شيپالى ءشوپتى ۇقساتقان

وسى رەتتە قازاقتىڭ قۇلاگەر اقىنى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «جەتىسۋ سۋرەتتەرى» ەسكە ورالادى. سوندا عاجايىپ قالامگەر جەتىسۋ جەرىندەگى دارىلىك شوپتەردىڭ قا­سيەتىن جىرعا قوسىپ, ەمدىك سيپاتىنان سىر تارتقان ەدى. سارقان اۋدانىندا سول جاسامپاز جىردىڭ ايعاعىنداي ورىن تەپكەن «Azia Gold» جشس كاسىپورنى بار. قازاق­ستانداعى دارىلىك شوپتەردى ءوسىرىپ, جيناپ, ونى ءىشىنارا وڭدەپ وتىرعان ءھام ەكسپورتقا باعىتتالعان جالعىز ءوندىرىس ورنى كوپكە تانىمال. مۇندا تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارعا بايلانىستى 400-دەن 650 تونناعا دەيىن وسىمدىك جينالادى. بۇل كولەمنىڭ بارلىعى دەرلىك ەۋرووداق ەلدەرىنە, رەسەيگە, تۇركياعا, اقش-قا ەكسپورتتالادى, ونىمدەر سەرتيفيكاتتالعان.

قاراڭىزشى, اتالعان كاسىپورىننىڭ 30 جىلعا جۋىق تاريحى بار. بۇل كاسىپ العاشىندا جابايى شوپتەر تەرۋدەن باس­تالعان. كاسىپورىن ديرەكتورى ا.كور­جي­كوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەيىن تۇيمەداقتى وزدەرى وسىرە باستادى. «بۇعان ەكى نارسە اسەر ەتتى. ءوزىمىز وسىرسەك, بىرىنشىدەن, شي­كىزات قولجەتىمدى بولادى, ەكىنشىدەن, جەرىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارىن ساقتاۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى», دەيدى كاسىپكەر. بۇل ءسوزىنىڭ جانى بار, سەبەبى سارقان اۋدانىنىڭ تاۋلى ايماقتارىندا جابايى المادان باستاپ وسىمدىكتىڭ كوپتەگەن ءتۇرى وسەدى. ونى ساقتاپ قالۋ – ورتاق مىندەت.

«العاشىندا تۇقىمدى رەسەيدەن, ەۋروپادان ساتىپ الدىق. كەيىن ولاردى ءوز كليماتىمىزعا بەيىمدەدىك. ءوز تۇقى­مىمىز بەن كوشەت ماتەريالىن الىپ, ەگىس القاپتارىن كەڭەيتە باستادىق. قازىر دارىلىك شوپتەردىڭ ەگىس القابى 5 مىڭ گەكتارعا جەتتى. تۇيمەداق, جالبىز, سالبەن, ۆالەريانا, قالاقاي, لاۆاندا, سونداي-اق دولانا, قارابۇلدىرگەن, تاڭ­قۋراي سياقتى دارىلىك شوپتەردىڭ 10-نان اسا ءتۇرىن وسىرەمىز», دەدى ا.كورجيكوۆ.

ءبىر عانا تۇيمەداقتىڭ ءوزىنىڭ پايدالى قاسيەتتەرى شاشەتەكتەن. گۇلدىڭ وزەگى بولەك, قالعان بولىگى بولەك ارنايى جابدىقتا ۇساقتالادى. سونىڭ ناتي­جە­سىندە, ودان ەكى ءتۇرلى ءونىم الىنادى. ونىڭ وندىرىلەتىن جىلدىق كولەمى 250-300 تونناعا جەتەدى. قايتا وڭدەۋدەن وتكەن گۇلدەر مەن ودان الىنعان فراكتسيادان كەيىن شاي جانە ديەتالىق قوسپالاردىڭ بارلىق ءتۇرى جاسالادى. بىراق شەتەلدىك تۇ­تى­نۋشىلار كوبىنە تاڭقۋراي مەن قارا­قاتتىڭ حوش ءيىستى جاپىراقتارىن نەگىزىنەن جەكە سۋسىن نەمەسە شايعا پايدالى جانە ءدامدى قوسپا رەتىندە پايدالانادى.

«ەمدىك ءشوپ وڭدەۋدى جولعا قويۋ ءۇشىن قۇنى شامامەن 46 مىڭ ەۋرو بولاتىن ەۋروپالىق ءوندىرىستىڭ 3 ارنايى اپپاراتىن ساتىپ الدىق. بولشەكتەردى اۋىس­تىرۋدىڭ ناتيجەسىندە, ءارتۇرلى باع­دار­لامالاردىڭ كومەگىمەن بۇل قۇرىلعىلار كوپ فۋنكتسيا اتقارا الادى. دەگەنمەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ساتىپ الۋ كەزىندە مەملەكەتتەن سۋبسيديا الدىق, بۇل بىزگە ەداۋىر قولداۋ بولدى», دەيدى ديرەكتور.

اتاپ وتسەك, ءشوپ وسىرىلەتىن القاپتار اۋدان ورتالىعىنان 20 كم-دەن اسا جەردە قارعالى, قاراۋىلتوبە اۋىلدارىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. اسىرەسە وسىمدىك­تەردىڭ ەكولوگيالىق جاعىنان تازا بو­­لۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى, سون­­دىقتان ارامشوپتەردى جويۋعا تەك ەۋرو­­پالىق ستاندارتقا ساي گەربيتسيدتەر قول­دانىلادى. ال قويمالارى, وڭ­دەۋ جانە ساقتاۋ تسەحتارى سارقان قالا­سىن­دا ور­نالاسقان. كاسىپورىندا 55 ادام جۇمىس ىستەيدى. تابىسقا ورتاق ەڭ­بەكتىڭ ارقاسىندا جەتىپ وتىرمىز دەيدى كا­سىپورىن ديرەكتورى. «جۇمىسشى قولى ءالى دە جەتكىلىكسىز. اسىرەسە جالاقىسى 200 مىڭ تەڭگەگە جەتەتىن كوشەت ماتەريالىمەن جۇمىس ىستەۋ كەزەڭىندە ءبىز جۇمىسقا ايەل ازامات­تاردى كوبىرەك تارتۋعا تىرىسامىز. ارينە, بۇل جۇمىسقا كوپ ۋاقىت كەتەدى. جالپى, ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتا جالاقى جۇمىس پەن ءوندىرىس تۇرىنە بايلانىستى. مۇندا دارىلىك شوپتەردەن باسقا ءداندى داقىلدار, تارى, كۇنباعىس وسىرىلەدى. جالاقى ايىنا 900 مىڭ تەڭ­گەگە جەتەتىن كەزدەر دە بولادى», دەدى ا.كورجيكوۆ.

نيكولاي كوزلوۆسكي كاسىپورىندا 5 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيدى. ء«شوپ سەبەمىز, تازالايمىز. قولىما 140 مىڭ تەڭگە الامىن. جاعدايىمىز جاقسى, سوندىقتان وسىندا بىرنەشە جىل قاتارىنان جۇمىس ىستەپ كەلەمىن», دەيدى

الداعى جوسپارلارى تۋرالى ايتا كەلە, كاسىپورىن ديرەكتورى دارىلىك شوپتەر شارۋاشىلىقتاعى داقىلدار القابىنىڭ نەبارى 30 پايىز الىپ جاتقانىنا قا­راماستان, دارىلىك شوپتەردەن تۇسەتىن تابىستىڭ جوعارى ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى. ال­داعى ۋاقىتتا كوشەت ءوسىرۋ ءۇشىن جى­لى­جايلار سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. سە­بەبى كەيبىر وسىمدىكتەردى ەرتە كوك­تەم­دە وتىرعىزۋ كەرەك. سونىمەن قاتار كاسىپ­ورىن باسشىلىعىنىڭ امبەباپ دامدەۋىشتەر وسىرسەك دەگەن دە ويى بار.

اتاپ وتسەك, قازىر «Azia Gold» جشس كاسىپورنىندا ءتۇرلى دارىلىك شوپتەر مەن وسىم­دىكتەردىڭ 10-نان اسا ءتۇرى وسىرىلەدى. القاپ ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا گۇلدەپ تۇ­رادى. جاز مەزگىلىندە ءتۇرلى-ءتۇستى گۇل­دەرىمەن كومكەرىلگەن القاپتى كورۋگە قى­زىعاتىندار قاتارى كوبەيىپ جاتسا, تاڭعالمايمىز. ويتكەنى كاسىپورىن وسى جۇمىس قارقىنىن باسەڭدەتپەي, ىرگەسىن كەڭەيتە بەرەتىن بولسا, بولاشاقتا اگروتۋريزم باعىتىنداعى تانىمال ورىنعا اينالۋى مۇمكىن.

«ونىمدەرىمىزگە دەگەن سۇرانىس ءبىزدىڭ ءوندىرۋ قۋاتىمىزدان دا اسىپ تۇر, ياعني ءفي­توونىم شىعارۋ – بولاشاعى بار سالا, سوندىقتان ءبىز كاسىپورىندى كەڭەيتۋدىڭ ناقتى جوسپارلارىن جاساپ جاتىرمىز», دەيدى الەكسەي ۆيكتوروۆيچ.

ەستەرىڭىزدە بولسا, پرەزيدەنت بىلتىر جەتىسۋعا ساپارىندا «وبلىستا 100 مىڭ گەكتاردان اسا پايدالانىلماي جاتقان جەر انىقتالدى. جەر – حالىقتىڭ بايلىعى. ول بارلىق ازاماتتىڭ يگىلىگىنە جاراۋى كەرەك», دەگەن ەدى. سوعان وراي اۋىل شا­رۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جالپى الاڭى 1,8 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلىپ, 519 مىڭ گەكتاردى قۇرادى. وسى رەتتە ايتا كەتەيىك, جالپى بيىل وڭىردە 875 مىڭ توننا استىق, ياعني ماساقتى ءداندى داقىلدار, داندىك جۇگەرى, كۇرىش جينالادى دەپ كوزدەلىپ وتىر. ال وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قارماسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بۇگىندە ءداندى داقىلداردىڭ 233,3 مىڭ گەك­تارى نەمەسە 72 پايىز جينالدى, گەكتار ونىم­دىلىگى ورتا ەسەپپەن 17,6 تسەنتنەردەن اي­نالۋدا. جالپى, 411 مىڭ توننا استىق باستىرىلدى.

«سەبىلگەن 80,6 مىڭ گەكتار مايلى دا­قىلداردىڭ 2,2 مىڭ گەكتارى, سونىڭ ىشىندە 1,3 مىڭ گەكتار ماقسارى, 0,5 مىڭ گەكتار ماي­بۇرشاق, 0,1 مىڭ گەكتار زىعىر ورىلىپ, 2,4 مىڭ توننا جينالدى, ورتاشا گەكتار ونىمدىلىگى – 10,9 تسەنتنەر. كارتوپ ال­قابىنىڭ 50,4 پايىز نەمەسە 6 مىڭ گەكتارى قازىلىپ, 122,6 مىڭ توننا جينالدى, ءار گەكتاردان 205,2 تسەنتنەردەن شىقتى. كوكونىس-باقشا داقىلدارىن جيناۋ جۇ­مىستارى اياقتالۋعا جاقىن, 9,3 مىڭ گەكتاردىڭ 7,8 مىڭى الىنىپ, 227,8 مىڭ توننا جينالدى, گەكتارىنا 291,4 تسەنتنەردەن شىعىم بەردى», دەيدى باسقارما ماماندارى.

ال قانت قىزىلشاسىن جيناۋ جۇمىس­تارى 10 قىركۇيەكتەن باستالىپ, بۇگىندە 210 گەكتار القاپتان 8,2 مىڭ توننا ءتاتتى ءتۇبىر جينالدى, ونىمدىلىگى 399,2 تسن/گا قۇ­راپ وتىر. ەگىن وراعىنا 993 كومباين جۇ­مىلدىرىلىپ, ءبىر استىق قابىلداۋ پۋنك­تى, 380 استىق قويماسى مەن 81 مە­حانيكالاندىرىلعان قىرمان دايىندالدى. كۇزگى دالا جۇمىستارىنا 7,9 مىڭ توننا ارزانداتىلعان ديزەل وتىنى ءبولىندى, بۇگىنگە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ون­دىرۋشىلەرى 1,9 مىڭ تونناسىن الدى.

جالپى, بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن سۋبسيديالاۋعا 23,5 ملرد تەڭگە قاراستىرىلسا, سونىڭ 10,3 ملرد تەڭگەسى ەگىن شارۋاشىلىعىنا باعىتتالدى. وڭىر­لىك ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى ءداندى داقىلدار 847,3 مىڭ توننا بولسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 875,3 مىڭ توننا بولىپ وتىر.

جەتىسۋ وبلىسى