«جەمقورلار كىم؟» دەسە...

استانا قالاسى پروكۋراتۋراسىنىڭ مالىمەتىنشە, «قازترانسگاز» اق-نىڭ اق­شالاي قاراجاتىن يەمدەنىپ, ولاردى زاڭداستىرۋعا قاتىستى ءىس بويىنشا كىنانى مويىنداۋ تۋرالى مامىلە نەگىزىندە ق.بورانباەۆ جانە باسقا سوتتالۋشىلارمەن پروتسەستىك كەلىسىم جاسالعان. زاڭ بو­يىنشا مۇنداي كەلىسىم سوتتالۋشىلاردىڭ ءوز ەركى بويىنشا تاعىلعان ايىپپەن كە­لىسۋى, دالەلدەمەلەرگە داۋ كەلتىرمەۋى, زا­لالدى مويىنداۋ جابىرلەنۋشىنىڭ كەلى­سى­مىمەن جاسالادى. ولاردىڭ كىنا­لا­رىن تولىق مويىنداۋى جانە 14,5 ملرد تەڭگە زالالدى وتەگەنىن ەسكەرىپ, قالا پروكۋراتۋراسى پروتسەستىك كەلىسىم جاساۋ تۋرالى شە­شىم قابىلدادى.

كەلىسىمشارتتارىنا سايكەس سوتتالۋشىلار جاساعان قىلمىستارىن مو­يىنداۋمەن قاتار, مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارۋ قۇقىعىنان ءومىر بويىنا ايىرۋ جازاسىنىڭ تاعايىندالۋىمەن كەلىسكەن. پروتسەستىك كەلىسىم قازىرگى كۇنى سوتقا جولداندى.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, بۇعان دە­­­يىن قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگى قايرات بورانباەۆتىڭ جالپى قۇنى 90 ملرد تەڭگەدەن اساتىن اكتيۆتەردى, ونىڭ ىشىن­دە, مۇناي كەن ورنىن, گاز تاراتۋ كوم­پانياسىن, سەرۆيس سالاسىنداعى كاسىپورىندى, قوناقۇي جانە ساۋدا-ويىن-ساۋىق كەشەندەرىن, فيتنەس ورتالىقتار جەلىسىن, كەڭسە ءۇي-جايلارىن جانە باسقا دا اكتيۆتەردى مەملەكەت مەنشىگىنە ەرىك­تى تۇردە قايتارعانىن حابارلاعان ەدى. سونىمەن قاتار ق.بورانباەۆ ءبىلىم بەرۋ ينفراقۇرىلىمىن قولداۋ قورىنا 30 ملرد تەڭگە اۋداردى. «وسى وبەكتىلەردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كوم­پا­نيالاردىڭ بالانسىنا بەرىلەدى. ال اقشالاي قاراجات ءبىلىم بەرۋ ينفرا­قۇ­رىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن پايدالانىلادى», دەپ حابارلادى قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگى.

ەلىمىزدە زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆ­تەر­دى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ جۇمىس­تا­رى كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلىپ جاتىر. قايرات بورانباەۆتىڭ ءىسى – وسى باعىتتا ەڭ­سە­رىلگەن بەلەستەردىڭ ءبىرى. ودان بولەك, وزگە دە كىشىگىرىم قىلمىستاردىڭ بەتى اشىلىپ, زاڭ جۇزىندە ءتيىستى شەشىمدەر قا­­بىلدانىپ جاتىر. ماسەلەن, باس پرو­كۋ­را­تۋرانىڭ رەسمي وكىلى دارحان دۇيسەم­باي ءمالىم ەتكەندەي, ماڭعىستاۋ وب­لى­سى­­نىڭ پروكۋرورلارى قۇنى 145 ملن تەڭگەدەن اساتىن «ماڭعىستاۋ وبلىستىق تەرى-ۆەنەرولوگيالىق ديسپانسەرى» كوم­مۋ­نالدىق كاسىپورنىن مەملەكەتكە قاي­تار­عان. بۇعان دەيىن كاسىپورىن ۇكىمەتتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىن مەملەكەت يەلىگىنەن شىعارۋعا سالىنعان تى­­يىمىنا قاراماستان, كەيىننەن ساتىپ الۋ قۇقىعىمەن 5 جىل مەرزىمگە «قاراقيا وڭالتۋ ورتالىعى» جشس-نا سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرىلگەن. بۇگىنگى تاڭدا سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرۋ شارتى بۇزىلىپ, م ۇلىك قايتادان مەملەكەت مەنشىگىنە ءوتتى.

بۇدان باسقا, ەلوردالىق پروكۋراتۋرا مەملەكەت گرانتتار تۇرىندە بولگەن اق­شانى قايتارۋ جونىندە شارالار قا­بىل­دادى. عىلىم قورى 2017-2019 جىل­­دار ارالىعىندا «Flow System» جشس-نا عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتي­جە­لە­رىن كوممەرتسيالاندىرۋعا 259 ملن تەڭگە كولەمىندە گرانت بەرگەن. الايدا گرانت الۋشى عىلىم قورى الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماي, جوبانى ىسكە اسىرماعان. وسىعان بايلانىستى پروكۋراتۋرا سوتقا تالاپ ارىز ەنگىزىپ, ناتيجەسىندە, سوت جاۋاپكەردەن مەملەكەت پايداسىنا 259 ملن تەڭگە ءوندىردى.

كەيىنگى جىلدارداعى ساياسي رەفور­ما­لارد­ىڭ ناتيجەسىندە ءادىل قوعام ور­نا­تۋدىڭ ءبىر كورىنىسى – زاڭسىز يەم­دەنىلگەن اك­­تيۆتەردى قايتارۋ بولسا, ەكىنشى ءبىر ما­ڭىز­دى ماسەلە – بيزنەستى قورعاۋ. بۇل جا­يىندا مەملەكەت باسشىسى دا ءجيى ايتىپ كەلەدى. جۋىردا اقمولا وبلىسىنىڭ پروكۋرورى ايدوس مايلىباەۆ ءىرى كاسىپ يەلەرى جانە ينۆەستورلارمەن كەزدەسىپ, كاسىپكەرلەردى قولداۋ جانە پروكۋراتۋرا ورگاندارى تاراپىنان سۇيەمەلدەۋدى قاجەت ەتەتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالار ماسە­لەسىن تالقىلاعان بولاتىن. ول ابەردين-انگۋس سيىر ەتىن بورداقىلايتىن كەشەن قۇرىلىسىن سالۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە وبلىس ەكونوميكاسىنا 127 ميلليون ەۋرودان اسا ينۆەستيتسيا قۇيۋدى جوسپارلاعان ينۆەستوردىڭ قان­داي كەدەرگىگە تاپ بولعانىن حابارلادى. قۇرىلىس باستاۋعا قاجەت جەر ۋچاسكەلەرىن جانە رۇقسات قۇجاتتارىن الا الماۋىنان, ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ 3 جىلعا جۋىق سوزىلىپ, تەك پروكۋراتۋرانىڭ ارالاسۋىنان كەيىن عانا 2 ايدىڭ ىشىندە ينۆەستورلار ءوز جۇمىسىن باستاعان. «تاپ­سىرما بار, مىندەتتەر قويىلدى, پروكۋراتۋرا تا­را­­پىنان ين­ۆەس­­تيتسيالىق جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ جال­عا­سا­دى», دەدى وبلىس پرو­كۋرورى.

جيىنعا قاتىسقان ينۆەستورلار بيز­نەس-احۋالدىڭ جاقسارعانىنا توق­تال­دى, دەگەنمەن وڭىردەگى ينۆەستي­تسيا­­لىق جوبالار­دى قالىپتى جۇزەگە اسى­رۋ­عا كەدەرگى كەل­تىرىپ وتىرعان بىر­قا­تار ماسە­لە­نى اتاپ ءوتتى. كاسىپكەرلىك سۋبەك­تى­لەرىن قىل­­­­مىستىق قۋ­دالاۋ ور­بي­­تاسىنا تارتۋ جانە مەم­لە­كەت باس­شى­سىنىڭ بيىل 12 قىر­­­كۇيەك­تە بيزنەس وكىل­دە­رىمەن وتكەن كەڭەستە ايتقان «كىنا­سىز­دىك پرەزۋمپتسيا­سىن» ساقتاۋ ماسە­لە­­لەرى تالقىلاندى.

بۇگىندە حالىق تاراپىنان ايتىلىپ جاتقان نارازىلىقتىڭ ءبىرى – كوممۋنال­دىق شىعىن تاريفتەرىنىڭ جوعارىلىعى. بىراق كەيبىر مەكەمەلەر بۇل مەجەنى دە ازسىنىپ, ءتاريفتى نەگىزسىز تۇردە تاعى كوتە­رۋگە اسىق. سولاردىڭ ءبىرى – «جام­بىل­جارىقساۋدا-2030» جشس. جامبىل وبلى­سىنىڭ تۇرعىندارىنا ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋدى جۇزەگە اسىراتىن قوعامدىق ماڭىزى بار نارىق سۋبەكتىسى وتكەن جىلى 30 مامىردا ءوز شىعىندارىنىڭ ورنىن تول­تىرۋ ءۇشىن قوسىمشا 1 ملرد 841 ملن تەڭ­گەنى قوسۋ قاجەتتىلىگىن العا تارتىپ, ءتاريفتى كوتەرۋ تالابىمەن مونوپولياعا قارسى ورگانعا جۇ­گىنگەن. مونوپولياعا قارسى ورگان سە­رىك­­تەستىكتىڭ تالابىن قاناعاتتان­دىر­ماي, ءتاريفتىڭ وسۋىنە جول بەرمەدى.

الايدا جامبىل وبلىسىنىڭ مامان­دان­دىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشى­لىك سوتى سەرىكتەستىكتىڭ تالاپ قويۋى بويىن­شا رەتتەۋشى ورگاننىڭ باس تارتۋىن زاڭ­سىز دەپ تانىعان. بيىل 5 قىركۇيەكتە وبلىس پروكۋراتۋراسىنىڭ ءوتىنىش حاتى بويىنشا وبلىستىق سوتتىڭ اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى سوت القاسى جوعارىدا كور­­سەتىلگەن سوت اكتىسىنىڭ كۇشىن جويدى. جو­عارى تۇرعان سوت پروكۋروردىڭ ەلەكتر ەنەر­گياسىنا ءتاريفتى كوتەرۋ ءۇشىن زاڭدى نەگىزدەردىڭ جوقتىعى تۋرالى دالەلدەرى نەگىزدى دەپ تانىدى.

وسى ورايدا, ەل ءۇشىن جاعىمدى, جەم­قورلار ءۇشىن جاعىمسىز ءبىر جاڭالىق­پەن بولىسە كەتسەك. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتىڭ حابارلاۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا جەمقورلاردىڭ جالپىعا قولجە­تىمدى ءتىزىمىن جاساۋ كوز­دەلىپ وتىر. تىزىم­­دە­گى جەمقورلىق قىلمىسى ءۇشىن سوت­تال­عان ادامداردىڭ بارلىق دەرەگىن كەز كەلگەن تۇرعىن كورە الادى.

سونداي-اق قازىرگى كۇنى پارلامەنت پارا بەرۋ ۋادەسى مەن ۇسىنىسىن قىل­مىس قاتارىنا جاتقىزۋ ماسەلەسىن قاراپ جاتىر. بۇل جەردە پارانى ناقتى بەرۋ-الۋ ەمەس, «بەرەمىن» دەپ كەلىسكەن ادامدى جاۋاپقا تارتۋ ءسوز بولىپ وتىر. ياعني ال­دا­عى ۋاقىتتا پارانى بەرمەسە دە, سوعان وقتالعان ادامنىڭ كىناسى ناق­تىلانسا, ول قىلمىسكەر بولىپ سانال­ماق.