆتەردى ساقتاۋ بولمادى. 200 بانكتىڭ باسشىلىعىنداعى ادامداردىڭ ءبارى بىردەي بانكير دە ەمەس ەدى. دەمەك, تالاپتار مۇلدە قويىلمادى, قويىلعان كۇندە دە تىم تومەن بولدى. البەتتە, بانك كوپ بولعان كەزدە وتە قاتاڭ باسەكە جۇرەدى, بىراق بۇل كليەنتتەر بانكتىڭ ساپالى قىزمەتىنە قولجەتكىزەدى دەگەندى بىلدىرمەس ەدى. ءتىپتى ول بانكتەردىڭ امان-ساۋ تۇراتىندىعىنا, بانككە سالعان سالىمداردىڭ ساقتالارىنا دا كەپىلدىك جوق بولاتىن. قاداعالاۋشى ورگان وسىنشاما بانكتىڭ قۇرىلۋىنا جول بەرە وتىرىپ نارىقتى داعدارىس جاعدايىنا ءتۇسىردى. سونىڭ سالدارىنان كوپ كۇتتىرمەي بانك قۇرىلىمىندا جاپپاي بانكروتتىق باستالىپ تا كەتتى.
– تەڭگە ءبىر كەزدەردە نىعايعان سەكىلدى كورىنگەنىمەن, كەي كۇندەرى السىرەپ تە كەتىپ جاتىر. ءتول ۆاليۋتا باعامىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا نە سەبەپ جانە وعان قانداي سىرتقى جانە ىشكى فاكتورلار اسەر ەتۋدە؟ جالپى, قازىرگى ۋاقىتتا ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋالدى قالاي باعالايسىز؟
ايبار ولجاي,
قارجى ساراپشىسى:
– قازىر تەڭگە نارىقتىق تارگەتتە. بيرجاداعى كۇندەلىكتى الىپ ساتۋىنا بايلانىستى باعام بەلگىلەنەدى. تەڭگەنىڭ ساۋدا-ساتتىعى الدىمەن فورەكستە وتەدى. ودان كەيىن قازاقستان قور بيرجاسىنىڭ (KASE) سەسسياسى ارقىلى ونىڭ كۇندەلىكتى كۋرسى بەلگىلەنىپ وتىرادى. تەڭگەنىڭ نەگىزگى فۋندامەنتالدى باعامى مۇناي باعاسىنا بايلانىستى, سەبەبى مۇناي باعاسى جوعارى بولسا, ءبىزدىڭ ەكسپورتتىق تۇسىمدەر دە جوعارىلايدى. ءسويتىپ, تولەم بالانسى پروفيتسيتتىك ايماققا شىعادى. ياعني بىزگە كەلەتىن اقشا بىزدەن كەتەتىن اقشاعا قاراعاندا كوبىرەك بولادى. ءدال وسى كەزدە تەڭگە كىشكەنە نىعايا تۇسەدى. قازىرگى ورتاق پارامەترى 470 دەپ الساق, تەڭگە 470-تەن بەرى قاراي كۇشەيەدى. ەگەر مۇناي باعاسى تۇسە باستاسا, ول ءبىزدىڭ تولەم بالانسىنا كەرى اسەر ەتەدى. سىرتتان الاتىن يمپورتىمىز ەكسپورتتان اسىپ كەتەدى دە, تەڭگەگە قىسىم كۇشەيە باستايدى. ءسويتىپ, تەڭگە باعامى 480, 490 بولا باستايدى. مۇنايدان بولەك, سىرتقى ساۋدادا استىق, مەتالل پوزيتسيالارى دا كىشكەنە اسەر ەتەدى. ۇلكەن تاۋارلىق بيرجاداعى كوتيروۆكا, فيۋچەرستەردىڭ بارلىعى تەڭگەگە اسەرىن مىندەتتى تۇردە تيگىزەدى. ەكىنشىدەن, سىرتتان كەلەتىن ينۆەستورلار بار, ولار ءبىزدىڭ تەڭگەنى ساتىپ الىپ, رەپو وپەراتسيالارىن جاسايدى, بانك وبليگاتسيالارىنا سالىپ, پايدا تابۋعا تىرىسادى. ولار كەتە باستاسا, تەڭگەگە دەگەن سۇرانىس ازايادى دا, قۇنسىزدانۋ ۇدەرىسى قايتا باستالادى. سوندىقتان سىرتتان ويىنشىلار كەلىپ, تەڭگەگە اقشا سالىپ, تەڭگەلىك وبليگاتسياعا وتىرعانى ءبىز ءۇشىن پايدالى.
اندرەي چەبوتارەۆ,
قارجى ساراپشىسى, Finance.kz تەلەگرام ارناسىنىڭ اۆتورى:
– العاشقى جىلدارى 4,5 تەڭگە بولعان تەڭگە كۋرسى ەكونوميكالىق نەگىزدەرگە جاۋاپ بەرە العان جوق, سول سەبەپتى دە كوپ وتپەي قۇنسىزداندى. ءبىز – ماكروەكونوميكالىق ءالسىز ۆاليۋتامىز. ءبىز كەرى قاراي 100, 200 پايىزعا نىعايا المايمىز. ءبىز يمپورتقا تاۋەلدى ەكونوميكامىز, سوندىقتان تەڭگە السىرەي بەردى. ءتىپتى دوللارعا قاتىستى دوللاردىڭ ءوزى ء(يا, ءبىراز قىزىق ەستىلەدى, بىراق شىندىعى سونداي) السىرەدى. سوڭعى 100 جىلدا دوللار ءوزىنىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ 98 پايىزىن جوعالتتى. ول دا السىرەدى. بۇل – ەكونوميكانىڭ جالپى زاڭدىلىعى. 2-3 پايىزداعى كىشىگىرىم ينفلياتسيا ەكونوميكانى دامىتۋعا ىنتالاندىرادى. ءبىزدىڭ ۆاليۋتاعا اقشا ماسساسىنىڭ ءوسىمى قىسىم كورسەتەدى. ءبىز ءاردايىم جەڭىلدەتىلگەن باعدارلامالارعا ارناپ جاڭادان اقشا باسىپ شىعارامىز. سوندىقتان ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا, ماكروەكونوميكالىق تۇرعىدا ءالسىز ۆاليۋتامىز. قىسقامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا نىعايۋعا قاتىستى مىسالدارىمىز بار, بۇل – 2016, 2019 جانە 2022-23 جىلدار. 2022 جىلدىڭ ناۋرىزىندا, سوعىس باستالعاننان كەيىن كۋرس 512 تەڭگە بولدى. سودان بەرى ءبىز السىرەگەن جوقپىز. ۇزاق مەرزىمدە – ءالسىزبىز, قىسقا مەرزىمدە – ءبىرشاما مىقتىمىز. ءتىپتى 400-دەن دە تومەندەگەن كەزدەرىمىز بولدى. دەمەك, تەڭگەنى سونشالىقتى ءالسىز ۆاليۋتا دەپ ايتا المايمىز. مەن ۇلتتىق ۆاليۋتا توڭىرەگىندە بىرنەشە جىل بويى زەرتتەۋ جاساپ كەلە جاتىرمىن, سوندا تۇيگەنىم – وداقتان شىققان ەلدەردىڭ ىشىندە ەڭ مىقتى ۆاليۋتا قىرعىزستاندا (ەكونوميكا كولەمىنىڭ شاعىندىعىنا بايلانىستى) جانە رەسەيدە (ەكسپورت كولەمىنىڭ اسا ۇلكەن اۋقىمىنا بايلانىستى).
اسقار ەلەمەسوۆ:
ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامى كوپتەگەن فاكتوردىڭ اسەرىنەن قالىپتاسادى. ولاردىڭ قاتارىندا مۇناي مەن وزگە دە شيكىزات تاۋارلارىنىڭ باعاسى, جاھاندىق نارىقتارداعى احۋال, اقش-تىڭ فەدەرالدى رەزەرۆتىك جۇيەسى سياقتى الەمنىڭ جەتەكشى ورتالىق بانكتەرىنىڭ ساياساتى, ەل ەكونوميكاسىنىڭ جالپى تيىمدىلىگى بار. قازاقستان (پلانەتانىڭ باسقا ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى سياقتى) الەمدىك اۋقىمدا شاعىن ەكونوميكا بولعاندىقتان سىرتقى فاكتورلاردىڭ بىزگە قاتتى اسەر ەتەتىنىن تۇسىنگەن ءجون. ءبىزدىڭ ۆاليۋتا وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا كوپتەگەن وبەكتيۆتى قيىندىققا تاپ بولدى, ول وتە قۇنسىزدانعان كەزەڭ ەدى. حح عاسىردا ۆاليۋتا نارىعىنداعى دۇربەلەڭ ازداپ باسىلدى. دەگەنمەن سىرتقى فاكتورلار ءالى دە شەشۋشى ءرول اتقاردى. كەيىنگى جىلداردى سارالاساق, تەڭگە تۇراقتى بولدى, دەگەنمەن پاندەميا مەن گەوساياسي جاعداي ايتارلىقتاي سىرتقى تاۋەكەلدەردى تۋدىردى.
بەرلين يريشەۆ:
كۋرستىڭ نىعايۋى, كۋرستىڭ السىرەۋى – جەكەلەگەن نارىقتىق ساتتەر. ناقتى جاعدايدى انىقتاۋ ءۇشىن ورتاشا شۇعىل كۋرستى بىلەتىن مەيلىنشە ۇزاق كەزەڭدى تاڭداپ العانىمىز ءجون. تەڭگە پايدا بولعان العاشقى جىلداردا دوللارعا قاتىستى باعامى 4,52 بولسا, وتىز جىل وتكەندە بۇل باعام 100 ەسە قىمباتتاپ وتىر. قازىر 1 دوللار ءۇشىن 470 تەڭگە تولەۋگە تۋرا كەلەدى. سوندىقتان اراگىدىك تەڭگەنىڭ ءسال-ءپال نىعايعانىن جاقسى نە جامان دەپ تالقىعا سالۋدىڭ دا ءمانى جوق. ويتكەنى تەڭگە 100 ەسە قۇنسىزدانىپ كەتتى. بۇل – وتە قيىن احۋال. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇنىن السىرەتەتىن دەۆالۆاتسيا, ينفلياتسيا ءجۇرىپ جاتقان كەزدە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى دا كۇرت ناشارلاپ كەتەدى. تاۋار قۇنىنا قاتىستى دا ادەكۆاتتى باعا قالىپتاسپايدى. بۇل جەردە ارينە, جاعىمسىز اسپەكتىلەردىڭ مىسى باسىپ تۇر.
– گەوساياسي جاعدايلار (رەسەي – ۋكراينا, يزرايل – پالەستينا) مۇناي نارىعىنا دا اسەرىن تيگىزەتىنىن اڭعارتتى. مۇندايدا تەڭگە قانشالىقتى سەزىمتال؟
اندرەي چەبوتارەۆ:
گەوساياسي جاعداي مۇناي نارىعىنا, مۇناي نارىعى تەڭگەگە اسەر ەتەدى. بۇل پاندەميا جىلى مۇناي باعاسى باررەلىنە 20-30 دوللارعا تومەندەپ كەتكەن كەزدە ايقىن كورىندى. 2022 جىلى باستالعان گەوساياسي قاقتىعىسقا بايلانىستى تاعى السىرەپ كەتتىك. قازىر بولىپ جاتقان يزرايل – پالەستينا احۋالى بىزگە اسەر ەتىپ جاتقان جوق, بىراق جالعاسىپ جاتقان رەسەي – ۋكراينا شيەلەنىسى اسەر ەتۋدە. سونىمەن قاتار قازىر كورىنىپ وتىرعان ۆاليۋتا باعامى – 2022 جىلى اقپاندا باستالعان سوعىستىڭ سالدارى. ەگەر سوعىس بولماعاندا قازىرگى ۆاليۋتا باعامى 420, 410 ماڭايىندا بولار ەدى.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى باعامىمەن قازىرگى كەزدەگى باعامىن سالىستىرىپ جاتادى ادەتتە. مىسالى, ول كەزدە 1 دوللار 4 تەڭگە تۇرسا, قازىر 460 تەڭگە تۇرادى دەگەندەي. بۇل سولاي بولۋعا ءتيىس تابيعي قۇبىلىس پا ەدى, الدە ءبىز شىن مانىندە تەڭگەنى وسىنشالىقتى السىرەتۋگە جول بەرىپ الدىق پا؟
ايبار ولجاي:
– جالپى, تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى – تابيعي ۇدەرىس. ودان باسقا جول دا جوق ەدى. 30 جىل ىشىندە دوللاردىڭ ءوزى قۇنسىزدانعان. ينفلياتسيانىڭ ءوزى دە 30 جىل ىشىندە ءبىراز ءوستى. ول تەڭگەگە مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەدى. سوندىقتان ۆاليۋتا قۇنسىزدانۋىن زاڭدىلىق دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك. اڭگىمە ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋىندا ەمەس, دەۆالۆاتسيانىڭ قالاي جۇرگەندىگىندە, ءبىر كۇندە اۋىسىپ كەتۋ ۇدەرىسى بولدى عوي. بۇل حالىقتىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ ءتۇسىرىپ الدى. ۆاليۋتا شوك رەجىمدە ەمەس, نارىق جاعدايىندا قۇنسىزدانسا, اقىرىن قادامدارمەن ءجۇرۋى كەرەك. ءبىز ءۇشىن دە سولاي, شوك بولىپ ەمەس, بىرتىندەپ نارىقتىق پارامەترلەرىمەن جىلجىپ وتىرعانى ماڭىزدى.
– 2000 جىلداردىڭ باس كەزىندە بانك سەكتورى تمد-داعى الدىڭعى قاتارلى سانالعان ەكەن. كەيىن جانە قازىر ءبىزدىڭ بانك سەكتورى سول مارتەبەسىن ساقتاپ قالا الدى ما؟
اسقار ەلەمەسوۆ:
– 2008 جىلى ورىن العان الەمدىك داعدارىس الدىندا قازاقستان بانكتەرى وڭىردەگى ەڭ ۇزدىك دەپ سانالدى. ول كەزدەرى قارجى ۇيىمىنىڭ بارلىعى جەكەمەنشىكتە بولدى. جوعارى سەنىمدىلىككە يە بولا وتىرىپ, شەتەلدەن ۇلكەن قارجى تارتىپ, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنا ينۆەستيتسيالادى. سول كەزدەرى جىلجىمايتىن نارىق قارقىندى دامىپ جاتتى. 2007 جىلى باسپانا باعاسىنىڭ كۇرت ارزانداپ كەتۋى بانكتەردى كۇردەلى قيىندىقتارعا دۋشار ەتتى. ولار جاعدايدان ءوز بەتىنشە شىعا المادى. ناتيجەسىندە, ەلدىڭ بۇكىل قارجى سەكتورىنىڭ قۇلدىراۋىنىڭ قاۋپى ءتوندى. 2009 جىلى مەملەكەت ارالاسۋعا ءماجبۇر بولدى جانە ۇلتتىق قوردىڭ ەسەبىنەن جەكە بانكتەردى قۇلدىراۋدان قۇتقاردى. وسىلايشا, قازاقستان بانك سەكتورىنىڭ تمد-داعى ەڭ وزىق دەپ ەسەپتەلۋى توقتادى. سونىمەن قاتار 2013 جىلعا قاراي ەلدەگى ناشار نەسيەلەردىڭ ۇلەسى الەمدەگى ەڭ تومەن كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى بولدى.
بىراق 5-10 جىلدا ەكونوميكاداعى جاڭا الەمدىك ۇردىستەر ورىن الا باستادى. ەڭ الدىمەن, تسيفرلاندىرۋ ناۋقانى باستالدى. قارجى سالاسى جاڭا شەشىمدەردى وتە بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋگە كوشتى. پاندەميا بۇل ۇدەرىستى جەدەلدەتىپ, بانكتەردىڭ تيىمدىلىگى مەن تابىسىنا قاتتى اسەر ەتتى. جاڭا مۇمكىندىكتەردى ۋاقىتىندا پايدالانۋ وتاندىق نارىق ويىنشىلارىنا وتە ءتيىمدى بولدى, سوندىقتان كەيبىر ءىرى وتاندىق بانكتەر قازىر وڭىرىمىزدە جانە ودان تىس جەرلەردە دە وزىق بولىپ سانالادى.
– ءسىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى جاعدايدان جاقسى حاباردارسىز عوي, ايتىڭىزشى, وتاندىق قارجى سەكتورى ءوزىنىڭ العاشقى باسپالداقتارىن قالاي باستى؟ حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋدە, پەرسپەكتيۆالى قارجى جۇيەسىنە كوشۋدە كىمدەر جانە قانداي شارالار ءوز ءرولىن اتقاردى؟
اسقار ەلەمەسوۆ:
– ارينە, ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق بانك باسشىلارىنىڭ سول كەزدەگى تۇتاس بۋىنىنا, جاساعان رەفورمالارىنا العىس ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا قازاقستان حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ جولىمەن باتىل ءجۇرىپ, جاڭا عاسىردىڭ باسىندا تەك تمد عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەمنىڭ ەڭ سەرپىندى ەكونوميكالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ەڭ الدىمەن, 1993-1996 جىلدارى ۇلتتىق بانك توراعاسى بولعان داۋلەت حاميت ۇلى سەمباەۆتى اتاپ ءوتۋ قاجەت.
– 30 جىل ىشىندە تەڭگە ديزاين تۇرعىسىنان ءبىرشاما وزگەرىسكە ۇشىرادى. ءتول ۆاليۋتامىزدىڭ قازىرگى كەيپىنە, ياعني ديزاينىنا كوڭىلدەرىڭىز تولا ما؟ وعان قانداي دا ءبىر وزگەرىس ەنگىزۋ بويىنشا وزدەرىڭىزدىڭ ويلارىڭىز, ۇسىنىستارىڭىز بار ما؟
بەرلين يريشەۆ:
– تەڭگەنىڭ قازىرگى ديزاينى ادەمى جانە ونىڭ ساپاسى مەن كەلبەتىن نۋميزماتتار دا جاقسى باعالايدى. بىراق تەڭگە ديزاينىندا مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ پورترەتى, فوتوگرافياسى بولماۋى كەرەك. ويتكەنى جاعداي وزگەرگەن كەزدە مەملەكەت جاڭا ديزاينى بار ۆاليۋتا باسىپ ۇلگەرمەيدى.
ايبار ولجاي:
– مەن كوپ ەلدىڭ ۆاليۋتاسىن كوردىم. سونىمەن, سالىستىرا وتىرىپ ايتار بولسام, ءبىزدىڭ تەڭگە وتە ادەمى دەپ ويلايمىن. ديزاينى ماعان قاتتى ۇنايدى. وتاندىق ديزاينەرلەر وتە جاقسى جۇمىس ىستەگەن. ديزاينعا وزگەرىس ەنگىزۋ بويىنشا مەندە ۇسىنىس جوق, ويتكەنى ۋاقىت وتە كەلە تەڭگەنىڭ قاعاز جۇزىندەگى تاعدىرى ۇلكەن سۇراق تۋعىزادى. مەنىڭشە, 10-15 جىلدان كەيىن بانكنوتتار قاعازعا باسىلمايتىن سياقتى. سەبەبى تسيفرلى ۆاليۋتالار شىعادى. سونىڭ ىشىندە تسيفرلى تەڭگە دە بار. ءوزىمنىڭ قاعاز تەڭگەنى قولىما ۇستاماعانىما ءبىر جىلدان اسىپ كەتتى. بارلىق قاراجات ەلەكتروندى ءامياندا جاتادى. قاعاز تەڭگەگە دەگەن قاجەتتىلىك ازايىپ بارادى. تەحنولوگيا دامىعان سايىن قاعاز بانكنوتقا دەگەن سۇرانىس تومەندەيدى, بىراق ديزاينىن ساقتاپ قالامىز.
– قازىر بانكتەر دامىپ, تسيفرلى تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەنگىزىپ جاتىر. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بانك سەكتورىنىڭ قازىرگى دامۋ كورىنىسى وتاندىق قارجى نارىعىنا قانشالىقتى سەرپىن بەرىپ جاتىر؟
اسقار ەلەمەسوۆ:
– باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ تولىق دەڭگەيدە دامىماۋى – ەلىمىزدىڭ قارجى سالاسىنىڭ جۇيەلى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءوزىمىزدىڭ رەيتينگتىك يندۋستريامىزدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنت بولىپ قالىپتاسا الماۋى قيىندىق تۋدىرادى. سوندىقتان مەن ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى قارجى ينستيتۋتتارىندا جۇمىس ىستەگەن وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىتتان كەيىن قازىر رەسەيدىڭ جەتەكشى رەيتينگتىك اگەنتتىگى اكرا اگەنتتىگىنىڭ («اناليتيكالىق كرەديتتىك رەيتينگ اگەنتتىگى» اق) قازاقستاندىق كەڭسەسىن دامىتۋعا قولدان كەلگەنشە تىرىسىپ جاتىرمىن.
– ساراپشىلار كەيدە «بىزگە تىم قاتتى نىعايعان تەڭگە كەرەك ەمەس, ول ەكونوميكا ءۇشىن اسا پايدالى بولمايدى» دەگەن پىكىر بىلدىرەدى. بۇل پىكىرمەن كەلىسەسىزدەر مە؟ ءالسىز تەڭگە نەلىكتەن ەكونوميكاعا پايدا اكەلۋى مۇمكىن؟ تيىسىنشە, تەڭگە ءدال قازىر كۇرت كۇشەيىپ كەتسە نە بولادى؟
اسقار ەلەمەسوۆ:
– جالپى, ۆاليۋتا باعامىنىڭ شامادان تىس قۇبىلمالى بولۋى (تۇراقسىزدىعى) ەكونوميكانىڭ دامۋىنا زيان تيگىزەدى, سونىڭ ىشىندە ينفلياتسيانى كۇشەيتەدى. سوندىقتان ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءۇشىن تەڭگە نەگىزىنەن تۇراقتى بولعانى ءجون.
ايبار ولجاي:
– تەڭگەنىڭ بولجانعان تارگەتتەنگەن مولشەرى بيۋدجەتكە سالىنادى, ماسەلەن, 470, 480 دەپ. سول بازالىق ستسەناري بولىپ قالادى. ۇكىمەتكە, ارينە, ەسەپ ءۇشىن, ءوزىنىڭ بازالىق جوسپارىن ورىنداۋ ءۇشىن تەڭگەنىڭ قۇنى سول بازالىق تارگەتتىڭ ماڭايىندا بولعانى وتە ءتيىمدى. تەڭگە قاتتى كۇش الىپ كەتسە, وندا ءبىزدىڭ ۆاليۋتالىق تۇسىمدەردى تەڭگەگە ايىرباستاپ ازاماتتارعا زەينەتاقى, جاردەماقى, جالاقى, شاكىرتاقى تولەۋ بويىنشا تاپشىلىق تۋىنداپ قالادى. سوندىقتان ۇكىمەتكە تەڭگەنىڭ قاتتى قۇلدىراپ كەتكەنى دە, قاتتى كۇشەيىپ كەتكەنى دە قاجەت ەمەس.
اندرەي چەبوتارەۆ:
– ءبىر انىق نارسە بار, تەڭگە السىرەي بەرەدى. ءيا, كۇنى ەرتەڭ ونىڭ كۋرسى 600 بولىپ شىعا كەلەدى دەپ ايتا المايمىن. جالپى, قاشان 600 بولاتىنىن دا ايتا المايمىن. الايدا كۇندەردىڭ كۇنىندە 600-گە باراتىنى – انىق نارسە. تەڭگە كۋرسى 380-390-عا جاقىنداۋى مۇمكىن, ال ءبىر كەزدەگى 180 تەڭگە ەندى ەشقاشان قايتىپ ورالمايدى.
– ۇلتتىق بانكتىڭ «تسيفرلى تەڭگە» جوباسىن جاساپ جاتقانى جانە ونى الداعى جىلداردا اينالىمعا شىعارعالى وتىرعانى بەلگىلى. سىزدىڭشە, ونىڭ پايداسى مەن تاۋەكەلى تولىققاندى ەسەپتەلدى مە؟
اسقار ەلەمەسوۆ:
– ورتالىق بانكتەردىڭ تسيفرلىق ۆاليۋتالارى جالپى تولەمدى دامىتۋداعى ناعىز رەۆوليۋتسيانى بىلدىرەدى. بۇل ماسەلەدە قازاقستان الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن وزىپ, كوش الدىندا كەلەدى. ازىرگە مەملەكەت دەڭگەيىندە تسيفرلىق ۆاليۋتانى كەڭىنەن ەنگىزۋ جۇزەگە اسپادى. سوندىقتان بۇل قادامنىڭ پايداسى مەن زيانى تۋرالى بارلىق پايىمداۋلار تەك تەوريالىق تۇرعىدا بولىپ ەسەپتەلەدى. كەز كەلگەن جاڭا تەحنولوگيا سياقتى قولدانۋدىڭ ساتتىلىگى الدىمەن مەملەكەتتىڭ ءىس-ارەكەتى قانشالىقتى ويلاستىرىلعانىن, ونىڭ ىشىندە قاجەتتىلىكتى تۇسىندىرۋگە جانە پايدالانۋ قاۋىپسىزدىگى شارالارىنا بايلانىستى بولادى. كيبەرقاۋىپسىزدىك كەز كەلگەن وسىنداي باستاما ءۇشىن ماڭىزدى قاۋىپ بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى ماسەلەنىڭ بارلىق باسقا قىرىن ۇلتتىق بانك جاقسى تۇسىنەدى.
ايبار ولجاي:
– ۇلتتىق بانك تسيفرلى تەڭگە جوباسىن 2021 جىلى قولعا العان ەدى. ەندى 2025 جىلى تولىق اياقتاپ بىتپەك. قازىر بارلىعى الدىن الا جاسالعان جوسپارعا ساي ءجۇرىپ كەلە جاتىر: تەستىلەۋ, مودەلدەردى قاراۋ, قانشالىقتى ومىرشەڭ ەكەندىگىنە كوز جەتكىزۋ دەگەن سەكىلدى. ۇلتتىق بانك بارلىعىن دۇرىس ىستەپ جاتىر دەپ ويلايمىن, ويتكەنى تسيفرلى ۆاليۋتا ماسەلەسى كوپتەگەن ەلدە كوتەرىلىپ جاتىر. كوشتەن قالعان جوقپىز. تسيفرلى ۆاليۋتا ەنگىزگەلى جاتقان الەمدەگى ون ەلدىڭ قاتارىندامىز. تسيفرلى تەڭگە بولاشاقتا ۇلتتىق بانكتىڭ ەڭ ۇزدىك, ەڭ ءتيىمدى جوبالارىنىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. قازىر ءبىز ونىڭ ماسشتابىن سەزىنە الماسپىز. بىراق ون جىلدان كەيىن ماسشتابتى سەزىنىپ, مۇنىڭ دەر كەزىندە باستالعان جۇمىس ەكەنىنە كوزىمىز جەتەدى. سەبەبى الداعى جىلداردا تسيفرلى ۆاليۋتاعا ءبارىبىر كوشەمىز. بۇل – كادىمگى ەميسسياسى, ورتالىق بانكى بار تەڭگە, تەك تسيفرلى تۇردە بولادى. تسيفرلى تەڭگەنىڭ نارىقتى كولەڭكەلى ەكونوميكادان شىعارۋعا ۇلكەن كومەگى بولادى, ودان كەيىن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسۋدە كومەكتەسەدى. سەبەبى ونىڭ ءاربىر جولىن قاراپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بار. ەكونوميكاداعى ستاتيستيكالىق ەسەپتەۋلەردە تسيفرلى تەڭگە بىزگە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشادى.
– ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ الداعى دامۋ پەرسپەكتيۆاسىنا قاتىستى ويلارىڭىز قانداي؟
اسقار ەلەمەسوۆ:
– تەڭگەنىڭ بولاشاعى كەز كەلگەن ۇلتتىق ۆاليۋتا سياقتى ەكونوميكانىڭ جالپى جاي-كۇيىنە بايلانىستى, ونىڭ ءبىر كورىنىسى بولىپ سانالادى. قازاقستان شيكىزات ءوندىرۋ باعىتىنان الشاقتاپ, قايتا وڭدەۋ سالاسىن دامىتقانى ءجون. حالىقارالىق كولىك جوبالارىنا اتسالىسىپ, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا ينۆەستيتسيا سالىپ, ادامي كاپيتالىن ارتتىرۋى قاجەت. سوندا ءبىز ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا, ونىڭ ىشىندە تەڭگەنىڭ بولاشاعىنا ۇمىتپەن قارايمىز.
اندرەي چەبوتارەۆ:
– تەڭگە كەلەشەگىنىڭ ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىم دەڭگەيىنە, كۋرستىق ساياسات سەنىمى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنىن قالايمىن. ءدال قازىر وسى ۇلتتىق بانكتىڭ ساياساتىنا وتە قاتتى جەتىسپەي تۇر. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت تە بىرنەشە رەت ايتتى. ءبىزدىڭ ادامدار ءوز ۆاليۋتاسىن جاقسى كورمەيدى, وعان سەنبەيدى, سوندىقتان بىردەڭە بولسا دوللار الۋعا جۇگىرەدى. سول سەبەپتى كۋرستىق ساياساتقا قاتىستى سەنىمدى ارتتىرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلۋى كەرەك.
ايبار ولجاي:
– تەڭگە ءوزىنىڭ 30 جىلدىعىن جاقسى قارسى الىپ جاتىر. ءبىرشاما جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. ميسسياسى مەن فۋنكتسياسىن دۇرىس اتقارىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, بارىمىزدە ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىم بولۋى كەرەك. ويتكەنى بۇل – ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ اقشا ۆاليۋتاسى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى سيمۆولى. ەگەمەندىگىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن تەڭگەنىڭ بولعانى وتە ماڭىزدى. تەڭگەدەن ايىرىلماۋىمىز كەرەك.
ءار بانكنوتتىڭ ەرەكشەلىگى بار. قازاقستان تەڭگەسى – الەمدەگى ەڭ جاقسى قورعالعان ۆاليۋتالاردىڭ ءبىرى. اسىرەسە نومينالى 20 000 تەڭگەلىك قازاقستان بانكنوتى ەڭ جاقسى قورعالعان تەڭگە سانالادى. وندا 25 قورعانىش ەلەمەنتى بار ەكەن.
«الەمدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وسى ەلەمەنتتى اقشا بەلگىلەرىنە ەنگىزۋ, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ديزاينىن جەتىلدىرۋ, جالپى تەڭگەدە وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ – قورعانىس قاسيەتتەرىن كۇشەيتۋگە بايلانىستى تۇراقتى جۇمىستىڭ ءبىر بولىگى. حالىقارالىق بانكنوت قوعامداستىعى (International Bank Note Society) 3 جىل قاتارىنان, 2011 جىلدان 2013 جىلعا دەيىن قورعانىش ەلەمەنتتەرىندەگى قايتالانباس ديزاين مەن ۇتىمدى شەشىمدەر ءۇشىن قازاقستان بانكنوتتارىن الەم بويىنشا ۇزدىك دەپ تانىدى. ءبىر ەلدىڭ 3 جىل قاتارىنان ماراپات الۋى 1961 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ۇيىمنىڭ تاريحىندا العاش رەت بولدى. جالپى, قازاقستان بانكنوتتارى الەمدەگى قورعالعان ءارى ادەمى بانكنوتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە حالىقارالىق ارەناداعى 10-نان استام ماراپاتقا يە بولدى», دەلىنگەن ۇلتتىق بانكتىڭ اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار دەپارتامەنتى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ بىزگە بەرگەن جاۋابىندا.
دەپارتامەنت بىزگە مىناداي قىزىقتى دەرەكتەردى ۇسىنادى.
ۇلتتىق ۆاليۋتا بانكنوتتارى ەرەكشە شىقىرلايتىن ارنايى قاعازعا باسىلعان. ەگەر بانكنوتتى ساۋساعىڭىزبەن سيپاپ كورسەڭىز, رەلەفتى سەزىنە الاسىز. بۇل – ارنايى باسپا تەحنيكاسى.
سونداي-اق بارلىق بانكنوتتا كورۋ قابىلەتى ناشار ادامدارعا ارنالعان ەرەكشە رەلەفتى ەلەمەنت-بەلگىلەر بار.
ەكىنشىدەن, جارىققا ۇستاعاندا كورىنەتىن ەرەكشە بەلگى – بانكنوت نومينالىنىڭ ساندىق بەينەسىن كورە الاسىز.
بانكنوتتاعى جازۋلارى بار ۇزىك سىزىق تۇرىندەگى ءبىرتۇتاس ماگنيت جولاققا دا نازار اۋدارۋ كەرەك. جارىققا ۇستاپ قاراعاندا, تۇتاس جولاق جازۋىمەن انىق كورىنەدى.
ۇشىنشىدەن, بانكنوتتى اۋدارىپ كورۋ كەرەك. نومينالى 1 000-نان 20 000 تەڭگەگە دەيىنگى بانكنوتتاردا ءتۇسى وزگەرەتىن بوياۋمەن سالىنعان سۋرەتتەر بار. بانكنوتقا ءتۇرلى بۇرىشتان قاراساڭىز, سۋرەتتەردىڭ ءتۇسى دە جاسىلدان التىن تۇسكە دەيىن قۇبىلادى.
2022 جىلعى نومينالى 20 000 تەڭگەلىك بانكنوتتا ارنايى گولوگرافيالىق جولاق بار. جولاقتىڭ ءتۇسى قۇبىلمالى جانە ديناميكالىق اسەرى بار.
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان مونەتالارىندا ەجەلگى مونەتا سوعۋ ءداستۇرى مەن زاماناۋي تەحنولوگيالار ءساتتى ۇيلەسىم تاپقان. اينالىمداعى مونەتالار دا كوللەكتسيالىق مونەتالار سياقتى كاسىپقويلار مەن كوللەكتسيونەرلەردىڭ جوعارى باعاسىن العان.
«وعان قازاقستاندىق مونەتاشىلاردىڭ بازەلدەگى دۇنيەجۇزىلىك نۋميزماتيكالىق كونفەرەنتسيا – كورمەگە 2001 جىلدان بەرى قاتىسىپ كەلە جاتقانى, سان-فرانتسيسكو, سينگاپۋر, بەيجىڭ, بەرليندەگى كورمەلەر سياقتى بەدەلدى فورۋمدارعا قاتىسۋى, سونداي-اق كوللەكتسيونەرلەردىڭ ۇلتتىق بانك پەن قازاقستان تەڭگە سارايىنىڭ اتىنا كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان كوپتەگەن سۇراعى مەن پىكىرى دالەل بولا الادى. قازاقستان مونەتالارى الەمدىك كاتالوگتەرگە ەنگەن, نۋميزماتيكالىق قۇندىلىققا يە», دەپ مالىمدەيدى ۇلتتىق بانك.
تەڭگەنىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىم ۇلكەن. 30 جىل ىشىندە ۇلتتىق بانك تولەم نارىعىنىڭ جۇمىسىن قالىپتاستىراتىن كەشەندى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قۇردى.
«سونىمەن قاتار قازىرگى زامانعى حالىقارالىق تالاپتار مەن ستاندارتتارعا ساي ينفراقۇرىلىمدى – ەلىمىزدەگى بانكتەر اراسىندا جالپى ەسەپ ايىرىسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن اقشا اۋدارىمدارىنىڭ بانكارالىق جۇيەسىن جانە بانكارالىق كليرينگ جۇيەسىن تابىستى ەنگىزدى. ۇلتتىق بانكتىڭ ينفراقۇرىلىمىندا تسيفرلىق بيومەتريالىق يدەنتيفيكاتسيالاۋ قىزمەتى ساتىمەن ىسكە قوسىلىپ, جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل جۇمىستار نارىق قاتىسۋشىلارىنا كارتانى, ينتەرنەت-تولەمدى, QR-كودتى, ءموبيلدى بانكينگتى جانە باسقا دا قولما-قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋعا نەگىزدەلگەن يننوۆاتسيالىق قىزمەتتەردى ۋاقتىلى ەنگىزۋگە جانە ءوز كليەنتتەرىنە ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەدى ۇلتتىق بانك وكىلدەرى.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن –
اباي ايماعامبەت,
«Egemen Qazaqstan»